การคูณจำนวนลบ
จำนวนลบอาจเข้าใจได้ยากอยู่บ้าง โดยเฉพาะเมื่อต้องนำมาคูณกัน
การนึกภาพจำนวนลบ
ในชีวิตประจำวันเราไม่ค่อยพบจำนวนลบนัก คงไม่มีใครพูดว่า “ยายดูสิ บนเนินโน้นมีวัวลบแปดตัว” การอธิบายการคูณจำนวนลบจึงยิ่งยาก
แต่มีอย่างน้อยหนึ่งกรณีที่ทุกคนเข้าใจจำนวนลบดี นั่นคือบัญชีรายรับรายจ่ายของครอบครัว ถ้าดูรายการในบัญชีธนาคาร จะเห็นรายการทำนองนี้:
- +15,000 บาท: เงินเดือน
- −1,753 บาท: ซื้อของที่ไฮเปอร์มาร์เก็ต
- −980 บาท: ซื้อหมากฝรั่งไว้เคี้ยวทั้งปี
- +2500 บาท: เงินอุดหนุนจากรัฐเพื่ออารมณ์ดี
- −8000 บาท: ค่าเช่าห้อง
ถ้าได้รับเงิน จำนวนเงินจะมีเครื่องหมายบวก ถ้าใช้เงินไป จะมีเครื่องหมายลบ เพราะเงินที่ใช้ไปต้องหักออกจากยอดคงเหลือ
ดังนั้นอาจนึกภาพจำนวนลบเป็นรายจ่าย ถ้าได้เงินเพิ่มหนึ่งพันบาท เขียนเป็น +1000 ถ้าใช้เงินไปห้าพัน เขียนเป็น −5000 ไม่จำเป็นต้องเป็นเงินเท่านั้น ถ้าหยิบหมากฝรั่งออกจากตะกร้าหกห่อ ก็เขียนแทนได้ด้วย −6
การคูณจำนวนลบด้วยจำนวนบวก
ผลคูณ 7 · (−20) เท่ากับเท่าใด ที่จริงคำถามคือผลลัพธ์มีเครื่องหมายอะไร ผลลัพธ์คงเป็น 140 หรือ −140 อย่างใดอย่างหนึ่ง จะให้เหตุผลว่าแบบใดถูกได้อย่างไร
สมมติว่าหมากฝรั่งห่อหนึ่งราคา 20 บาท และซื้อมา 7 ห่อ คำถามคือใช้เงินซื้อหมากฝรั่งเจ็ดห่อนี้ไปทั้งหมดเท่าใด ชัดเจนว่าใช้ไป 7 · 20 = 140 บาท
แต่เงินนี้เป็นเงินที่ใช้ไปจริง ๆ ไม่ได้เป็นเงินที่ได้มา จึงต้องใส่เครื่องหมายลบ ถ้าผลลัพธ์เป็น 140 จะหมายความว่าเป็นรายรับ แต่ที่จริงเป็นรายจ่าย ผลลัพธ์จึงเป็น 7 · (−20) = −140
เปลี่ยนเป็นการบวกได้อีกเช่นกัน สมมติว่าซื้อหมากฝรั่งเพียงสองห่อ ห่อละยี่สิบบาท ในบัญชีจะมีรายการ
- −20 บาท: หมากฝรั่ง
- −20 บาท: หมากฝรั่ง
เขียนใหม่ได้เป็น 2 · (−20) หรือจะนำรายจ่ายมาบวกกันก็ได้: −20 + (−20) = −20 − 20 = −40 จากนั้นจึงเขียนได้ง่าย ๆ ว่า
- −40 บาท: หมากฝรั่งสองห่อ
เมื่อคูณจำนวนบวกด้วยจำนวนลบ (หรือจำนวนลบด้วยจำนวนบวกก็เหมือนกัน) อาจนึกภาพได้ว่าจำนวนลบแทนรายจ่ายหนึ่งรายการ และจำนวนบวกแทนจำนวนครั้งของรายจ่ายนั้น เนื่องจากเป็นการบวกรายจ่ายเข้าด้วยกัน ผลลัพธ์จึงต้องเป็นจำนวนลบด้วย
เหตุผลทางพีชคณิต
ผลคูณของจำนวนบวกกับจำนวนลบเป็นจำนวนลบ ให้เหตุผลทางพีชคณิตได้เช่นกัน ลองหาค่าของ 5 · (4 − 4) ผลลัพธ์ต้องเป็นศูนย์แน่นอน เพราะ 4 − 4 = 0 และ 5 · 0 = 0 แต่ถ้ารู้จักการดึงตัวร่วมและการกระจายวงเล็บ ก็เขียนโจทย์ข้างต้นใหม่ได้ดังนี้:
นิพจน์นี้เขียนใหม่แล้วแต่ยังสมมูลกับนิพจน์เดิม ข้างซ้ายของสมการยังต้องเท่ากับศูนย์ เพราะนิพจน์เดิม 5 · (4 − 4) เท่ากับศูนย์ ต่อไปคูณ 5 · 4 = 20:
