✖

การแปลงที่ทำให้ได้สมการที่สมมูลกัน

ในการแก้สมการ เราใช้การแปลงที่ทำให้ได้สมการที่สมมูลกัน ซึ่งเป็นการแปลงที่ไม่เปลี่ยนเซตคำตอบของสมการ จุดประสงค์ของการแปลงนี้คือทำให้สมการอยู่ในรูปที่ง่ายขึ้น จนคำนวณคำตอบของสมการได้

ความหมายของสมการ

ก่อนอื่นขอกล่าวสั้น ๆ ว่าสมการคืออะไรและจะเขียนอย่างไร ถ้ามีฟังก์ชันสองฟังก์ชัน f(x) และ g(x) เราจับให้เท่ากันแล้วจะได้สมการ:

f(x)=g(x)

ในกรณีนี้ f(x) เรียกว่าข้างซ้ายของสมการ และ g(x) เรียกว่าข้างขวา แทนฟังก์ชันทั่วไป f(x) และ g(x) ด้วยฟังก์ชันที่เฉพาะเจาะจงได้ เช่น f(x) = 3x และ g(x) = x + 2 สมการจะเป็นดังนี้:

3x=x+2

คำตอบของสมการคือเซต (เช่น) S ซึ่งสำหรับทุก x ในเซต S เมื่อแทนในสมการแล้วสมการยังเป็นจริง ดังนั้นคำตอบของสมการตัวอย่างคือเซต

S={1}

เมื่อแทนในสมการจะได้

3×1=1+2

การแปลงที่ทำให้ได้สมการที่สมมูลกันคือการแปลงที่ไม่เปลี่ยนเซตคำตอบของสมการ นั่นคือ ถ้าการแปลงหนึ่งเปลี่ยนฟังก์ชัน f(x) เป็นฟังก์ชัน f1(x) และการแปลงเดียวกันเปลี่ยนฟังก์ชัน g(x) เป็น g1(x) แล้วการเท่ากันต่อไปนี้ยังคงเป็นจริง

f1(x)=g1(x)

การแปลงที่ทำให้ได้สมการที่สมมูลกันแบบแรกและง่ายที่สุด (สำหรับสมการ ไม่ใช่อสมการ) คือการสลับข้างซ้ายกับข้างขวา เห็นได้ชัดว่าถ้า

f(x)=g(x)

เป็นจริง แล้วเมื่อสลับข้างก็ยังเป็นจริง

g(x)=f(x)

รายละเอียดเพิ่มเติมเกี่ยวกับสมการอยู่ในบทความความหมายของสมการ

การบวก

ตัวอย่างที่ง่ายที่สุดคือการนำนิพจน์มาบวกทั้งสองข้างของสมการ การแปลงที่ทำให้ได้สมการที่สมมูลกันต้องทำกับทั้งสองข้างของสมการเสมอ พิจารณาสมการต่อไปนี้:

x−3=1

แก้สมการนี้ได้โดยนำสามมาบวกทั้งสองข้าง ในการแก้สมการ เรามักเขียนการแปลงไว้หลังเครื่องหมายทับในบรรทัดที่เริ่มแปลง ดังนี้

x−3=1/+33+x−3=1+3x=4

เขียนในรูปทั่วไปได้ว่า ถ้ามีฟังก์ชันสองฟังก์ชัน f(x) และ g(x) เราบวกฟังก์ชันที่สาม h(x) ทั้งสองข้างได้โดยไม่เปลี่ยนเซตคำตอบของสมการ

f(x)=g(x)/+h(x)f(x)+h(x)=g(x)+h(x)

จะเห็นว่าไม่จำเป็นต้องบวกด้วยจำนวนเท่านั้น บวกด้วยฟังก์ชันก็ได้:

x=2x+6

ตามธรรมเนียม เราต้องการให้ตัวแปรอยู่ข้างซ้าย ทำได้โดยนำ −2x มาบวกทั้งสองข้าง หรือนำ 2x มาลบ

x=2x+6/−2xx−2x=2x−2x+6−x=6x=−6

แน่นอนว่าบวกด้วยเศษส่วนก็ได้ ถ้าสะดวก

x−12=471

นำครึ่งหนึ่งมาบวกก็จะได้คำตอบ:

x−12=471/+12x−12+12=471+12x=471.5

การบวกทั้งสองข้างของสมการมักใช้เมื่อต้องการ “ย้าย” นิพจน์จากข้างหนึ่งของสมการไปอีกข้างหนึ่ง ถ้ามีสมการ

3=2x+17

จะย้ายนิพจน์ที่มีตัวแปร คือ 2x ไปไว้ข้างซ้ายของสมการได้อย่างไร เพียงนำ −2x มาบวกทั้งสมการ ข้างขวาของสมการจะได้ศูนย์แทน 2x เพราะ 2x − 2x = 0 ส่วนอีกข้างหนึ่งจะได้ −2x:

