✖

เศษส่วนพหุนาม

เศษส่วนพหุนาม (นิพจน์ตรรกยะ) คือเศษส่วนที่มีพหุนามอยู่ทั้งในตัวเศษและตัวส่วน โดยทั่วไปจะพยายามทำเศษส่วนพหุนามให้อยู่ในรูปที่สั้นและสวยขึ้น

พื้นฐาน

ขอย้ำอีกครั้งว่าเศษส่วนพหุนามอยู่ในรูปต่อไปนี้:

พหุนามพหุนาม

ตัวอย่างของเศษส่วนพหุนาม เช่น นิพจน์ต่อไปนี้:

x2−1x+1

สิ่งที่ต้องทำคือทำนิพจน์นี้ให้อยู่ในรูปอย่างง่าย โดยใช้วิธีเดียวกับการจัดรูปพหุนาม เช่น การดึงตัวร่วมและสูตรที่มีประโยชน์ต่าง ๆ หัวข้อถัดไปสรุปวิธีจัดรูปที่ใช้บ่อยที่สุด

เศษส่วนพหุนามควรมีตัวแปรอยู่ในตัวส่วน เช่น นิพจน์ต่อไปนี้ไม่เรียกว่าเศษส่วนพหุนาม:

2x+32

สำหรับเศษส่วนพหุนามมักต้องหาเงื่อนไขที่ทำให้เศษส่วนพหุนามมีความหมายด้วย เพราะตัวส่วนของเศษส่วนพหุนามต้องไม่เท่ากับศูนย์ ดังที่ทราบแล้วว่าหารด้วยศูนย์ไม่ได้

เทคนิค

การจัดรูปนิพจน์มีเทคนิคมากมาย ในที่นี้จะสรุปเทคนิคที่ใช้บ่อย อย่างแรกคือการตัดทอนเศษส่วน ถ้าตัวเศษและตัวส่วนมีนิพจน์ที่คูณกันอยู่เท่านั้น ก็ตัดทอนได้:

2a5a=25

ในที่นี้ตัดทอนตัวแปร a ถ้าเศษส่วนเป็นแบบนี้

2a+105a≠2+105,

จะตัดทอนไม่ได้ ตัวเศษอยู่ในรูปผลบวก จึงตัดทอนไม่ได้ บ่อยครั้งที่ตัวส่วนหรือตัวเศษอยู่ในรูปผลบวก แต่สามารถดึงตัวร่วมจากนิพจน์นั้นได้ แล้วจึงตัดทอนได้ เช่น ในเศษส่วน

5a+6ab2a

ตัวเศษอยู่ในรูปผลบวก แต่ดึง a ออกมาเป็นตัวร่วมแล้วตัดทอนได้

5a+6ab2a=a(5+6b)2a=5+6b2.

การจัดรูปที่ใช้บ่อยอีกอย่างคือการแยกตัวประกอบตามสูตร ข้างบนมีเศษส่วนพหุนาม

x2−1x+1.

ถ้าใช้สูตร

a2−b2=(a+b)(a−b),

กับตัวเศษ จะได้เศษส่วนพหุนามใหม่

x2−1x+1=(x+1)(x−1)(x+1)

และตอนนี้ตัดทอนวงเล็บ (x + 1) ทั้งวงเล็บได้แล้ว:

(x+1)(x−1)(x+1)=x−11=x−1.

นอกจากนี้ก็มีการบวกและการคูณพหุนาม การจัดรูปเลขยกกำลัง การบวกเศษส่วน และอื่น ๆ

ตัวอย่างที่หนึ่ง

โจทย์:

6a+12b2a+4b

จะเห็นว่าทั้งตัวเศษและตัวส่วนดึงสองออกมาเป็นตัวร่วมได้ แล้วตัดทอนสองนั้น:

6a+12b2a+4b=2(3a+6b)2(a+2b)=3a+6ba+2b

ในตัวเศษยังดึงสามออกมาเป็นตัวร่วมได้อีก:

3a+6ba+2b=3(a+2b)a+2b

ตัดทอนนิพจน์ a + 2b ทั้งนิพจน์ได้ จะเหลือเพียงสาม:

