✖

ทำไมจึงหารด้วยศูนย์ไม่ได้

ลองกด 6÷0 ลงในเครื่องคิดเลข เครื่องคิดเลขจะไม่ยอมคิด และแสดงข้อความ เช่น “Error” หรือ “E” แทนผลลัพธ์ เรื่องนี้ไม่ได้เกิดจากความเอาแต่ใจของครูหรือผู้ผลิตเครื่องคิดเลข มาดูเหตุผลหลายข้อว่าทำไมจึงหารด้วยศูนย์ไม่ได้ ซึ่งทุกข้อจะนำไปสู่ข้อสรุปเดียวกัน

การหารคือการคูณย้อนกลับ

ในการหา 12÷3 เราหาจำนวนที่คูณด้วยสามแล้วได้ 12 จำนวนนั้นคือ 4 เพราะ

4⋅3=12.

ดังนั้น 12÷3=4 การหารนิยามไว้แบบนี้ และผลหารทุกตัวตรวจคำตอบได้ด้วยการคูณ

ต่อไปใช้วิธีเดียวกันกับศูนย์ ถ้า 6÷0 เป็นจำนวน x จำนวนหนึ่ง จะต้องได้ว่า

x⋅0=6.

แต่จำนวนใดคูณศูนย์ก็ได้ศูนย์ ดังที่ทราบจากการคูณด้วยศูนย์ ไม่ว่าจะแทน x ด้วยหนึ่ง หนึ่งล้าน หรือลบสาม ก็ได้ศูนย์เสมอ ไม่มีทางได้หก จึงไม่มี x แบบนี้ ผลหาร 6÷0 จึงไม่มีผลลัพธ์

ศูนย์ใส่ลงไปได้กี่ครั้ง

มองการหารเป็นการลบซ้ำ ๆ ก็ได้ ผลหาร 12÷3 บอกว่าต้องลบสามออกจากสิบสองกี่ครั้งจึงจะได้ศูนย์:

12−3−3−3−3=0

ลบสามได้สี่ครั้ง ดังนั้น 12÷3=4

แต่สำหรับ 6÷0 จะลบศูนย์ออกจากหกอยู่ตลอด หลังจากลบครั้งแรกยังเหลือ 6 หลังจากลบครั้งที่สิบก็ยังเหลือ 6 และหลังจากลบครั้งที่หนึ่งล้านก็ยังเหลือ 6 จนเบื่อไปเอง ไม่มีวันได้ศูนย์ ลบต่อไปได้ไม่สิ้นสุด จึงไม่มีจำนวนครั้งของการลบที่จะเขียนเป็นผลลัพธ์ได้

สิ่งที่เกิดขึ้นใกล้ศูนย์

หารด้วยศูนย์ไม่ได้ แต่หารด้วยจำนวนที่ใกล้ศูนย์มาก ๆ ได้ นำหนึ่งมาหารด้วยจำนวนที่เล็กลงเรื่อย ๆ ดังนี้:

1÷1=11÷0.1=101÷0.01=1001÷0.001=1,000

ตัวหารยิ่งเล็ก ผลลัพธ์ยิ่งใหญ่ ตัวหาร 0.000001 ให้ผลลัพธ์หนึ่งล้านแล้ว และผลลัพธ์เพิ่มขึ้นอย่างไม่มีขอบเขต

ถ้าเข้าใกล้ศูนย์จากทางลบ เช่น 1÷(−0.001)=−1,000 ผลลัพธ์จะเล็กลงเรื่อย ๆ และลดลงสู่ลบอนันต์ กราฟของฟังก์ชัน y=1x แสดงให้เห็นได้ชัด:

กราฟของฟังก์ชัน y=1/x

ทางขวาของศูนย์ เส้นโค้งพุ่งขึ้นไปข้างบน ทางซ้ายของศูนย์ดิ่งลงข้างล่าง จากทางขวาผลลัพธ์จึงเข้าใกล้อนันต์ จากทางซ้ายเข้าใกล้ลบอนันต์ แต่ละข้างพาไปคนละทาง ดังนั้น “อนันต์” ก็ไม่เหมาะจะเป็นผลลัพธ์ของ 1÷0 ผู้ที่อยากรู้มากกว่านี้ดูได้ในบทเรื่องลิมิตด้านเดียว ซึ่งเขียนพฤติกรรมแบบนี้ไว้อย่างละเอียด

