สมบัติของฟังก์ชัน
ฟังก์ชันคือกฎที่จับคู่จำนวน x แต่ละจำนวนในโดเมน M กับ y เพียงค่าเดียวในเรนจ์ N โดยทั่วไปเขียนฟังก์ชันในรูป y = f(x) หรือเขียนอย่างชัดแจ้งเป็น f:y = x เมื่อตัวแปร x เป็นตัวแปรอิสระของฟังก์ชัน
โดเมนและเรนจ์
ฟังก์ชันทุกฟังก์ชันต้องระบุโดเมนด้วย โดเมนคือเซตของค่าทั้งหมดที่ x เป็นได้ กล่าวคือค่าทั้งหมดที่ตัวแปร x รับได้ โดเมนของฟังก์ชัน f เขียนแทนด้วย Df
ตัวอย่างง่าย ๆ เช่น f:y = x ในที่นี้โดเมนคือเซตของจำนวนจริงทั้งหมด Df = ℝ อีกตัวอย่างหนึ่งคือ
ในทำนองเดียวกัน เรนจ์คือเซตของค่า y ทั้งหมดที่เป็นไปได้ กล่าวคือเซตของสมาชิกทั้งหมดที่ฟังก์ชัน f ส่งไปถึงได้ ตัวอย่างง่าย ๆ อีกครั้ง ให้ฟังก์ชัน f:y = x ในที่นี้เรนจ์คือเซต ℝ เพราะ y เป็นค่าใดในเซตนี้ก็ได้ แต่ถ้าพิจารณาฟังก์ชัน f:y = |x| (ค่าสัมบูรณ์) เรนจ์จะเป็นช่วง [0, +∞) เพราะ y ไม่มีทางเท่ากับค่าอย่างเช่นลบห้าได้ ตามบทนิยามของค่าสัมบูรณ์
ถ้ามองฟังก์ชันเป็นการส่งจากเซต A ไปยังเซต B เซต A คือโดเมน และเซต B คือโคโดเมน ส่วนเรนจ์เป็นสับเซตของโคโดเมน
ฟังก์ชันเพิ่มและฟังก์ชันลด
สมบัตินี้บอกว่าบนช่วงที่กำหนด ฟังก์ชันเป็นฟังก์ชันเพิ่ม ฟังก์ชันลด ฟังก์ชันไม่เพิ่ม ฟังก์ชันไม่ลด ฟังก์ชันคงตัว หรือไม่เป็นแบบใดเลย
สมบัตินี้อ่านจากกราฟได้ง่ายที่สุด ถ้ากราฟดูเหมือนลดลงก็เป็นฟังก์ชันลด ถ้ากราฟเพิ่มขึ้นก็เป็นฟังก์ชันเพิ่ม ง่ายมาก บทนิยามมีดังนี้ ให้ฟังก์ชัน f และให้ x1, x2 ∈ Df จะกล่าวว่า
- ฟังก์ชัน f เป็นฟังก์ชันเพิ่ม ถ้า x1 < x2 แล้ว f(x1) < f(x2)
- ฟังก์ชัน f เป็นฟังก์ชันลด ถ้า x1 < x2 แล้ว f(x1) > f(x2) (บทนิยามดูเหมือนกัน แต่กรณีแรกค่าของฟังก์ชันมีเครื่องหมาย < ส่วนกรณีที่สองมีเครื่องหมาย >)
พิจารณากราฟของฟังก์ชันเพิ่ม f(x) = ln(x):
จะเห็นว่าเมื่อเลือก x1, x2 ที่ x1 < x2 จะได้ f(x1) < f(x2) ด้วย ต่อไปพิจารณากราฟอีกกราฟหนึ่ง คราวนี้เป็นฟังก์ชัน
ในที่นี้จะเห็นว่าเมื่อ x1 < x2 ค่าของฟังก์ชันกลับเป็น f(x1) > f(x2) แม้ว่า x1 จะน้อยกว่า x2 แต่กลับ “ให้” ค่าของฟังก์ชันที่มากกว่า
บทนิยามที่เหลือมีดังนี้:
- ฟังก์ชัน f เป็นฟังก์ชันไม่ลด ถ้า x1 < x2 แล้ว f(x1) ≤ f(x2) (บทนิยามคล้ายกับฟังก์ชันเพิ่ม เพียงแต่ยอมให้ฟังก์ชันมีค่าคงตัวในบางช่วง)
- ฟังก์ชัน f เป็นฟังก์ชันไม่เพิ่ม ถ้า x1 < x2 แล้ว f(x1) ≥ f(x2)
- ฟังก์ชัน f เป็นฟังก์ชันคงตัว ถ้าเรนจ์เป็นเซตที่มีสมาชิกตัวเดียว หรือกล่าวอีกอย่างว่า ถ้าสำหรับ x1, x2 ใด ๆ จะได้ว่า f(x1) = f(x2)
ตัวอย่างของฟังก์ชันไม่เพิ่มคือฟังก์ชัน f(x) = |x|−x:
สังเกตว่าบนช่วง (−∞, 0) ฟังก์ชันลดลง แต่บนช่วงที่เหลือฟังก์ชันมีค่าคงตัว (ศูนย์) ดังนั้นบนโดเมนทั้งหมด ฟังก์ชันนี้เป็นฟังก์ชันไม่เพิ่ม
ฟังก์ชันคู่และฟังก์ชันคี่
ฟังก์ชันบางฟังก์ชันภายใต้เงื่อนไขบางอย่างอาจเป็นฟังก์ชันคู่หรือฟังก์ชันคี่ วิธีที่ง่ายและเร็วที่สุดคือดูจากกราฟของฟังก์ชัน ฟังก์ชันคู่มีกราฟสมมาตรเทียบกับแกน Y ส่วนฟังก์ชันคี่มีกราฟสมมาตรเทียบกับจุดกำเนิด (0, 0) ตัวอย่างของฟังก์ชันคู่คือ y = x2 และตัวอย่างของฟังก์ชันคี่คือฟังก์ชัน y = 2x บทนิยามมีดังนี้ ฟังก์ชัน f เป็น
- ฟังก์ชันคู่ ถ้าสำหรับทุก x ∈ Df จะได้ว่า f(x) = f(−x)
- ฟังก์ชันคี่ ถ้าสำหรับทุก x ∈ Df จะได้ว่า −f(x) = f(−x)
รายละเอียดของฟังก์ชันคู่และฟังก์ชันคี่อยู่ในบทความฟังก์ชันคู่และฟังก์ชันคี่
ฟังก์ชันหนึ่งต่อหนึ่ง
ฟังก์ชันหนึ่งต่อหนึ่งดูได้จากการที่ค่าของฟังก์ชันทุกค่าไม่ซ้ำกัน ไม่มีค่าของฟังก์ชันใดเกิดซ้ำ บทนิยาม:
ฟังก์ชัน f เป็นฟังก์ชันหนึ่งต่อหนึ่ง ถ้าสำหรับทุก x1, x2 ∈ Df จะได้ว่า
ถ้าเลือก x สองค่าที่ต่างกันจากโดเมนของฟังก์ชัน ค่าของฟังก์ชันที่ได้ต้องต่างกันเสมอ
ดูจากกราฟได้ง่ายเสมอ ถ้าลากเส้นตรงที่ขนานกับแกน X ผ่านกราฟ เส้นตรงนั้นต้องตัดกราฟไม่เกินหนึ่งจุด ตัวอย่างของฟังก์ชันหนึ่งต่อหนึ่งคือฟังก์ชันเชิงเส้น y = 3x ไม่ว่าจะเลือกเส้นตรงเส้นใด เส้นตรงนั้นจะตัดกราฟเพียงจุดเดียวเสมอ ตรงกันข้ามกับฟังก์ชันไซน์ซึ่งกราฟเป็นลูกคลื่น ถ้าวางเส้นตรงที่ขนานกับแกน X และตัดแกน Y ที่
ฟังก์ชันที่มีขอบเขต
ฟังก์ชันอาจมีขอบเขตบน มีขอบเขตล่าง หรือมีทั้งขอบเขตบนและขอบเขตล่าง ซึ่งเรียกสั้น ๆ ว่าฟังก์ชันที่มีขอบเขต ฟังก์ชัน f มีขอบเขตบนถ้าหาจำนวนจริง A ที่มากกว่าค่าของฟังก์ชัน f ทุกค่าได้ ฟังก์ชันที่มีขอบเขตล่างก็ทำนองเดียวกัน บทนิยามจึงเป็นดังนี้:
