ความหมายของฟังก์ชัน
ฟังก์ชันเป็นแนวคิดที่สำคัญมากในคณิตศาสตร์และควรเข้าใจให้ถ่องแท้ คณิตศาสตร์เต็มไปด้วยฟังก์ชัน สัญลักษณ์หลายอย่างที่รู้จักมาตั้งแต่ชั้นประถมแท้จริงแล้วก็คือฟังก์ชัน
การเปรียบเทียบฟังก์ชันกับตู้กาแฟ
ลองนึกถึงตู้กาแฟหยอดเหรียญ ตู้แบบนี้มีลักษณะเด่นอย่างไร เมื่อหยอดเหรียญลงไปจำนวนหนึ่ง ตู้ก็จะจ่ายกาแฟออกมาแก้วหนึ่ง ถ้าหยอดเหรียญมากขึ้น ตู้ก็จะให้กาแฟที่ดีขึ้น
ฟังก์ชันก็เปรียบเสมือนตู้กาแฟทางคณิตศาสตร์ เราใส่ค่าบางค่าเข้าไปในฟังก์ชัน (เหรียญ) แล้วฟังก์ชันก็ให้ค่าบางค่ากลับออกมา (กาแฟ) นี่คือหลักการพื้นฐานทั้งหมดของฟังก์ชัน
หน้าที่ของฟังก์ชันคือรับค่าที่ป้อนเข้ามาซึ่งเป็นจำนวนจำนวนหนึ่ง นำจำนวนนั้นไปดำเนินการบางอย่างภายในเพื่อเปลี่ยนให้เป็นจำนวนใหม่ แล้วส่งจำนวนใหม่นั้นกลับออกมา
แนวคิดพื้นฐาน
ฟังก์ชันแต่ละฟังก์ชันมีชื่อที่ใช้เรียก ชื่อที่ใช้บ่อยที่สุดคือตัวอักษร “f” นอกจากนี้ฟังก์ชันยังต้องมีกฎที่บอกว่าฟังก์ชันทำงานอย่างไร เหมือนกับที่ตู้ต้องรู้ว่าจะชงกาแฟอย่างไร ในเบื้องต้นอาจนึกภาพฟังก์ชันเป็นตารางสองหลัก หลักแรกเป็นค่าที่ป้อนเข้า (สำหรับตู้กาแฟคือมูลค่าของเหรียญ) และหลักที่สองเป็นค่าที่ฟังก์ชันให้ออกมา (กาแฟ)
จะเห็นว่าค่าที่ได้เป็นสองเท่าของค่าที่ป้อนเสมอ แต่ไม่จำเป็นต้องเป็นเช่นนี้เลย อาจมีตารางแบบนี้ก็ได้:
อย่างไรก็ตาม ในเบื้องต้นใช้ตารางแรกซึ่งมีแบบรูปชัดเจนก็พอ กล่าวได้ว่าตารางนี้กำหนดฟังก์ชัน f ฟังก์ชันทำอะไร เมื่อใส่ค่าเข้าไป ฟังก์ชันจะหาค่านั้นในหลักแรกของตาราง แล้วให้ค่าที่อยู่ในแถวเดียวกันออกมา ถ้าต้องการหาค่าที่ฟังก์ชันให้เมื่อป้อนจำนวนสาม จะเขียนได้ดังนี้:
เราหาแถวที่ค่าที่ป้อนเท่ากับ 3 และในแถวเดียวกันนั้นค่าที่ได้เท่ากับ 6 ในทำนองเดียวกัน f(1) = 2, f(2) = 4, f(4) = 8 และ f(5) = 10 การเขียนฟังก์ชันทุกฟังก์ชันด้วยตารางอาจดูเป็นระเบียบเมื่อมีจำนวนไม่กี่จำนวน แต่ถ้ามีจำนวนมากก็ไม่สะดวกอย่างยิ่ง จึงต้องใช้วิธีเขียนแบบอื่น คือกำหนดด้วยกฎของฟังก์ชัน ในตารางของเราค่าที่ได้เป็นสองเท่าของค่าที่ป้อน ซึ่งเขียนเป็นกฎของฟังก์ชันได้ดังนี้:
นี่คือฟังก์ชันเชิงเส้นอย่างง่าย แต่ตอนนี้ยังไม่ต้องสนใจเรื่องนั้น นิพจน์นี้บอกอะไร ตัวอักษร f เป็นชื่อของฟังก์ชันดังที่ทราบแล้ว สิ่งที่อยู่ในวงเล็บคือตัวอักษร x แทนพารามิเตอร์ของฟังก์ชัน เมื่อเทียบกับตู้กาแฟ พารามิเตอร์นี้คือ “มูลค่าของเหรียญที่หยอดลงไป” พารามิเตอร์ของฟังก์ชันเป็นตัวแปรที่เก็บค่าที่เราส่งเข้าไป ถ้าหยอดเงิน 20 บาทลงในตู้ (ฟังก์ชัน) ภายในฟังก์ชันก็จะได้ว่า x = 20 จากนั้นตู้หรือฟังก์ชันก็จะนำค่านี้ไปดำเนินการต่อตามกฎของตัวเอง
ถัดมาเป็นเครื่องหมายเท่ากับ และหลังเครื่องหมายเท่ากับคือตัวกฎซึ่งระบุว่าต้องทำอะไรกับค่า x ที่ได้รับ จะเห็นว่าฟังก์ชันนำค่า x ที่ได้รับไปคูณด้วยสอง เท่านั้นเอง
ตัวอย่างฟังก์ชันอื่น ๆ
ทางขวาของเครื่องหมายเท่ากับอาจเป็นนิพจน์ทางคณิตศาสตร์ใดก็ได้ อาจมีฟังก์ชันอื่นอยู่ด้วย หรืออาจมีเงื่อนไขที่ทำให้บทนิยามชัดเจนขึ้น เช่น อาจนิยามฟังก์ชันด้วยคำพูดว่า “ถ้าค่าที่ป้อนเป็นจำนวนคู่ ให้ผลเป็นศูนย์ ถ้าค่าที่ป้อนเป็นจำนวนคี่ ให้ผลเป็นหนึ่ง” ฟังก์ชันนี้จะให้ค่าเพียงหนึ่งหรือศูนย์เท่านั้น แต่ก็ยังเป็นฟังก์ชัน
สิ่งสำคัญคือต้องเข้าใจว่าฟังก์ชันนิยามได้แทบจะทุกรูปแบบ แน่นอนว่าฟังก์ชันก็มีกฎเกณฑ์ของตัวเอง แต่ตอนนี้ยังไม่สำคัญนัก (กฎข้อหนึ่งจะกล่าวถึงในหัวข้อถัดไป) บทนิยามของฟังก์ชันไม่จำเป็นต้องดูมีเหตุผลหรือมีแบบแผนตั้งแต่แรกเห็น ฟังก์ชันอาจให้ค่าสองเท่าของค่าที่ป้อนเสมอ ยกเว้นเมื่อป้อน 7 ซึ่งจะให้ 9 ออกมา ฟังก์ชันแบบนี้อาจดูไม่มีความหมาย แต่ก็เป็นฟังก์ชันเช่นกัน
การดำเนินการหลายอย่างที่ทำนอกคณิตศาสตร์ก็เรียกว่าฟังก์ชันได้ เช่น ถ้านับความยาวของคำว่า “ถนน” ก็กล่าวได้ว่าเราเรียกใช้ฟังก์ชันชื่อ “ความยาวของคำ” และส่งคำว่า “ถนน” ให้เป็นอาร์กิวเมนต์ ฟังก์ชันนับตัวอักษรในคำแล้วให้จำนวนสามออกมา
ถ้าต้องการคำนวณว่าต้องจ่ายดอกเบี้ยทบต้นของเงินกู้หรือของสินเชื่อบ้านเท่าใด ฟังก์ชันก็ช่วยได้ เพียงนิยามฟังก์ชันให้คำนวณดอกเบี้ยหลังจากผ่านไป เช่น สิบปี ถ้าต้องการรู้ว่ารถยนต์จะวิ่งได้อีกกี่กิโลเมตรด้วยน้ำมันที่เหลืออยู่จำนวนหนึ่ง ก็นิยามฟังก์ชันขึ้นมาได้ ถ้ารถวิ่งได้เฉลี่ยลิตรละ 11 กิโลเมตร ฟังก์ชันที่คำนวณระยะทางที่วิ่งได้อีกนิยามได้ดังนี้:
ถ้าเหลือน้ำมันเพียง 17 ลิตร ก็หาระยะทางได้โดยเรียกใช้ฟังก์ชันดังนี้:
