✖

มุมที่มีทิศทาง

แขนของมุมแบ่งระนาบออกเป็นมุมที่ไม่มีทิศทางสองมุม คือมุมที่ใหญ่กว่าและมุมที่เล็กกว่า (ถ้ามุมทั้งสองไม่เท่ากัน) เพื่อให้รู้ว่ากำลังพูดถึงมุมใด จึงต้องใช้แนวคิดเรื่องมุมที่มีทิศทาง

เหตุที่ต้องใช้มุมที่มีทิศทาง

พิจารณารูปต่อไปนี้ ซึ่งแสดงมุม AVB

มุม AVB

คำถามคือหมายถึงมุมใด โดยสัญชาตญาณคงคิดว่าหมายถึงมุมที่เล็กกว่า แต่ก็อาจหมายถึงมุมที่ใหญ่กว่าได้เช่นกัน รูปต่อไปนี้แสดงมุมสองมุมที่ต่างกันซึ่งเกิดจากรังสีสองเส้นเดียวกัน

มุมแอลฟาและมุมบีตาซึ่งต่างกัน

ถ้าไม่มีข้อมูลเพิ่มเติม จะระบุไม่ได้ว่ามุม AVB หมายถึงมุมแอลฟาหรือมุมบีตา แนวคิดเรื่องมุมที่มีทิศทางจึงเกิดขึ้นเพื่อให้ตกลงกันได้ว่ากำลังพูดถึงมุมใด

ทิศทางบวกและทิศทางลบ

มุมที่มีทิศทางช่วยระบุว่าหมายถึงมุมใด สำหรับจุดประสงค์นี้ต้องกำหนดสองสิ่ง สิ่งแรกคือต้องเขียนแขนของมุมตามลำดับที่ถูกต้อง ดังนั้นมุม AVB และมุม BVA จึงต่างกัน แม้แขนของมุมทั้งสองจะเป็นรังสีเดียวกัน คือรังสี VA และ VB สำหรับมุม AVB รังสี VA เรียกว่าแขนเริ่มต้นของมุมที่มีทิศทาง และรังสี VB เรียกว่าแขนสิ้นสุดของมุมที่มีทิศทาง จุดร่วม V เรียกว่าจุดยอดของมุมที่มีทิศทาง

ตอนนี้รู้แล้วว่าลำดับของแขนมีความสำคัญ แต่ยังไม่รู้ว่าต้องหมุนไปทางใดจึงจะได้มุม AVB เพราะมุม AVB เกิดได้จากการหมุนสองทาง ดังรูปต่อไปนี้

มุม AVB เกิดได้จากการหมุนสองทาง

แขนเริ่มต้นของมุมคือรังสี VA จากแขนนี้หมุนไปได้สองทาง ซึ่งในรูปแสดงด้วยลูกศรสีเขียวและลูกศรสีแดง ทั้งสองทางเรียกตามเข็มนาฬิกาได้ตามปกติ คือทางสีเขียวเป็นการหมุนทวนเข็มนาฬิกา และทางสีแดงเป็นการหมุนตามเข็มนาฬิกา

แต่ในคณิตศาสตร์ใช้ชื่ออื่นสำหรับทิศทางเหล่านี้ คือทิศทางบวกและทิศทางลบ ทิศทางบวกตรงกับลูกศรสีเขียว คือการหมุนทวนเข็มนาฬิกา ทิศทางลบตรงกับลูกศรสีแดง คือการหมุนตามเข็มนาฬิกา

รูปต่อไปนี้สรุปไว้อย่างชัดเจน

ทิศทางบวกและทิศทางลบ

มุมที่มีทิศทางคืออะไร

มุมที่มีทิศทางคือคู่อันดับของรังสีสองเส้นที่มีจุดเริ่มต้นร่วมกัน จึงเขียนมุมที่มีทิศทางเป็นคู่ของรังสีได้ เช่น:

⟨VA→,VB→⟩

แต่เขียนสั้น ๆ ได้ดังนี้ AVB^ นอกจากนี้ ถ้ารังสี VA และ VB เป็นรังสีต่างกัน มุม AVB^ และ BVA^ ก็ต่างกันด้วย

ต่อไปจะนิยาม ขนาดหลักของมุมที่มีทิศทาง ขนาดหลักของมุมที่มีทิศทาง AVB^ เท่ากับขนาดของมุมที่ไม่มีทิศทางซึ่งเกิดจากการหมุนแขนเริ่มต้น VA ไปยังตำแหน่งของแขนสิ้นสุด VB ในทิศทางบวก นั่นคือหมุนทวนเข็มนาฬิกา

ขนาดหลักของมุมอยู่ในช่วง [0°, 360°) เสมอ สังเกตว่าช่วงนี้เปิดทางขวา ขนาดหลักของมุมจะเท่ากับ 360 องศาไม่ได้ เพราะมุมนี้ทับกับมุมขนาดศูนย์องศา จึงเขียนศูนย์องศาแทน 360 องศา ถ้าวัดมุมในหน่วยเรเดียน มุมจะอยู่ในช่วง [0, 2π)

นอกจากขนาดหลักแล้วยังมีขนาดของมุมที่มีทิศทาง ซึ่งนิยามแบบเดียวกัน ต่างกันเพียงขนาดนี้อาจมากกว่าขนาดหลักได้ เพราะเมื่อสร้างมุมแล้วหมุนแขนเริ่มต้นจนครบรอบและหมุนต่อไปอีก ก็จะได้มุมที่มีขนาดมากกว่า 360 องศา ถ้าหมุนไปหนึ่งรอบครึ่ง จะได้มุมขนาด 360 + 180 = 540 องศา ซึ่งเป็นขนาดของมุมที่มีทิศทางที่ถูกต้อง แต่มุมนี้ตรงกับมุมขนาด 180 องศาทุกประการ

ขนาดของมุมที่มีทิศทางแบบนี้แปลงเป็นขนาดหลักได้ง่าย ๆ โดยนำขนาดของมุมหารด้วย 360 แบบจำนวนเต็ม แล้วใช้เศษจากการหารเป็นขนาดหลัก ลองแปลง 540 องศาเป็นขนาดหลัก:

540÷360=1(เศษ 180)

ขนาดอื่น ๆ ก็ทำในทำนองเดียวกัน เช่น สำหรับมุมขนาด 750 องศา 1,080 องศา และ 2,000 องศา จะได้:

750÷360=2(เศษ 30)1080÷360=3(เศษ 0)2000÷360=5(เศษ 200)

มุมเหล่านี้มีขนาดหลัก 30, 0 และ 200 องศา ถ้าคำนวณในหน่วยเรเดียน ให้หารด้วย 2π

สารบัญ: มุม, การสร้างเส้นแบ่งครึ่งมุม, การสร้างมุมให้มีขนาดเท่ากับมุมที่กำหนด, การวัดมุมในหน่วยเรเดียน, มุมที่มีทิศทาง, ผลบวกของมุมภายในรูปหลายเหลี่ยม, การแปลงความชันของถนนเป็นมุม