การหารจำนวน
การหารจำนวนเป็นกระบวนการย้อนกลับของการคูณจำนวน การหารยังเป็นที่มาของมุกตลกมากมาย เพราะใคร ๆ ก็รู้ว่าหารด้วยศูนย์ไม่ได้ ไม่อย่างนั้นสมุดจะไหม้
ความหมายของการหาร
การหารอาจนึกภาพได้เป็นการแบ่งของชิ้นใหญ่ออกเป็นชิ้นเล็ก ๆ ที่มีขนาดเท่ากัน เช่น พ่อต้องการตัดแผ่นไม้ยาว 100 cm ออกเป็นห้าชิ้นที่ยาวเท่ากัน แต่ละชิ้นจะยาวเท่าใด
คิดย้อนกลับก็ได้ ถ้านำความยาวของทั้งห้าชิ้นที่ตัดออกมาบวกกัน ต้องได้ 100 กลับมา จำนวนใดมีสมบัตินี้ คำตอบคือ 20 เพราะ 20 + 20 + 20 + 20 + 20 = 100 ใช้การคูณแทนการบวกก็ได้ โดยถามว่าจำนวนใดคูณด้วยห้าแล้วได้หนึ่งร้อย คำตอบก็คือ 20 อีกเช่นกัน เพราะ 5 · 20 = 100
แสดงด้วยภาพได้เป็นการแบ่งส่วนของเส้นตรงยาว 100 ออกเป็นห้าส่วนที่ยาวเท่ากัน:
ถ้าต้องการหาร 100 ด้วย 5 ก็คือหาว่า “ห้าใส่ลงในหนึ่งร้อยได้กี่ครั้ง” การหารเขียนได้ด้วยเครื่องหมายทับ: 100 / 5 หรือด้วยเครื่องหมายหาร:
- a เรียกว่าตัวตั้ง
- b เรียกว่าตัวหาร
- c เรียกว่าผลหาร
นิยามการหารโดยใช้การคูณ
ผลหารนิยามได้ง่ายที่สุดโดยใช้การคูณ ตัวอย่างเช่น ผลหารของจำนวน 35 / 7 จะเท่ากับเท่าใด เราหาจำนวนที่คูณด้วย 7 แล้วได้ 35 ถ้าหาร 48 / 8 ก็หาจำนวนที่คูณด้วย 8 แล้วได้ 48
ผลลัพธ์ของ 35 / 7 จึงเป็น 5 เพราะ 7 · 5 = 35 ผลลัพธ์ของ 48 / 8 เป็น 6 เพราะ 8 · 6 = 48
โดยทั่วไป ถ้าหาร a / b ผลลัพธ์คือจำนวน c ที่ทำให้ b · c = a
แม้ตัวอย่างทั้งหมดจะใช้จำนวนนับ แต่เมื่อนิยามโดยใช้การคูณแล้ว ก็หารจำนวนอื่น ๆ ได้ทุกจำนวน เช่น หาผลหาร −85.76 / 6.7 ได้โดยหาจำนวน x ที่ทำให้ 6.7 · x = −85.76 ซึ่งเป็นจริงเมื่อ x = −12.8
นำศูนย์ไปหารด้วยจำนวนอื่นได้
นำศูนย์ไปหารด้วยจำนวนอื่นได้ นิพจน์ 0 / 15 เป็นนิพจน์ที่มีความหมาย ที่จริงแล้วเป็นการบอกว่าต้องการแบ่งศูนย์ออกเป็น 15 ส่วนเท่า ๆ กัน นึกภาพได้ว่าเราไม่มีขนมเค้กเลย และต้องการแบ่งเค้กที่ไม่มีนี้ออกเป็น 15 ชิ้น แต่ละชิ้นจะใหญ่เท่าใด ทุกชิ้นมีขนาดเป็นศูนย์ เพราะไม่มีเค้กอยู่เลย หรือนึกภาพว่ามีเงินในกระเป๋าสตางค์ศูนย์บาท และต้องการแบ่งเงินศูนย์บาทนี้ให้เด็กสามคน เด็กแต่ละคนจะได้เท่าใด ไม่ได้อะไรเลย เพราะไม่มีเงินอยู่แล้ว ดังนั้น 0 / 15 = 0
นำศูนย์ไปหารด้วยจำนวนอื่นได้ แต่นำจำนวนอื่นไปหารด้วยศูนย์ไม่ได้ นิพจน์ 8 / 0 ไม่มีความหมาย
ทำไมจึงหารด้วยศูนย์ไม่ได้
หารด้วยศูนย์ไม่ได้ เพราะคุณครูห้ามไว้
แต่ก็มีเหตุผลที่หนักแน่นกว่านั้น ในตอนนี้จะพิจารณากรณีที่ตัวตั้งไม่เท่ากับศูนย์ คือการหารในรูป a / 0 เมื่อ a ≠ 0 มีเหตุผลสองข้อดังนี้
- ลองใช้การเปรียบเทียบกับการแบ่งของชิ้นใหญ่ออกเป็นชิ้นเล็ก ๆ ที่มีขนาดเท่ากันต่อไป มีการ์ดสะสมสุดหายาก 15 ใบ และต้องการแบ่งให้เด็กศูนย์คน เด็กแต่ละคนจะได้การ์ดกี่ใบ
ห๊ะ???