กล่าวโดยสรุป ฟังก์ชันคืออะไรก็ได้ที่เมื่อป้อนค่าเข้าไปแล้วให้จำนวนจำนวนหนึ่งออกมา เช่น ให้ระยะทางเป็นเส้นตรงจากเชียงใหม่ไปยังเมืองที่กำหนด ให้ความยาวของเพลงที่ยาวที่สุดในอัลบั้มที่กำหนด ให้จำนวนเส้นผมบนศีรษะของคนที่กำหนด ให้จำนวนขาของสัตว์ที่กำหนด เป็นต้น
สมบัติพื้นฐานของฟังก์ชัน
ย้อนกลับไปที่ตาราง เงื่อนไขที่สำคัญอย่างยิ่งของฟังก์ชันคือ ในหลักแรกซึ่งเป็นค่าที่ป้อนต้องไม่มีค่าใดซ้ำกัน ถ้าตารางเป็นแบบนี้:
… ก็จะบอกไม่ได้ว่าฟังก์ชันควรให้ค่าใดออกมาเมื่อป้อน 1:
ฟังก์ชันต้องนิยามไว้อย่างชัดเจน เป็นไปไม่ได้ที่ค่าที่ป้อนค่าเดียวกันจะให้ผลสองค่าที่ต่างกัน เราต้องการให้ฟังก์ชันให้ค่าเดิมเสมอเมื่อป้อนค่าเดิม ข้อควรระวังคือข้อกำหนดนี้ไม่ใช้กับหลักที่สองซึ่งเป็นค่าที่ได้ ค่าที่ได้จะซ้ำกันก็ได้ไม่เป็นปัญหา ตารางต่อไปนี้จึงใช้ได้:
การหาค่าของฟังก์ชัน
ถึงตอนนี้ทราบแล้วว่าแต่ละส่วนของฟังก์ชันเรียกว่าอะไรและนิยามฟังก์ชันอย่างคร่าว ๆ ได้อย่างไร ต่อไปจะอธิบายทีละขั้นว่าการหาค่าของฟังก์ชันเป็นอย่างไร ให้ฟังก์ชัน f(x) = 2x จะเกิดอะไรขึ้นเมื่อใส่ 3 เข้าไปในฟังก์ชัน การใส่ 3 เข้าไปในฟังก์ชันหมายถึงการแทนพารามิเตอร์ของฟังก์ชันด้วยจำนวนสาม อาร์กิวเมนต์ของฟังก์ชันคือ 3 จึงแทน x ทุกตัวด้วย 3:
จะเห็นว่าฟังก์ชันให้ 6 ออกมา เหมือนกับตารางเมื่อครู่ แต่ตารางมีเพียงห้าจำนวน ส่วนบทนิยามใหม่นี้รับจำนวนอื่นได้ด้วย:
ขั้นตอนที่แทนตัวแปร x ด้วยค่าที่กำหนดนี้เรียกว่าการหาค่าของฟังก์ชัน หรือการเรียกใช้ฟังก์ชัน ถ้ากล่าวว่า “เรียกใช้ฟังก์ชัน f ด้วยอาร์กิวเมนต์ 5” หมายความว่าต้องการหาค่า f(5) ซึ่งในกรณีนี้คือ f(5) = 2 × 5 = 10
มีอีกสองคำที่ควรจำ สิ่งที่ใช้เรียกฟังก์ชัน (สิ่งที่แทนลงใน x) เรียกว่าอาร์กิวเมนต์ของฟังก์ชัน อาจดูสับสนเล็กน้อย แต่ถ้ามีฟังก์ชัน f(x) แล้วเรียกใช้ด้วยค่าสามเป็น f(3) แล้ว x คือพารามิเตอร์ของฟังก์ชัน และ 3 คืออาร์กิวเมนต์ของฟังก์ชัน อาร์กิวเมนต์คือค่าที่ใช้เรียกฟังก์ชันจริง ๆ ส่วนพารามิเตอร์คือตัวแปรเดิมที่ใช้นิยามฟังก์ชัน เรื่องนี้เป็นเพียงรายละเอียดทางเทคนิค
อีกคำหนึ่งคือค่าของฟังก์ชัน ซึ่งเป็นค่าที่ฟังก์ชันให้ออกมา ฟังก์ชันข้างต้นให้ 6 เมื่อเรียกใช้ด้วย 3 ดังนั้นในกรณีนี้ 6 คือค่าของฟังก์ชัน ถ้าพูดเป็นประโยคเต็มจะกล่าวว่า “ค่าของฟังก์ชัน f ที่จุดสามเท่ากับหก” ในบริบทนี้คำว่า “จุด” มักหมายถึงอาร์กิวเมนต์ของฟังก์ชัน
ฟังก์ชันในคณิตศาสตร์ทั่วไป
ในคณิตศาสตร์ทั่วไปมีฟังก์ชันอยู่มากมายที่มีวิธีเขียนเฉพาะตัว จนดูไม่ออกว่าเป็นฟังก์ชัน เช่น ค่าสัมบูรณ์ก็คือฟังก์ชันนั่นเอง ค่าสัมบูรณ์รับจำนวนจำนวนหนึ่งเข้าไป แล้วให้จำนวนเดิมหรือจำนวนที่มีเครื่องหมายตรงข้ามออกมา
สัญลักษณ์ของรากที่สอง
ควรตระหนักว่าสัญลักษณ์ที่ดูน่าพิศวงเหล่านี้ส่วนใหญ่ไม่ได้ซับซ้อนไปกว่าฟังก์ชันธรรมดาเลย อย่ามองสัญลักษณ์
โดยเฉพาะผู้เริ่มต้นอาจสับสนกับนิพจน์ที่มีสัญลักษณ์ทางคณิตศาสตร์มากมาย ซึ่งตัวเองไม่ค่อยรู้ว่าจะจัดการอย่างไร ทั้งที่จริงแล้วเป็นเพียงฟังก์ชันประกอบไม่กี่ฟังก์ชัน ลองพิจารณาตัวอย่างนี้:
คนที่ไม่ได้เรียนคณิตศาสตร์มาเห็นนิพจน์นี้คงเกาหัวและไม่รู้ว่าจะทำอย่างไรกับมันดี ทั้งที่นิพจน์นี้ประกอบด้วยฟังก์ชันง่าย ๆ เพียงสี่ฟังก์ชันที่ดำเนินการกับตัวแปร x ทีละฟังก์ชัน ถ้าใช้ฟังก์ชันที่มีชื่อซ้อนกันจะเขียนแยกได้ดังนี้:
การเขียนแบบนี้ยาวกว่า แต่สำหรับคนที่ไม่คุ้นกับสัญลักษณ์อาจอ่านง่ายกว่า และยังเห็นชัดเจนว่าฟังก์ชันจะถูกเรียกใช้ตามลำดับอย่างไร
สรุปการเขียนฟังก์ชัน
ฟังก์ชันมีชื่อ ซึ่งโดยหลักการจะเป็นอะไรก็ได้ ฟังก์ชันทั่วไปมักตั้งชื่อว่า f ฟังก์ชันแต่ละฟังก์ชันมีจำนวนพารามิเตอร์ที่แน่นอน ซึ่งเขียนไว้ในวงเล็บหลังชื่อ ถ้าฟังก์ชัน f มีพารามิเตอร์สองตัว จะเขียนเป็น f(x, y) หรือ f(a, b) โดยทั่วไปจะตั้งชื่อพารามิเตอร์อย่างไรก็ได้
ฟังก์ชันบางฟังก์ชันที่ใช้บ่อยมีสัญลักษณ์เฉพาะ เช่น รากที่สองใช้สัญลักษณ์
ถ้าฟังก์ชันมีพารามิเตอร์ตัวเดียว บางครั้งก็ละวงเล็บ ซึ่งบางครั้งทำให้อ่านง่ายขึ้นและบางครั้งก็ไม่ ดังนั้น sin(x) และ sin x จึงเป็นการเขียนฟังก์ชันไซน์ที่ใช้ได้ทั้งคู่
เมื่อพูดถึงพารามิเตอร์ของฟังก์ชัน จะหมายถึงตัวอักษร x ใน f(x) ส่วนอาร์กิวเมนต์คือค่าที่ใช้เรียกฟังก์ชันและนำไปแทนใน x สองคำนี้มักใช้ปนกัน ค่าของฟังก์ชันคือค่าที่ได้หลังเรียกใช้ฟังก์ชัน เขียนง่าย ๆ เป็นชื่อฟังก์ชัน วงเล็บ และอาร์กิวเมนต์ ถ้ามีฟังก์ชัน f(x) = 2x และแทนพารามิเตอร์ x ด้วยอาร์กิวเมนต์ x = 4 จะกล่าวว่าเรียกใช้ฟังก์ชันด้วยอาร์กิวเมนต์ x = 4 และค่าของฟังก์ชัน f(4) ที่ได้เท่ากับแปด
สารบัญ: ความหมายของฟังก์ชัน, ฟังก์ชันที่มีพารามิเตอร์หลายตัว, การประกอบฟังก์ชัน, กราฟของฟังก์ชัน