การบวกและการลบ
การบวกและการลบเป็นการดำเนินการทางคณิตศาสตร์ที่พื้นฐานที่สุด ซึ่งจำเป็นต้องใช้ในชีวิตประจำวันด้วย แม้ว่าจะนำสิ่งต่าง ๆ มาบวกกันได้หลายแบบ แต่ในบทนี้จะกล่าวถึงเฉพาะการบวกจำนวนเต็มเท่านั้น
การบวก
การบวกเขียนแทนด้วยเครื่องหมายบวก + จำนวนที่นำมาบวกกันเรียกว่าตัวตั้งและตัวบวก เช่น ถ้าต้องการหา 2 + 3 ทั้ง 2 และ 3 เป็นจำนวนที่นำมาบวกกัน ผลลัพธ์ของการบวกเรียกว่าผลบวก ดังนั้น 5 ในนิพจน์ 2 + 3 = 5 คือผลบวก
จำนวนที่นำมาบวกกันได้แทบจะเป็นจำนวนใดก็ได้ ไม่ว่าจะเป็นจำนวนนับ เช่น 1, 5, 157 หรือจำนวนลบ เช่น -4, -74 นอกจากนี้ยังบวกจำนวนตรรกยะหรือเศษส่วน จำนวนจริง เช่น π และจำนวนเชิงซ้อนได้ด้วย รวมทั้งสิ่งอื่น ๆ เช่น เมทริกซ์หรือเวกเตอร์
การบวกมักอธิบายด้วยกองแอปเปิล ถ้าในตะกร้ามีแอปเปิลอยู่ 3 ผล และมีคนให้แอปเปิลเพิ่มอีก 4 ผล จะมีแอปเปิลทั้งหมดกี่ผล คำตอบคือ 3 + 4 = 7 ผล
วิธีบวกจำนวนมาก ๆ
ถ้าต้องบวก 17,564 กับ 3,272 คงบอกผลลัพธ์จากการคิดในใจได้ยาก จึงมักใช้เครื่องคิดเลขหรือดินสอกับกระดาษ ในที่นี้จะไม่สอนวิธีกดเครื่องคิดเลข แต่จะดูวิธีคิดบนกระดาษ
เขียนจำนวนที่ต้องการบวกไว้ใต้กันโดยจัดชิดขวา ให้หลักเดียวกัน (หลักสิบ หลักร้อย …) อยู่ตรงกัน แล้วขีดเส้นนอนใต้จำนวนทั้งสอง จะได้ดังนี้:
ต่อไปบวกเลขโดดที่อยู่ในหลักเดียวกัน ถ้าผลบวกน้อยกว่าสิบ ให้เขียนผลบวกนั้นไว้ใต้เส้นได้เลย เริ่มจากทางขวา คือจากหลักที่มีค่าน้อยที่สุด ดังนั้นขั้นแรกบวก 4 + 2 ซึ่งเท่ากับหก หกน้อยกว่าสิบ จึงเขียน 6 ไว้ใต้เส้น:
ต่อไปบวก 6 + 7 ได้ 13 ซึ่งมากกว่าสิบ ในกรณีนี้ให้เขียนใต้เส้นเฉพาะเลขโดดในหลักหน่วย คือเขียน 3 (นำ 13 ลบด้วยสิบ)
แล้ว 1 ที่ตัดออกไปหายไปไหน และ 1 นั้นแทนอะไร ขณะนี้กำลังคิดหลักที่สองจากขวา ซึ่งในจำนวนนี้คือหลักสิบ ที่จริงแล้วจึงเป็นการบวกจำนวนสิบ คือบวก 60 + 70 = 130 เราเก็บ 30 ไว้ และพัก 100 ไว้ใช้ทีหลัง ใช้เมื่อไร ใช้ในขั้นถัดไปหรือหลักถัดไป ขั้นต่อไปจะบวกเลขโดดในหลักร้อย และเรามีหนึ่งร้อยเกินมาจากการบวกหลักสิบ วิธีที่ง่ายที่สุดคือนำหนึ่งร้อยนี้ไปบวกในขั้นถัดไป (เรียกว่าการทด)
ดังนั้นในขั้นถัดไปจะไม่บวกแค่ 5 + 2 แต่บวก 5 + 2 + 1 โดย 1 แทนหนึ่งร้อยที่ได้จากขั้นก่อน ผลลัพธ์คือแปด ซึ่งน้อยกว่าสิบ จึงเขียน 8 ไว้ใต้เส้น
ขั้นนี้ไม่มีหนึ่งพันทดมา จึงบวกเพียง 7 + 3 = 10 จำนวนนี้ไม่น้อยกว่าสิบ จึงเขียนเลขโดดตัวสุดท้ายไว้ใต้เส้น และทด 1 ไปหลักถัดไป นั่นคือเขียน 0 ไว้ใต้เส้น และเก็บหนึ่งหมื่นที่เกินมาไว้ใช้ในขั้นถัดไป
หลักสุดท้ายมีเลขโดดอยู่เฉพาะในแถวแรก ให้ถือว่าแถวที่สองเป็นศูนย์ แล้วบวก 1 + 0 โดยต้องไม่ลืมบวก 1 ที่ทดมาจากขั้นก่อน: 1 + 0 + 1 = 2 เขียน 2 ไว้ใต้เส้น
ขั้นตอนจบเพียงเท่านี้ และได้ผลบวก 17564 + 3272 แล้ว
ภาพเคลื่อนไหวของการบวกแบบตั้งหลัก
ใส่จำนวนนับสองจำนวนลงในช่องด้านล่าง แล้วชมภาพเคลื่อนไหวของขั้นตอนทั้งหมดได้เลย
การแสดงการบวกด้วยภาพ