ใช่ อ่านโจทย์ไม่ผิด และใช่ โจทย์นี้ไม่มีความหมาย จะถามว่าเด็กแต่ละคนได้การ์ดกี่ใบไม่ได้ เมื่อไม่มีเด็กสักคนให้แจกการ์ดเลย การหารด้วยศูนย์จึงไม่มีความหมาย และจึงกล่าวว่านิพจน์ x / 0 หาค่าไม่ได้ (ไม่นิยาม)
- การหารนิยามโดยใช้การคูณ เมื่อพยายามหารด้วยศูนย์ 15 / 0 ก็คือการหาจำนวน x ที่ทำให้ x · 0 = 15 แต่จำนวนใดคูณศูนย์ก็ได้ศูนย์ จึงไม่มีวันหา x ที่ทำให้สมการนี้เป็นจริงได้
แล้วผลหาร 0/0 ล่ะ
ผลหารนี้หาค่าไม่ได้เช่นเดียวกับ x / 0 ด้วยเหตุผลต่อไปนี้
ครั้งนี้มีการ์ดสะสมสุดหายากศูนย์ใบ และต้องการแบ่งให้เด็กศูนย์คน ก็เป็นโจทย์ที่ไม่มีความหมายอีกเช่นกัน
ตามนิยามของการหาร เมื่อหาร 0 / 0 ก็คือการหาจำนวน x ที่ทำให้ x · 0 = 0 ซึ่งหาคำตอบได้ หรือพูดให้ถูกต้องกว่านั้นคือ จำนวนจริงทุกจำนวนเป็นคำตอบของสมการนี้ ไม่ว่าจะแทน x ด้วย 4, 1 หรือ π สมการก็เป็นจริง แน่นอนว่าผลลัพธ์ของการหารจะเป็นเซตของจำนวนจริงทั้งเซตไม่ได้ เพราะไม่มีความหมาย
จึงต้องเลือกจำนวนหนึ่งจำนวนจากทั้งเซต แล้วกำหนดว่าจำนวนนี้คือผลลัพธ์ของการหาร 0 / 0 แต่จะเลือกจำนวนใด ควรเท่ากับหนึ่ง แปด ศูนย์ หรือลบหนึ่ง และเพราะอะไร ลองดูเหตุผลที่สนับสนุนศูนย์และหนึ่ง:
- เรารู้ว่าถ้ามีเศษส่วนในรูป x / x เศษส่วนนี้เท่ากับหนึ่ง เช่น 7 / 7 = 1 หรือ 3 / 3 = 1 จากตรงนี้อาจสรุปได้ว่าควรนิยาม 0 / 0 ให้ 0 / 0 = 1
- พิจารณาลำดับของเศษส่วนต่อไปนี้ซึ่งมีความหมายแน่นอน ในแต่ละตัวจะนำศูนย์ไปหารด้วยจำนวนที่เข้าใกล้ศูนย์มากขึ้นเรื่อย ๆ ดังนี้:
จะเห็นว่าไม่ว่าจะหารด้วยจำนวนที่ใกล้ศูนย์เพียงใด ผลหารก็ยังเป็นศูนย์ จากตรงนี้อาจสรุปได้ว่า 0 / 0 = 0
ทั้งสองข้อเป็นเหตุผลที่ฟังขึ้นสำหรับการนิยามผลหาร 0 / 0 แต่ข้อใดดีกว่ากัน สุดท้ายแล้ว ถึงจะเลือกข้อใดข้อหนึ่งและประกาศว่าเป็นข้อเดียวที่ถูกต้อง ก็จะขัดแย้งกับคณิตศาสตร์ส่วนอื่น ๆ อยู่ดี
การหารด้วยศูนย์จึงถือว่าไม่นิยามดีกว่า
เหตุผลสุดท้ายที่ห้ามหารด้วยศูนย์
ถ้าเหตุผลก่อนหน้ายังไม่พอ ภาพบันทึกเหตุการณ์ต่อไปนี้ซึ่งมีคนพยายามหารด้วยศูนย์จริง ๆ คงทำให้เชื่อได้: