✖

พหุนาม

พหุนาม (polynomial) คือนิพจน์ที่มีตัวแปร x และการดำเนินการมาตรฐาน ได้แก่ การบวก การคูณ และการยกกำลังด้วยเลขชี้กำลังที่เป็นจำนวนเต็มที่ไม่เป็นลบ พหุนามเหล่านี้นำมาบวก ลบ คูณ หาร และยกกำลังได้ด้วย

ความสัมพันธ์พื้นฐาน

ตัวอย่างของพหุนามอย่างง่าย เช่น

2x2+5x−12

โดยทั่วไปเขียนพหุนามได้ดังนี้

anxn+an−1xn−1+…+a1x1+a0x0,

เมื่อจำนวนจริงที่อยู่หน้า x คือ an เรียกว่าสัมประสิทธิ์ และ n เรียกว่าดีกรีของพหุนาม จำนวน n คือเลขชี้กำลังสูงสุดของพหุนามที่ an ≠ 0 ถ้า an เท่ากับศูนย์ ก็เท่ากับว่าตัดตัวแปร x ที่สัมประสิทธิ์นั้นกำกับอยู่ทิ้งไป เพราะศูนย์คูณอะไรก็ได้ศูนย์:

0⋅x3=0.

ดังนั้นพหุนามแรกที่กล่าวถึงมีดีกรีสอง เพราะเลขชี้กำลังสูงสุดของตัวแปร x ที่สัมประสิทธิ์ไม่เป็นศูนย์คือสอง สำหรับอีกพหุนามหนึ่ง

7x2+5x4+15x

จะได้ว่าดีกรีของพหุนามคือ 4 (เลขชี้กำลังสูงสุดคือ 4) โดยทั่วไปจะเขียนพหุนามเรียงตามเลขชี้กำลังจากมากไปน้อย ให้พจน์ที่มีเลขชี้กำลังสูงสุดอยู่หน้าสุด ดังนั้นเขียนพหุนามข้างต้นใหม่ได้ดังนี้

5x4+7x2+15x.

จะเห็นว่าพหุนามนี้ไม่มีพจน์ที่ตัวแปรมีเลขชี้กำลังสามและศูนย์ ซึ่งไม่เป็นปัญหาเลย เพียงถือว่าสัมประสิทธิ์ของพจน์เหล่านั้นเป็นศูนย์ เพราะเขียนได้ว่า

5x4+0x3+7x2+15x1+0x0.

แม้จะมีครบทุกพจน์แล้ว แต่พหุนามกลับอ่านยากโดยไม่จำเป็น จึงมักละพจน์ที่เป็นศูนย์ไว้

การบวกและการลบพหุนาม

การบวกและการลบพหุนามค่อนข้างง่าย เพียงบวกหรือลบสัมประสิทธิ์ของพจน์ที่มีเลขชี้กำลังเท่ากัน นั่นคือ

axn+bxn=(a+b)xn.

ตัวอย่างอย่างง่าย:

3x2+5x2=(3+5)x2=8x2

ถ้าต้องการบวกพหุนามที่ยาวกว่านี้ ต้องเลือกพจน์ที่ตัวแปรมีเลขชี้กำลังเท่ากันเสมอ

(7x3+5x2+x)+(2x3−3x2+9x)==(7+2)x3+(5−3)x2+(1+9)x.

ถ้าพหุนามตัวหนึ่งไม่มีพจน์ที่มีเลขชี้กำลังนั้น พจน์นั้นจะคงเดิม (นึกภาพว่าพหุนามตัวที่สองมีพจน์นั้น แต่สัมประสิทธิ์เป็นศูนย์)

(x3+2x)+(4x2+5x+3)=x3+4x2+7x+3

การลบพหุนามทำเหมือนการบวก เพียงนำลบหนึ่งไปคูณพหุนามตัวที่สอง นั่นคือเปลี่ยนเครื่องหมายทุกตัว ดังตัวอย่าง

(3x2+6x)−(2x2+14x)=(3x2+6x)+(−2x2−14x)

ซึ่งเป็นการบวกพหุนามตามปกติแล้ว จึงบวกได้เหมือนทุกครั้ง:

(3x2+6x)+(−2x2−14x)=x2−8x

ขอย้ำว่าถ้าพหุนามมีพจน์ที่เป็นลบ หลังจากขั้นนี้พจน์นั้นจะกลายเป็นบวก

(x2+2x)−(3x2−10x)==(x2+2x)+(−3x2+10x)==−2x2+12x

การคูณพหุนาม

ในการคูณพหุนาม ต้องนำทุกพจน์ของพหุนามตัวแรกไปคูณกับทุกพจน์ของพหุนามตัวที่สอง สัมประสิทธิ์คูณกันตามปกติเหมือนจำนวนจริง ส่วนเลขชี้กำลังของตัวแปรนำมาบวกกันตามกฎของเลขยกกำลัง ดังตัวอย่าง

(3x2+4x)⋅5x2=(3⋅5)x2+2+(4⋅5)x1+2=15x4+20x3

ตัวอย่างนี้ยังคูณกับพหุนามที่มีพจน์เดียว จึงยังไม่เห็นการคูณทุกพจน์กับทุกพจน์ได้ชัด ตัวอย่างที่ยาวขึ้นอีกเล็กน้อยเป็นดังนี้

(x3+2x)⋅(4x2+7x)==(1⋅4)x3+2+(1⋅7)x3+1+(2⋅4)x1+2+(2⋅7)x1+1

ถ้าพหุนามมีเครื่องหมายลบ เครื่องหมายนั้นก็มีผลในการคูณตามปกติ

(x3−2x)⋅(4x2−7x)==(1⋅4)x3+2+(1⋅(−7))x3+1+(−2⋅4)x1+2++(−2⋅(−7))x1+1=4x5−7x4−8x3+14x2

การจัดรูปพหุนาม

ในการจัดรูปพหุนาม โดยทั่วไปต้องการทำให้พหุนามอยู่ในรูปที่ง่ายขึ้น โดยใช้การขยาย การตัดทอน การดึงตัวร่วม การใช้สูตร และอื่น ๆ จึงควรรู้จักสูตรเหล่านี้ไว้ ในที่นี้จะใช้บางสูตรซึ่งจะกล่าวถึงเมื่อถึงเวลา สูตรพื้นฐานที่ใช้บ่อยคือ

(a+b)2=a2+2ab+b2

ถ้าอยากรู้ว่าสูตรนี้มาจากไหน เพียงกระจายวงเล็บก็จะเห็น

(a+b)2=(a+b)(a+b)=a2+ab+ba+b2=a2+2ab+b2

เริ่มจากตัวอย่างง่าย ๆ

(a+b)2+(a+2b)2−3a⋅2b==a2+2ab+b2+a2+4ab+4b2−6ab==2a2+5b2

วงเล็บสองตัวทางซ้ายกระจายตามสูตรข้างบน ขอย้ำว่าวงเล็บตัวที่สองกระจายได้เป็น

(a+2b)2=a2+4ab+4b2.

อีกสูตรหนึ่งที่ใช้บ่อยคือ

a2−b2=(a+b)(a−b).

ตัวอย่างที่สองเป็นเศษส่วน ทั้งตัวเศษและตัวส่วนเป็นพหุนาม และจะพยายามจัดรูปให้ตัดทอนเศษส่วนทั้งหมดได้สวย ๆ ขั้นแรกใช้สูตรแรกกับตัวเศษในทางกลับกัน และใช้สูตรที่สองกับตัวส่วน สุดท้ายตัดทอน (a + b)

a2+2ab+b2a2−b2=(a+b)2(a+b)(a−b)=(a+b)(a+b)(a+b)(a−b)=a+ba−b

ในตัวอย่างที่สามจะลองใช้การดึงตัวร่วม ในตัวเศษ ขั้นแรกดึง 3a3 ออกมาเป็นตัวร่วม แล้วแยกตัวประกอบวงเล็บ (4a2 − 1) ตามสูตร a2 − b2 โดยอาศัยว่า

12=11→(a2−12)=(a+1)(a−1).

ส่วนในตัวส่วน ขั้นแรกคูณสองพจน์แรกเข้าด้วยกัน แล้วดึง 3a3 ออกมาเป็นตัวร่วมเช่นกัน สุดท้ายตัดทอนทั้งหมด

12a5−3a32a2⋅3a2+3a3=3a3(4a2−1)6a4+3a3=3a3(2a+1)(2a−1)3a3(2a+1)=2a−1

สารบัญ: พหุนาม, การหารพหุนามด้วยพหุนาม, รากของพหุนาม, การแยกตัวประกอบของพหุนาม