3=2x+17/−2x3−2x=2x−2x+173−2x=17

การคูณ

เราคูณสมการด้วยฟังก์ชันได้เช่นกัน เงื่อนไขเพียงข้อเดียวคือฟังก์ชันนั้นต้องไม่เป็นศูนย์ เราคูณสมการด้วยศูนย์ไม่ได้ และคูณด้วยฟังก์ชันที่แปลงแล้วได้ศูนย์ก็ไม่ได้ เช่น f(x) = x − x ดังนั้นถ้ามีสมการ

3x=7

เราคูณสมการด้วยสองได้:

3x=7/⋅22⋅3x=2⋅76x=14

การคูณในตัวอย่างนี้ไม่ค่อยมีประโยชน์ การคูณมักใช้เมื่อต้องการกำจัดเศษส่วน เช่น:

3=25x

ถ้าคูณสมการนี้ด้วยตัวส่วนของเศษส่วนข้างขวา นิพจน์ 5x จะตัดกันได้ตามสมบัติของเศษส่วน

3=25x/⋅5x5x⋅3=5x⋅25x

ต่อไปคูณเศษส่วนด้วยนิพจน์ 5x นิพจน์ 5x จะไปอยู่ที่ตัวเศษ แล้วตัดนิพจน์ 5x ได้ เพราะมีทั้งที่ตัวส่วนและตัวเศษ

15x=5x⋅25x15x=2

ตอนต้นของหัวข้อนี้กล่าวว่าห้ามคูณด้วยศูนย์ แต่ในตัวอย่างนี้เราคูณด้วยนิพจน์ 5x ซึ่งมีตัวแปร ถ้าแทนตัวแปรด้วยศูนย์ นิพจน์ทั้งหมดก็เป็นศูนย์ และนั่นคือการคูณด้วยศูนย์ แล้วจะทำอย่างไร

วิธีแก้คือกำหนดเงื่อนไขที่ทำให้การแปลงนี้ทำได้ ในที่นี้ต้องเขียนว่าคูณด้วย 5x ได้ก็ต่อเมื่อ x ไม่เท่ากับศูนย์ แต่ลองพิจารณาสมการที่เรานำมาคูณอีกครั้ง นิพจน์ 5x มีอยู่ในสมการแล้วและอยู่ที่ตัวส่วนของเศษส่วน หมายความว่าอย่างไร เราหารด้วยศูนย์ไม่ได้ ดังนั้นโดเมนของฟังก์ชัน 25x ก็ไม่ยอมให้ x เท่ากับศูนย์อยู่แล้ว

สรุปอีกครั้ง สมการมีเศษส่วนที่มีนิพจน์ 5x เป็นตัวส่วน เนื่องจากหารด้วยศูนย์ไม่ได้ สมการจึงมีความหมายเฉพาะเมื่อ x ไม่เท่ากับศูนย์ ดังนั้นคูณทั้งสมการด้วย 5x ได้โดยไม่ต้องกังวล เพราะโดเมนของฟังก์ชันที่ตัวส่วนให้เงื่อนไขที่จำเป็นไว้แล้ว

การคูณด้วยนิพจน์ที่ซับซ้อนขึ้น

ข้อสังเกตที่สำคัญคือ เมื่อคูณสมการด้วยนิพจน์ใด ต้องคูณทั้งข้างขวาทั้งหมดและข้างซ้ายทั้งหมดเสมอ ตัวอย่างเช่น สมการต่อไปนี้:

x+2=x−4

ถ้าต้องการคูณสมการนี้ด้วยสอง ต้องคูณแต่ละข้างทั้งหมด ดังนี้:

2⋅(x+2)=2⋅(x−4)2x+4=2x−8

ถ้าไม่เขียนวงเล็บจะผิด เพราะจะได้ผลลัพธ์ที่ไม่ถูกต้อง:

2⋅x+2=2⋅x−42x+2=2x−4

จะเห็นว่าผลลัพธ์ต่างจากกรณีก่อน ในทำนองเดียวกัน เมื่อคูณด้วยนิพจน์ที่ซับซ้อนขึ้น ต้องคูณทั้งสมการ ตัวอย่างเช่น สมการ

2x+1=2x+3

คูณสมการนี้ด้วยนิพจน์ x + 3 เพื่อกำจัดตัวแปรที่ตัวส่วนข้างขวา

2x+1=2x+3/⋅(x+3)(x+3)(2x+1)=(x+3)2x+3(x+3)(2x+1)=2(x+3)x+3

เศษส่วนอยู่ในรูปที่ตัดทอนด้วยนิพจน์ x + 3 ได้:

(x+3)(2x+1)=2(x+3)x+3(x+3)(2x+1)=2

ต่อไปกระจายข้างซ้ายของสมการ แล้วนำสองมาลบเพื่อ “ย้าย” สองไปไว้ข้างซ้าย ข้างขวาจะเป็นศูนย์

