การแปลงที่ทำให้ได้สมการที่สมมูลกัน
ในการแก้สมการ เราใช้การแปลงที่ทำให้ได้สมการที่สมมูลกัน ซึ่งเป็นการแปลงที่ไม่เปลี่ยนเซตคำตอบของสมการ จุดประสงค์ของการแปลงนี้คือทำให้สมการอยู่ในรูปที่ง่ายขึ้น จนคำนวณคำตอบของสมการได้
ความหมายของสมการ
ก่อนอื่นขอกล่าวสั้น ๆ ว่าสมการคืออะไรและจะเขียนอย่างไร ถ้ามีฟังก์ชันสองฟังก์ชัน f(x) และ g(x) เราจับให้เท่ากันแล้วจะได้สมการ:
ในกรณีนี้ f(x) เรียกว่าข้างซ้ายของสมการ และ g(x) เรียกว่าข้างขวา แทนฟังก์ชันทั่วไป f(x) และ g(x) ด้วยฟังก์ชันที่เฉพาะเจาะจงได้ เช่น f(x) = 3x และ g(x) = x + 2 สมการจะเป็นดังนี้:
คำตอบของสมการคือเซต (เช่น) S ซึ่งสำหรับทุก x ในเซต S เมื่อแทนในสมการแล้วสมการยังเป็นจริง ดังนั้นคำตอบของสมการตัวอย่างคือเซต
เมื่อแทนในสมการจะได้
การแปลงที่ทำให้ได้สมการที่สมมูลกันคือการแปลงที่ไม่เปลี่ยนเซตคำตอบของสมการ นั่นคือ ถ้าการแปลงหนึ่งเปลี่ยนฟังก์ชัน f(x) เป็นฟังก์ชัน f1(x) และการแปลงเดียวกันเปลี่ยนฟังก์ชัน g(x) เป็น g1(x) แล้วการเท่ากันต่อไปนี้ยังคงเป็นจริง
การแปลงที่ทำให้ได้สมการที่สมมูลกันแบบแรกและง่ายที่สุด (สำหรับสมการ ไม่ใช่อสมการ) คือการสลับข้างซ้ายกับข้างขวา เห็นได้ชัดว่าถ้า
เป็นจริง แล้วเมื่อสลับข้างก็ยังเป็นจริง
รายละเอียดเพิ่มเติมเกี่ยวกับสมการอยู่ในบทความความหมายของสมการ
การบวก
ตัวอย่างที่ง่ายที่สุดคือการนำนิพจน์มาบวกทั้งสองข้างของสมการ การแปลงที่ทำให้ได้สมการที่สมมูลกันต้องทำกับทั้งสองข้างของสมการเสมอ พิจารณาสมการต่อไปนี้:
แก้สมการนี้ได้โดยนำสามมาบวกทั้งสองข้าง ในการแก้สมการ เรามักเขียนการแปลงไว้หลังเครื่องหมายทับในบรรทัดที่เริ่มแปลง ดังนี้
เขียนในรูปทั่วไปได้ว่า ถ้ามีฟังก์ชันสองฟังก์ชัน f(x) และ g(x) เราบวกฟังก์ชันที่สาม h(x) ทั้งสองข้างได้โดยไม่เปลี่ยนเซตคำตอบของสมการ
จะเห็นว่าไม่จำเป็นต้องบวกด้วยจำนวนเท่านั้น บวกด้วยฟังก์ชันก็ได้:
ตามธรรมเนียม เราต้องการให้ตัวแปรอยู่ข้างซ้าย ทำได้โดยนำ −2x มาบวกทั้งสองข้าง หรือนำ 2x มาลบ
แน่นอนว่าบวกด้วยเศษส่วนก็ได้ ถ้าสะดวก
นำครึ่งหนึ่งมาบวกก็จะได้คำตอบ:
การบวกทั้งสองข้างของสมการมักใช้เมื่อต้องการ “ย้าย” นิพจน์จากข้างหนึ่งของสมการไปอีกข้างหนึ่ง ถ้ามีสมการ