ถ้าบอกว่าเป็นอนันต์ไปเลยไม่ได้หรือ

ลองดูว่าจะมีอะไรผิดพลาด สมมติว่า 1÷0=∞ เหตุผลเดียวกันจะให้ 2÷0=∞ ด้วย เพราะสองหารด้วยจำนวนที่เล็กลงเรื่อย ๆ ก็เพิ่มขึ้นอย่างไม่มีขอบเขตเช่นกัน

ตรวจผลหารทั้งสองด้วยการคูณเหมือนตอนต้น จาก 1÷0=∞ จะได้ ∞ · 0 = 1 และจาก 2÷0=∞ จะได้ ∞ · 0 = 2 ข้างซ้ายเหมือนกันทั้งสองกรณี จึงต้องได้ว่า

1=2.

ซึ่งแน่นอนว่าไม่เป็นจริง ดังนั้นจะคิดคำนวณกับอนันต์เหมือนจำนวนธรรมดาไม่ได้

แต่นักคณิตศาสตร์ไม่กลัวจำนวนใหม่ ๆ รากที่สองของลบหนึ่งไม่มีในจำนวนจริง จึงมีการสร้างจำนวนใหม่ i ที่ i2 = −1 ขึ้นมา เกิดเป็นจำนวนเชิงซ้อน ซึ่งการบวก การคูณ และการคิดกับวงเล็บยังใช้ได้เหมือนเดิม แต่กับการหารด้วยศูนย์ทำแบบนี้ไม่ได้ ไม่ว่าจำนวนใหม่จะเป็นอย่างไร ถ้าใช้กฎการคิดคำนวณตามปกติกับจำนวนนั้น ก็จะได้ผลอย่าง 1 = 2 เสมอ และการคิดคำนวณทั้งหมดจะพังลง

แล้วศูนย์หารด้วยศูนย์ล่ะ

กรณีนี้มีปัญหาในทางตรงข้าม ถ้า 0÷0=x จะต้องได้ว่า x · 0 = 0 แต่ทุกจำนวนทำให้สมการนี้เป็นจริง: 5 · 0 = 0, 1 · 0 = 0 และ (−7) · 0 = 0 ผลลัพธ์จึงไม่ได้มีค่าเดียว ไม่รู้ว่าจะเลือกจำนวนใด จึงไม่นิยามผลหาร 0÷0 เช่นกัน อ่านเพิ่มเติมได้ในบทเรื่องการหาร

การพิสูจน์ว่า 1 = 2

การหารด้วยศูนย์ซ่อนตัวได้อย่างแนบเนียน ให้จำนวนสองจำนวน a = b ที่ไม่เท่ากับศูนย์ แล้วจัดรูปดังนี้:

a=b/⋅aa2=ab/−b2a2−b2=ab−b2

แยกตัวประกอบข้างซ้ายตามสูตร a2 − b2 = (a + b)(a − b) และดึงตัวร่วม b จากข้างขวา:

(a+b)(a−b)=b(a−b)/÷(a−b)a+b=b

เนื่องจาก a = b จึงแทน a ด้วย b ได้:

2b=b/÷b2=1

ทุกขั้นดูไม่มีพิษภัย แต่เรากลับ “พิสูจน์” สิ่งที่ไม่สมเหตุสมผลได้ ผิดพลาดตรงไหน ลองหาดูก่อนอ่านต่อ

ข้อผิดพลาดซ่อนอยู่ในการหารด้วยนิพจน์ a − b เนื่องจาก a = b จึงได้ a − b = 0 ดังนั้นเราหารทั้งสมการด้วยศูนย์ ในการจัดรูปสมการจึงต้องระวังเสมอว่านิพจน์ที่ใช้หารเป็นศูนย์ได้หรือไม่ ส่วนการหารด้วย b ในขั้นสุดท้ายไม่มีปัญหา เพราะ b ไม่เท่ากับศูนย์

ดูเพิ่มเติม