พหุนาม
พหุนาม (polynomial) คือนิพจน์ที่มีตัวแปร x และการดำเนินการมาตรฐาน ได้แก่ การบวก การคูณ และการยกกำลังด้วยเลขชี้กำลังที่เป็นจำนวนเต็มที่ไม่เป็นลบ พหุนามเหล่านี้นำมาบวก ลบ คูณ หาร และยกกำลังได้ด้วย
ความสัมพันธ์พื้นฐาน
ตัวอย่างของพหุนามอย่างง่าย เช่น
โดยทั่วไปเขียนพหุนามได้ดังนี้
เมื่อจำนวนจริงที่อยู่หน้า x คือ an เรียกว่าสัมประสิทธิ์ และ n เรียกว่าดีกรีของพหุนาม จำนวน n คือเลขชี้กำลังสูงสุดของพหุนามที่ an ≠ 0 ถ้า an เท่ากับศูนย์ ก็เท่ากับว่าตัดตัวแปร x ที่สัมประสิทธิ์นั้นกำกับอยู่ทิ้งไป เพราะศูนย์คูณอะไรก็ได้ศูนย์:
ดังนั้นพหุนามแรกที่กล่าวถึงมีดีกรีสอง เพราะเลขชี้กำลังสูงสุดของตัวแปร x ที่สัมประสิทธิ์ไม่เป็นศูนย์คือสอง สำหรับอีกพหุนามหนึ่ง
จะได้ว่าดีกรีของพหุนามคือ 4 (เลขชี้กำลังสูงสุดคือ 4) โดยทั่วไปจะเขียนพหุนามเรียงตามเลขชี้กำลังจากมากไปน้อย ให้พจน์ที่มีเลขชี้กำลังสูงสุดอยู่หน้าสุด ดังนั้นเขียนพหุนามข้างต้นใหม่ได้ดังนี้
จะเห็นว่าพหุนามนี้ไม่มีพจน์ที่ตัวแปรมีเลขชี้กำลังสามและศูนย์ ซึ่งไม่เป็นปัญหาเลย เพียงถือว่าสัมประสิทธิ์ของพจน์เหล่านั้นเป็นศูนย์ เพราะเขียนได้ว่า
แม้จะมีครบทุกพจน์แล้ว แต่พหุนามกลับอ่านยากโดยไม่จำเป็น จึงมักละพจน์ที่เป็นศูนย์ไว้
การบวกและการลบพหุนาม
การบวกและการลบพหุนามค่อนข้างง่าย เพียงบวกหรือลบสัมประสิทธิ์ของพจน์ที่มีเลขชี้กำลังเท่ากัน นั่นคือ
ตัวอย่างอย่างง่าย:
ถ้าต้องการบวกพหุนามที่ยาวกว่านี้ ต้องเลือกพจน์ที่ตัวแปรมีเลขชี้กำลังเท่ากันเสมอ
ถ้าพหุนามตัวหนึ่งไม่มีพจน์ที่มีเลขชี้กำลังนั้น พจน์นั้นจะคงเดิม (นึกภาพว่าพหุนามตัวที่สองมีพจน์นั้น แต่สัมประสิทธิ์เป็นศูนย์)
การลบพหุนามทำเหมือนการบวก เพียงนำลบหนึ่งไปคูณพหุนามตัวที่สอง นั่นคือเปลี่ยนเครื่องหมายทุกตัว ดังตัวอย่าง
ซึ่งเป็นการบวกพหุนามตามปกติแล้ว จึงบวกได้เหมือนทุกครั้ง:
ขอย้ำว่าถ้าพหุนามมีพจน์ที่เป็นลบ หลังจากขั้นนี้พจน์นั้นจะกลายเป็นบวก
การคูณพหุนาม
ในการคูณพหุนาม ต้องนำทุกพจน์ของพหุนามตัวแรกไปคูณกับทุกพจน์ของพหุนามตัวที่สอง สัมประสิทธิ์คูณกันตามปกติเหมือนจำนวนจริง ส่วนเลขชี้กำลังของตัวแปรนำมาบวกกันตามกฎของเลขยกกำลัง ดังตัวอย่าง
ตัวอย่างนี้ยังคูณกับพหุนามที่มีพจน์เดียว จึงยังไม่เห็นการคูณทุกพจน์กับทุกพจน์ได้ชัด ตัวอย่างที่ยาวขึ้นอีกเล็กน้อยเป็นดังนี้
ถ้าพหุนามมีเครื่องหมายลบ เครื่องหมายนั้นก็มีผลในการคูณตามปกติ
การจัดรูปพหุนาม
ในการจัดรูปพหุนาม โดยทั่วไปต้องการทำให้พหุนามอยู่ในรูปที่ง่ายขึ้น โดยใช้การขยาย การตัดทอน การดึงตัวร่วม การใช้สูตร และอื่น ๆ จึงควรรู้จักสูตรเหล่านี้ไว้ ในที่นี้จะใช้บางสูตรซึ่งจะกล่าวถึงเมื่อถึงเวลา สูตรพื้นฐานที่ใช้บ่อยคือ
ถ้าอยากรู้ว่าสูตรนี้มาจากไหน เพียงกระจายวงเล็บก็จะเห็น
เริ่มจากตัวอย่างง่าย ๆ
วงเล็บสองตัวทางซ้ายกระจายตามสูตรข้างบน ขอย้ำว่าวงเล็บตัวที่สองกระจายได้เป็น
อีกสูตรหนึ่งที่ใช้บ่อยคือ
ตัวอย่างที่สองเป็นเศษส่วน ทั้งตัวเศษและตัวส่วนเป็นพหุนาม และจะพยายามจัดรูปให้ตัดทอนเศษส่วนทั้งหมดได้สวย ๆ ขั้นแรกใช้สูตรแรกกับตัวเศษในทางกลับกัน และใช้สูตรที่สองกับตัวส่วน สุดท้ายตัดทอน (a + b)
ในตัวอย่างที่สามจะลองใช้การดึงตัวร่วม ในตัวเศษ ขั้นแรกดึง 3a3 ออกมาเป็นตัวร่วม แล้วแยกตัวประกอบวงเล็บ (4a2 − 1) ตามสูตร a2 − b2 โดยอาศัยว่า
ส่วนในตัวส่วน ขั้นแรกคูณสองพจน์แรกเข้าด้วยกัน แล้วดึง 3a3 ออกมาเป็นตัวร่วมเช่นกัน สุดท้ายตัดทอนทั้งหมด
สารบัญ: พหุนาม, การหารพหุนามด้วยพหุนาม, รากของพหุนาม, การแยกตัวประกอบของพหุนาม