จะย้ายนิพจน์ที่มีตัวแปร คือ 2x ไปไว้ข้างซ้ายของสมการได้อย่างไร เพียงนำ −2x มาบวกทั้งสมการ ข้างขวาของสมการจะได้ศูนย์แทน 2x เพราะ 2x − 2x = 0 ส่วนอีกข้างหนึ่งจะได้ −2x:
การคูณ
เราคูณสมการด้วยฟังก์ชันได้เช่นกัน เงื่อนไขเพียงข้อเดียวคือฟังก์ชันนั้นต้องไม่เป็นศูนย์ เราคูณสมการด้วยศูนย์ไม่ได้ และคูณด้วยฟังก์ชันที่แปลงแล้วได้ศูนย์ก็ไม่ได้ เช่น f(x) = x − x ดังนั้นถ้ามีสมการ
เราคูณสมการด้วยสองได้:
การคูณในตัวอย่างนี้ไม่ค่อยมีประโยชน์ การคูณมักใช้เมื่อต้องการกำจัดเศษส่วน เช่น:
ถ้าคูณสมการนี้ด้วยตัวส่วนของเศษส่วนข้างขวา นิพจน์ 5x จะตัดกันได้ตามสมบัติของเศษส่วน
ต่อไปคูณเศษส่วนด้วยนิพจน์ 5x นิพจน์ 5x จะไปอยู่ที่ตัวเศษ แล้วตัดนิพจน์ 5x ได้ เพราะมีทั้งที่ตัวส่วนและตัวเศษ
ตอนต้นของหัวข้อนี้กล่าวว่าห้ามคูณด้วยศูนย์ แต่ในตัวอย่างนี้เราคูณด้วยนิพจน์ 5x ซึ่งมีตัวแปร ถ้าแทนตัวแปรด้วยศูนย์ นิพจน์ทั้งหมดก็เป็นศูนย์ และนั่นคือการคูณด้วยศูนย์ แล้วจะทำอย่างไร
วิธีแก้คือกำหนดเงื่อนไขที่ทำให้การแปลงนี้ทำได้ ในที่นี้ต้องเขียนว่าคูณด้วย 5x ได้ก็ต่อเมื่อ x ไม่เท่ากับศูนย์ แต่ลองพิจารณาสมการที่เรานำมาคูณอีกครั้ง นิพจน์ 5x มีอยู่ในสมการแล้วและอยู่ที่ตัวส่วนของเศษส่วน หมายความว่าอย่างไร เราหารด้วยศูนย์ไม่ได้ ดังนั้นโดเมนของฟังก์ชัน
สรุปอีกครั้ง สมการมีเศษส่วนที่มีนิพจน์ 5x เป็นตัวส่วน เนื่องจากหารด้วยศูนย์ไม่ได้ สมการจึงมีความหมายเฉพาะเมื่อ x ไม่เท่ากับศูนย์ ดังนั้นคูณทั้งสมการด้วย 5x ได้โดยไม่ต้องกังวล เพราะโดเมนของฟังก์ชันที่ตัวส่วนให้เงื่อนไขที่จำเป็นไว้แล้ว
การคูณด้วยนิพจน์ที่ซับซ้อนขึ้น
ข้อสังเกตที่สำคัญคือ เมื่อคูณสมการด้วยนิพจน์ใด ต้องคูณทั้งข้างขวาทั้งหมดและข้างซ้ายทั้งหมดเสมอ ตัวอย่างเช่น สมการต่อไปนี้:
ถ้าต้องการคูณสมการนี้ด้วยสอง ต้องคูณแต่ละข้างทั้งหมด ดังนี้:
ถ้าไม่เขียนวงเล็บจะผิด เพราะจะได้ผลลัพธ์ที่ไม่ถูกต้อง:
จะเห็นว่าผลลัพธ์ต่างจากกรณีก่อน ในทำนองเดียวกัน เมื่อคูณด้วยนิพจน์ที่ซับซ้อนขึ้น ต้องคูณทั้งสมการ ตัวอย่างเช่น สมการ
คูณสมการนี้ด้วยนิพจน์ x + 3 เพื่อกำจัดตัวแปรที่ตัวส่วนข้างขวา
เศษส่วนอยู่ในรูปที่ตัดทอนด้วยนิพจน์ x + 3 ได้:
ต่อไปกระจายข้างซ้ายของสมการ แล้วนำสองมาลบเพื่อ “ย้าย” สองไปไว้ข้างซ้าย ข้างขวาจะเป็นศูนย์
การหาร