การบวกแสดงด้วยภาพได้บนเส้นจำนวน เส้นจำนวนคือเส้นตรงที่มีจำนวนทุกจำนวนกำกับไว้ อาจมีลักษณะดังนี้:
ถ้าต้องการแสดงการบวกจำนวนสองจำนวนบนเส้นจำนวนนี้ เช่น 3+4 ทำได้ดังนี้ วาดส่วนของเส้นตรงที่เริ่มจากจุดเริ่มต้นคือศูนย์ และสิ้นสุดที่สาม ในการบวกจะลากส่วนของเส้นตรงไปทางขวาของจุดที่เริ่ม ดังนี้:
ต่อไปนำสี่มาลงบนเส้นจำนวน แต่ครั้งนี้เริ่มที่สาม แล้วลากส่วนของเส้นตรงยาวสี่หน่วยไปทางขวา ดังนี้:
จุดที่ส่วนของเส้นตรงเส้นที่สอง (สีเขียว) สิ้นสุดคือผลลัพธ์: 3 + 4 = 7
การลบ
การลบเป็นการดำเนินการผกผันของการบวก ถ้านำจำนวน b ไปบวกกับจำนวน a แล้วลบ b ออกอีกครั้ง จะได้ a กลับมา จะแสดงวิธีลบด้วยตัวอย่าง 158,748 − 99,575 เช่นเดียวกับการบวก ให้เขียนจำนวนทั้งสองไว้ใต้กัน:
ผลลัพธ์จะเขียนไว้ใต้เส้นเช่นเดียวกับการบวก เริ่มจากทางขวาคือหลักที่มีค่าน้อยที่สุด ขั้นแรกจึงคิดหลักหน่วย ถ้าเลขโดดตัวบนไม่น้อยกว่าตัวล่าง ให้เขียนผลต่าง ตัวบน − ตัวล่าง ไว้ใต้เส้น (กล่าวอีกอย่างคือ ถ้าตัวล่างน้อยกว่าหรือเท่ากับตัวบน ก็ลบได้ทันที) ในหลักหน่วยตัวบนไม่น้อยกว่าตัวล่าง จึงเขียนผลต่าง 8 − 5 = 3
เลื่อนไปทางซ้ายหนึ่งหลักจะอยู่ที่หลักสิบ ในหลักนี้ตัวบนน้อยกว่าตัวล่าง จึงนำสิบไปบวกกับตัวบนก่อน แล้วคิดเหมือนเดิม: ตัวบน + 10 − ตัวล่าง ผลลัพธ์คือ 4 + 10 − 7 = 14 − 7 = 7
ในการลบหลักสิบ เราช่วยตัวเองด้วยการเพิ่ม 10 เข้าไปในหลักสิบ ซึ่งมีค่าเท่ากับหนึ่งร้อย จึงต้องจำไว้ใช้ในขั้นถัดไป ดังนั้นขั้นถัดไปจะลบเพิ่มขึ้นอีกหนึ่งร้อย นั่นคือนำ 1 จากขั้นก่อนไปบวกกับ 5 ตัวล่าง
ในหลักร้อยจึงต้องดูว่าเจ็ด (ตัวบน) น้อยกว่าหก (ตัวล่าง + 1) หรือไม่ ไม่น้อยกว่า จึงลบตามปกติได้ คือตัวบนลบตัวล่าง แต่ในการลบต้องบวก 1 เข้ากับตัวล่างด้วย ผลลัพธ์คือ 7 − (5 + 1) = 7 − 5 − 1 = 1
ขั้นนี้ไม่มีอะไรต้องส่งต่อไปขั้นถัดไป เพราะไม่ได้ยืมจากหลักที่สูงกว่า ในหลักพันจึงไม่ต้องบวกอะไรเพิ่ม แต่แปดในตัวบนน้อยกว่าเก้าในตัวล่าง จึงต้องนำสิบไปบวกกับตัวบน จะได้ผลต่าง 8 + 10 − 9 = 9
ขั้นนี้ต้องส่ง 1 ไปขั้นถัดไป โดยนำไปบวกกับตัวล่าง เก้าบวกหนึ่งเท่ากับสิบ และห้าตัวบนน้อยกว่าสิบ จึงนำสิบไปบวกกับตัวบนแล้วลบ: 5 + 10 − (9 + 1) = 5
ขั้นนี้ยืมจากหลักที่สูงกว่าอีกครั้ง จึงส่ง 1 ไปขั้นถัดไป ในหลักนั้นแถวล่างไม่มีเลขโดด จึงถือว่าเป็นศูนย์ เมื่อบวก 1 เข้าไปจะได้หนึ่ง ตัวบนไม่น้อยกว่าตัวล่าง (ตอนนี้ทั้งสองเท่ากัน) จึงลบได้ทันที: 1 − 1 = 0
ได้ผลลัพธ์แล้ว ศูนย์ข้างหน้าตัดทิ้งได้ จึงเขียนว่า 158,748 − 99,575 = 59,173
การแสดงการลบด้วยภาพ
การลบแสดงบนเส้นจำนวนได้เช่นเดียวกับการบวก ต่างกันเพียงทิศทางของส่วนของเส้นตรง คือไม่ลากไปทางขวาของจุดปัจจุบัน แต่ลากไปทางซ้าย ถ้าต้องการหา 2 − 5 ทำได้ดังนี้ ขั้นแรกนำสองมาลงบนเส้นจำนวนในทิศทางบวก เพราะสองเป็นจำนวนบวก ส่วนห้าที่นำมาลบจะลากในทิศทางตรงข้าม
ต่อไปวาดส่วนของเส้นตรงเส้นที่สองซึ่งแทนลบห้า โดยเริ่มที่จุดที่หยุดไว้คือสอง แต่ลากย้อนกลับไปทางซ้าย