ตอนนี้เหลือเพียงนิพจน์ 5 · (−4) เพื่อให้สมการยังเป็นจริง นิพจน์นี้ต้องเท่ากับเท่าใด ต้องนำจำนวนใดไปบวกกับ 20 จึงจะได้ศูนย์ คำตอบคือ −20 ดังนั้นผลลัพธ์ที่เป็นไปได้เพียงค่าเดียวของ 5 · (−4) คือ −20 จะเห็นอีกครั้งว่าผลคูณของจำนวนบวกกับจำนวนลบเป็นจำนวนลบ
ผลคูณของจำนวนลบสองจำนวน
ผลคูณของจำนวนลบสองจำนวนเป็นจำนวนบวก ทีแรกอาจดูแปลก แต่ก็เข้าใจได้ไม่ยาก ภาษาก็เป็นแบบนี้เช่นกันเมื่อใช้การปฏิเสธซ้อน ประโยค “เราจะไม่ทำตัวไม่สุภาพ” มีคำปฏิเสธสองคำ แต่มีความหมายเหมือนกับประโยค “เราจะทำตัวสุภาพ” (ในที่นี้ถือว่าเป็นได้เพียงสุภาพหรือไม่สุภาพอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่ตามทฤษฎีแล้วอาจไม่เป็นทั้งสองอย่างก็ได้)
เหตุผลแบบง่าย ๆ อยู่ในหัวข้อถัดไปเรื่องการเดินของชายถือกระเป๋า ก่อนอื่นมาดูตารางสรุปความสัมพันธ์ระหว่างจำนวนบวกและจำนวนลบเมื่อนำมาคูณกัน:
เหตุผลจากการเคลื่อนที่
ผลคูณที่มีจำนวนลบอธิบายได้ดีด้วยการเคลื่อนที่ สมมติว่ายืนอยู่ที่จุดเริ่มต้นของเส้นจำนวน ประมาณนี้:
ต่อไปพิจารณาผลคูณของจำนวนสองจำนวน เช่น 2 · 3 ผลคูณนี้จะแสดงบนเส้นจำนวนเป็นการเดินของชายถือกระเป๋า โดยจำนวนแรกแทนความยาวของก้าว และจำนวนที่สองแทนจำนวนก้าวที่เดิน จึงมองผลคูณนี้ได้เป็น ความยาวของก้าว · จำนวนก้าว
ในที่นี้จะพิจารณาจำนวนลบด้วย ถ้าความยาวของก้าวเป็นบวก ชายคนนี้เดินไปข้างหน้าตามปกติ แต่ถ้าความยาวของก้าวเป็นลบ เขาจะเดินถอยหลัง ถ้าจำนวนก้าวเป็นบวก เขาจะหันไปทางขวา (เหมือนในรูปข้างบน) ถ้าเป็นลบ เขาจะหันไปทางซ้าย
ชายถือกระเป๋าเดินไปหยุดที่จำนวนใด จำนวนนั้นคือผลคูณของจำนวนทั้งสอง มาดูว่าจะเป็นอย่างไรในทุกกรณีของจำนวนบวกและจำนวนลบ
สำหรับผลคูณ 2 · 3 ชายคนนี้หันไปทางขวาและเดินไปข้างหน้า เขาเดินไปข้างหน้าสามก้าว ก้าวละสองช่อง
ชายถือกระเป๋าเดินไปถึงจำนวน 6 ผลลัพธ์จึงเป็น 2 · 3 = 6
ต่อไปลองผลคูณ −2 · 3 จำนวนแรกเป็นลบ แปลว่าคราวนี้ชายคนนี้จะเดินถอยหลัง แต่จำนวนที่สองเป็นบวก เขาจึงหันไปทางขวา เขาหันไปทางขวาแล้วเดินถอยหลังสามก้าว:
จะเห็นว่าชายถือกระเป๋าเดินไปถึงจำนวน −6 ซึ่งตรงกับ −2 · 3 = −6
ต่อไปลอง 2 · (−3) จำนวนแรกเป็นบวก ชายคนนี้จึงเดินไปข้างหน้า แต่จำนวนที่สองเป็นลบ เขาจึงหันไปทางซ้าย เขาหันไปทางซ้ายแล้วเดินไปข้างหน้าสามก้าว:
ชายคนนี้มาถึงจำนวน −6 อีกครั้ง ซึ่งตรงกับ 2 · (−3) = −6 จะเห็นว่าไม่ว่าจะหันไปทางซ้ายแล้วเดินไปข้างหน้า หรือหันไปทางขวาแล้วเดินถอยหลัง ก็ไปถึงจำนวนลบทั้งสองกรณี
ครั้งสุดท้ายให้ชายคนนี้หาค่าของ −2 · (−3) จึงให้เขาหันไปทางซ้ายแล้วเดินถอยหลังสามก้าว:
ชายคนนี้มาถึงจำนวน 6 ซึ่งอาจน่าแปลกใจอยู่บ้าง จึงกล่าวได้ว่า −2 · (−3) = 6 ผลคูณของจำนวนลบสองจำนวนเท่ากับจำนวนบวก
สารบัญ: การคูณ, การคูณแบบตั้งหลัก, การคูณจำนวนลบ