เราหารสมการได้เช่นเดียวกับการคูณ โดยมีข้อจำกัดเดียวกัน คือห้ามหารด้วยศูนย์ การหารเปลี่ยนเป็นการคูณได้ง่าย ถ้าต้องการหารสมการด้วยนิพจน์ w ก็เหมือนกับคูณสมการด้วยเศษส่วน 1/w การหารมักใช้ในตัวอย่างเช่นนี้:
สมการแบบนี้ทำอะไรต่อได้ไม่มาก ทำได้เพียงนำสิบสองมาหารทั้งสมการ แล้วจะได้ค่าของ x
ถ้าคูณสมการด้วย 1/12 ก็จะได้ผลลัพธ์เดียวกัน:
การยกกำลัง
ในการแก้สมการ เราใช้เลขยกกำลังได้เช่นกัน แต่มีข้อจำกัดบางประการ ก่อนอื่นทบทวนความรู้เรื่องเลขยกกำลัง การเท่ากันต่อไปนี้เป็นจริงหรือไม่
ถ้านำจำนวนหนึ่งมายกกำลังสองแล้วหารากที่สอง จะได้จำนวนเดิมกลับมาหรือไม่ คำถามนี้เป็นกับดัก และคำตอบคือไม่เสมอไป ลองแทน x ด้วยจำนวนลบ เช่น ลบสาม:
จะเห็นว่าการเท่ากันไม่เป็นจริงแล้ว เพราะจำนวนลบยกกำลังสองได้จำนวนบวก และรากที่สองของจำนวนบวกก็เป็นจำนวนบวกอีก การเท่ากันนี้จะเป็นจริงเมื่อใด เป็นจริงเมื่อเราทราบว่าใช้เฉพาะจำนวนบวก หรือจำนวนที่ไม่เป็นลบ ดังนั้นยกกำลังสองทั้งสองข้างของสมการได้เมื่อทราบว่าใช้เฉพาะจำนวนบวก
เช่น ในเรขาคณิต เรามักแก้สมการที่มีความยาวของส่วนของเส้นตรง ในกรณีนี้ยกกำลังได้โดยไม่ต้องกังวล เพราะความยาวเป็นลบไม่ได้ สำหรับการยกกำลังและการถอดรากก็มีกฎเดียวกัน คือต้องยกกำลังทั้งสมการ ตัวอย่างเช่น:
สมมติว่าใช้เฉพาะจำนวนบวก จึงยกกำลังสองทั้งสมการได้:
ได้สมการกำลังสอง ซึ่งแก้ได้ด้วยวิธีที่อธิบายไว้ในบทความนั้น
ถ้าต้องยกกำลังสองทั้งสองข้างของสมการ แต่ไม่แน่ใจว่าใช้เฉพาะจำนวนบวกหรือไม่ จะแก้สมการอย่างไร เพียงยกกำลังแล้วตรวจคำตอบ เพราะการยกกำลังอาจให้ผลลัพธ์ที่ไม่ใช่คำตอบที่ถูกต้องของสมการ ตัวอย่างเช่น:
ยกกำลังสองทั้งสองข้างของสมการ:
ได้สมการกำลังสองอีกครั้ง จึงแก้ด้วยวิธีที่เหมาะสม เช่น การแยกตัวประกอบ (วิธีทำโดยละเอียดอยู่ในบทความที่ลิงก์ไว้):
จะเห็นว่าผลลัพธ์หนึ่งคือ 1 และอีกผลลัพธ์หนึ่งคือ 4 แต่เราทราบว่าได้ใช้การแปลงที่ไม่ให้สมการที่สมมูลกัน จึงต้องตรวจคำตอบ แทนผลลัพธ์ทั้งสองในสมการเดิม แล้วดูว่าผลลัพธ์ใดเป็นคำตอบของสมการเดิม เริ่มจากแทนหนึ่ง:
จากการตรวจสอบพบว่าหนึ่งไม่ใช่คำตอบของสมการเดิม แล้วสี่เป็นอย่างไร
สี่เป็นคำตอบของสมการเดิม เราได้คำตอบแล้ว
สารบัญ: การแปลงที่ทำให้ได้สมการที่สมมูลกัน, การแปลงที่ทำให้ได้อสมการที่สมมูลกัน