(x+3)(2x+1)=22x2+x+6x+3=22x2+7x+3=2/−22x2+7x+1=0

การหาร

เราหารสมการได้เช่นเดียวกับการคูณ โดยมีข้อจำกัดเดียวกัน คือห้ามหารด้วยศูนย์ การหารเปลี่ยนเป็นการคูณได้ง่าย ถ้าต้องการหารสมการด้วยนิพจน์ w ก็เหมือนกับคูณสมการด้วยเศษส่วน 1/w การหารมักใช้ในตัวอย่างเช่นนี้:

12x=7

สมการแบบนี้ทำอะไรต่อได้ไม่มาก ทำได้เพียงนำสิบสองมาหารทั้งสมการ แล้วจะได้ค่าของ x

12x=7/÷12x=712

ถ้าคูณสมการด้วย 1/12 ก็จะได้ผลลัพธ์เดียวกัน:

12x=7/⋅11212x⋅112=7⋅11212x12=712x=712

การยกกำลัง

ในการแก้สมการ เราใช้เลขยกกำลังได้เช่นกัน แต่มีข้อจำกัดบางประการ ก่อนอื่นทบทวนความรู้เรื่องเลขยกกำลัง การเท่ากันต่อไปนี้เป็นจริงหรือไม่

x2=x

ถ้านำจำนวนหนึ่งมายกกำลังสองแล้วหารากที่สอง จะได้จำนวนเดิมกลับมาหรือไม่ คำถามนี้เป็นกับดัก และคำตอบคือไม่เสมอไป ลองแทน x ด้วยจำนวนลบ เช่น ลบสาม:

(−3)2=−39=−33≠−3

จะเห็นว่าการเท่ากันไม่เป็นจริงแล้ว เพราะจำนวนลบยกกำลังสองได้จำนวนบวก และรากที่สองของจำนวนบวกก็เป็นจำนวนบวกอีก การเท่ากันนี้จะเป็นจริงเมื่อใด เป็นจริงเมื่อเราทราบว่าใช้เฉพาะจำนวนบวก หรือจำนวนที่ไม่เป็นลบ ดังนั้นยกกำลังสองทั้งสองข้างของสมการได้เมื่อทราบว่าใช้เฉพาะจำนวนบวก

เช่น ในเรขาคณิต เรามักแก้สมการที่มีความยาวของส่วนของเส้นตรง ในกรณีนี้ยกกำลังได้โดยไม่ต้องกังวล เพราะความยาวเป็นลบไม่ได้ สำหรับการยกกำลังและการถอดรากก็มีกฎเดียวกัน คือต้องยกกำลังทั้งสมการ ตัวอย่างเช่น:

x+2=x+4

สมมติว่าใช้เฉพาะจำนวนบวก จึงยกกำลังสองทั้งสมการได้:

x+2=x+4/2(x+2)2=(x+4)2x+2=x2+8x+16x2+7x+14=0

ได้สมการกำลังสอง ซึ่งแก้ได้ด้วยวิธีที่อธิบายไว้ในบทความนั้น

ถ้าต้องยกกำลังสองทั้งสองข้างของสมการ แต่ไม่แน่ใจว่าใช้เฉพาะจำนวนบวกหรือไม่ จะแก้สมการอย่างไร เพียงยกกำลังแล้วตรวจคำตอบ เพราะการยกกำลังอาจให้ผลลัพธ์ที่ไม่ใช่คำตอบที่ถูกต้องของสมการ ตัวอย่างเช่น:

x=x−2

ยกกำลังสองทั้งสองข้างของสมการ:

x=x−2/2(x)2=(x−2)2x=x2−4x+4x2−5x+4=0

ได้สมการกำลังสองอีกครั้ง จึงแก้ด้วยวิธีที่เหมาะสม เช่น การแยกตัวประกอบ (วิธีทำโดยละเอียดอยู่ในบทความที่ลิงก์ไว้):

(x−1)(x−4)=0

จะเห็นว่าผลลัพธ์หนึ่งคือ 1 และอีกผลลัพธ์หนึ่งคือ 4 แต่เราทราบว่าได้ใช้การแปลงที่ไม่ให้สมการที่สมมูลกัน จึงต้องตรวจคำตอบ แทนผลลัพธ์ทั้งสองในสมการเดิม แล้วดูว่าผลลัพธ์ใดเป็นคำตอบของสมการเดิม เริ่มจากแทนหนึ่ง:

x=x−21=1−21≠−1

จากการตรวจสอบพบว่าหนึ่งไม่ใช่คำตอบของสมการเดิม แล้วสี่เป็นอย่างไร

x=x−24=4−22=2

สี่เป็นคำตอบของสมการเดิม เราได้คำตอบแล้ว

สารบัญ: การแปลงที่ทำให้ได้สมการที่สมมูลกัน, การแปลงที่ทำให้ได้อสมการที่สมมูลกัน