3(a+2b)a+2b=31=3

เงื่อนไขของเศษส่วนพหุนามนี้:

a+2b≠0

ตัวอย่างที่สอง

โจทย์:

(x+1x+2−x−1x−2)⋅x2−42x

ขั้นแรกลบเศษส่วนในวงเล็บด้านใน:

(x+1)(x−2)−(x−1)(x+2)(x+2)(x−2)⋅x2−42x

ต่อไปกระจายวงเล็บในตัวส่วน ผู้ที่ช่างสังเกตอาจเห็นว่าใช้สูตร a2 − b2 ได้:

(x+1)(x−2)−(x−1)(x+2)x2−4⋅x2−42x

ตัวส่วนของเศษส่วนตัวแรกเป็นนิพจน์เดียวกับตัวเศษของเศษส่วนตัวที่สอง และเนื่องจากเศษส่วนทั้งสองคูณกันอยู่ จึงตัดทอนนิพจน์นี้ได้:

(x+1)(x−2)−(x−1)(x+2)1⋅12x=(x+1)(x−2)−(x−1)(x+2)2x

ตอนนี้ต้องลงแรงสักหน่อย กระจายและบวกวงเล็บในตัวเศษ แล้วตัดทอนง่าย ๆ ในตอนท้าย:

x2−2x+x−2−(x2+2x−x−2)2x=x2−2x+x−2−x2−2x+x+22x=

=−2x2x=−11=−1

เงื่อนไขหาได้จากโจทย์ ในโจทย์มีเศษส่วนทั้งหมดสามตัว ตัวส่วนของทุกตัวต้องไม่เท่ากับศูนย์

x≠2x≠−2x≠0

ตัวอย่างที่สาม

โจทย์ของเศษส่วนพหุนามอีกข้อหนึ่ง:

(a+bab−a−bab+2)⋅(aa+1−ab+1)

ขั้นแรกบวกและลบนิพจน์ในวงเล็บเช่นเคย ผลต่างตัวแรกคิดง่าย เพราะเศษส่วนทั้งสองมีตัวส่วนเท่ากัน

((a+b)−(a−b)ab+2)⋅(a(b+1)−(a+1)a(a+1)(b+1))

กระจายและบวกนิพจน์ในตัวเศษ:

(2bab+2)⋅(ab+a−a2−a(a+1)(b+1))

ในเศษส่วนตัวแรกตัดทอนตัวแปร b และขยายสองด้วย a เพื่อให้นำไปบวกกับเศษส่วนตัวแรกได้:

(2a+2aa)⋅ab−a2(a+1)(b+1)

บวกเศษส่วนในวงเล็บแรก และในเศษส่วนตัวที่สองดึง a ออกมาเป็นตัวร่วมในตัวเศษ

2+2aa⋅a(b−a)(a+1)(b+1)

ตอนนี้ตัดทอน a ได้:

2+2aa⋅a(b−a)(a+1)(b+1)=(2+2a)b−a(a+1)(b+1)

ต่อไปเพียงคูณนิพจน์ทางซ้ายกับเศษส่วน

(2+2a)(b−a)(a+1)(b+1)

ดึงสองออกมาเป็นตัวร่วมจากวงเล็บแรก:

2(1+a)(b−a)(a+1)(b+1)

ตอนนี้ตัดทอน (1 + a) ได้ (ในตัวส่วนมีนิพจน์เดียวกัน เพียงเขียนสลับกันเป็น a + 1)

2(b−a)b+1

นี่คือเศษส่วนพหุนามในรูปอย่างง่ายขั้นสุดท้าย นิพจน์นี้ทำอะไรต่อให้มีประโยชน์ไม่ได้แล้ว เงื่อนไข:

ab≠0→a,b≠0a≠−1b≠−1

การหารพหุนาม

เศษส่วนพหุนามยังจัดรูปได้ด้วยขั้นตอนการหารพหุนามด้วยพหุนาม ซึ่งอาจสะดวกในกรณีที่ใช้วิธีจัดรูปนิพจน์แบบทั่วไปไม่ได้