เศษส่วนพหุนาม
เศษส่วนพหุนาม (นิพจน์ตรรกยะ) คือเศษส่วนที่มีพหุนามอยู่ทั้งในตัวเศษและตัวส่วน โดยทั่วไปจะพยายามทำเศษส่วนพหุนามให้อยู่ในรูปที่สั้นและสวยขึ้น
พื้นฐาน
ขอย้ำอีกครั้งว่าเศษส่วนพหุนามอยู่ในรูปต่อไปนี้:
ตัวอย่างของเศษส่วนพหุนาม เช่น นิพจน์ต่อไปนี้:
สิ่งที่ต้องทำคือทำนิพจน์นี้ให้อยู่ในรูปอย่างง่าย โดยใช้วิธีเดียวกับการจัดรูปพหุนาม เช่น การดึงตัวร่วมและสูตรที่มีประโยชน์ต่าง ๆ หัวข้อถัดไปสรุปวิธีจัดรูปที่ใช้บ่อยที่สุด
เศษส่วนพหุนามควรมีตัวแปรอยู่ในตัวส่วน เช่น นิพจน์ต่อไปนี้ไม่เรียกว่าเศษส่วนพหุนาม:
สำหรับเศษส่วนพหุนามมักต้องหาเงื่อนไขที่ทำให้เศษส่วนพหุนามมีความหมายด้วย เพราะตัวส่วนของเศษส่วนพหุนามต้องไม่เท่ากับศูนย์ ดังที่ทราบแล้วว่าหารด้วยศูนย์ไม่ได้
เทคนิค
การจัดรูปนิพจน์มีเทคนิคมากมาย ในที่นี้จะสรุปเทคนิคที่ใช้บ่อย อย่างแรกคือการตัดทอนเศษส่วน ถ้าตัวเศษและตัวส่วนมีนิพจน์ที่คูณกันอยู่เท่านั้น ก็ตัดทอนได้:
ในที่นี้ตัดทอนตัวแปร a ถ้าเศษส่วนเป็นแบบนี้
จะตัดทอนไม่ได้ ตัวเศษอยู่ในรูปผลบวก จึงตัดทอนไม่ได้ บ่อยครั้งที่ตัวส่วนหรือตัวเศษอยู่ในรูปผลบวก แต่สามารถดึงตัวร่วมจากนิพจน์นั้นได้ แล้วจึงตัดทอนได้ เช่น ในเศษส่วน
ตัวเศษอยู่ในรูปผลบวก แต่ดึง a ออกมาเป็นตัวร่วมแล้วตัดทอนได้
การจัดรูปที่ใช้บ่อยอีกอย่างคือการแยกตัวประกอบตามสูตร ข้างบนมีเศษส่วนพหุนาม
ถ้าใช้สูตร
กับตัวเศษ จะได้เศษส่วนพหุนามใหม่
และตอนนี้ตัดทอนวงเล็บ (x + 1) ทั้งวงเล็บได้แล้ว:
นอกจากนี้ก็มีการบวกและการคูณพหุนาม การจัดรูปเลขยกกำลัง การบวกเศษส่วน และอื่น ๆ
ตัวอย่างที่หนึ่ง
โจทย์:
จะเห็นว่าทั้งตัวเศษและตัวส่วนดึงสองออกมาเป็นตัวร่วมได้ แล้วตัดทอนสองนั้น:
ในตัวเศษยังดึงสามออกมาเป็นตัวร่วมได้อีก:
ตัดทอนนิพจน์ a + 2b ทั้งนิพจน์ได้ จะเหลือเพียงสาม:
เงื่อนไขของเศษส่วนพหุนามนี้:
ตัวอย่างที่สอง
โจทย์:
ขั้นแรกลบเศษส่วนในวงเล็บด้านใน:
ต่อไปกระจายวงเล็บในตัวส่วน ผู้ที่ช่างสังเกตอาจเห็นว่าใช้สูตร a2 − b2 ได้:
ตัวส่วนของเศษส่วนตัวแรกเป็นนิพจน์เดียวกับตัวเศษของเศษส่วนตัวที่สอง และเนื่องจากเศษส่วนทั้งสองคูณกันอยู่ จึงตัดทอนนิพจน์นี้ได้:
ตอนนี้ต้องลงแรงสักหน่อย กระจายและบวกวงเล็บในตัวเศษ แล้วตัดทอนง่าย ๆ ในตอนท้าย:
เงื่อนไขหาได้จากโจทย์ ในโจทย์มีเศษส่วนทั้งหมดสามตัว ตัวส่วนของทุกตัวต้องไม่เท่ากับศูนย์
ตัวอย่างที่สาม
โจทย์ของเศษส่วนพหุนามอีกข้อหนึ่ง:
ขั้นแรกบวกและลบนิพจน์ในวงเล็บเช่นเคย ผลต่างตัวแรกคิดง่าย เพราะเศษส่วนทั้งสองมีตัวส่วนเท่ากัน
กระจายและบวกนิพจน์ในตัวเศษ:
ในเศษส่วนตัวแรกตัดทอนตัวแปร b และขยายสองด้วย a เพื่อให้นำไปบวกกับเศษส่วนตัวแรกได้:
บวกเศษส่วนในวงเล็บแรก และในเศษส่วนตัวที่สองดึง a ออกมาเป็นตัวร่วมในตัวเศษ
ตอนนี้ตัดทอน a ได้:
ต่อไปเพียงคูณนิพจน์ทางซ้ายกับเศษส่วน
ดึงสองออกมาเป็นตัวร่วมจากวงเล็บแรก:
ตอนนี้ตัดทอน (1 + a) ได้ (ในตัวส่วนมีนิพจน์เดียวกัน เพียงเขียนสลับกันเป็น a + 1)
นี่คือเศษส่วนพหุนามในรูปอย่างง่ายขั้นสุดท้าย นิพจน์นี้ทำอะไรต่อให้มีประโยชน์ไม่ได้แล้ว เงื่อนไข:
การหารพหุนาม
เศษส่วนพหุนามยังจัดรูปได้ด้วยขั้นตอนการหารพหุนามด้วยพหุนาม ซึ่งอาจสะดวกในกรณีที่ใช้วิธีจัดรูปนิพจน์แบบทั่วไปไม่ได้