- ฟังก์ชัน f มีขอบเขตบน ถ้ามี A ∈ ℝ ที่สำหรับทุก x ∈ Df จะได้ว่า A > f(x)
- ฟังก์ชัน f มีขอบเขตล่าง ถ้ามี A ∈ ℝ ที่สำหรับทุก x ∈ Df จะได้ว่า A < f(x)
ในเชิงกราฟอาจนึกภาพว่ากำลังหาเส้นตรงที่ขนานกับแกน X (คือเส้นตรงแนวนอน) ซึ่งอยู่เหนือหรือใต้กราฟของฟังก์ชันทั้งหมด
รูปนี้แสดงกราฟของฟังก์ชัน f(x) = x4 ซึ่งมีขอบเขตล่าง สังเกตว่าไม่จำเป็นต้องหา A ที่ “ใกล้” กราฟที่สุด เพียงวางเส้นตรงไว้ที่ใดก็ได้ใต้กราฟก็พอ
ค่าต่ำสุดและค่าสูงสุด
ฟังก์ชัน f มีค่าสูงสุดที่จุด M ในโดเมน ถ้าค่าของฟังก์ชันที่จุด M นี้มากที่สุดในบรรดาค่าของฟังก์ชันทั้งหมด ค่าต่ำสุดก็ทำนองเดียวกัน บทนิยาม:
- ฟังก์ชัน f มีค่าสูงสุดสัมบูรณ์ที่จุด M ∈ Df ถ้าสำหรับทุก x ∈ Df จะได้ว่า f(x) ≤ f(M) กล่าวสั้น ๆ คือค่าของฟังก์ชันที่จุด M มากที่สุด ถ้ามีจุดที่ให้ค่าสูงสุดเพียงจุดเดียว จะเรียกว่าค่าสูงสุดแท้
- ฟังก์ชัน f มีค่าต่ำสุดสัมบูรณ์ที่จุด m ∈ Df ถ้าสำหรับทุก x ∈ Df จะได้ว่า f(x) ≥ f(m) คือค่าของฟังก์ชันที่จุด m น้อยที่สุด
ค่าสูงสุดและค่าต่ำสุดของฟังก์ชันหาจากกราฟได้ค่อนข้างง่าย เพียงดูว่าฟังก์ชันอยู่ต่ำที่สุดหรือสูงที่สุดที่ใด แต่แน่นอนว่าฟังก์ชันอาจไม่มีทั้งค่าต่ำสุดและค่าสูงสุด หรืออาจมีเพียงค่าต่ำสุดหรือเพียงค่าสูงสุด และฟังก์ชันอาจมีเพียงค่าสุดขีดสัมพัทธ์ โดยไม่มีค่าสุดขีดบนโดเมนทั้งหมดเลยก็ได้
ถ้าต้องการหาค่าต่ำสุดและค่าสูงสุด ให้ใช้อนุพันธ์ ขั้นตอนโดยละเอียดอยู่ในบทความการวิเคราะห์และร่างกราฟของฟังก์ชัน
ตัวอย่าง
จงหาสมบัติของฟังก์ชันจากกราฟต่อไปนี้:
- โดเมนของฟังก์ชันนี้คือช่วง [−4, 4]
- เรนจ์คือช่วง [−2, 4]
- ฟังก์ชันดูเหมือนอาจเป็นฟังก์ชันเพิ่ม แต่ในช่วง [0, 2] ฟังก์ชันมีค่าคงตัว จึงเป็นฟังก์ชันเพิ่มไม่ได้ อย่างไรก็ตาม ฟังก์ชันไม่ลดลงในช่วงใดเลย จึงเป็นฟังก์ชันไม่ลด
- กราฟของฟังก์ชันไม่สมมาตรทั้งเทียบกับแกน Y และเทียบกับจุดกำเนิดของระบบพิกัด ฟังก์ชันจึงไม่เป็นทั้งฟังก์ชันคู่และฟังก์ชันคี่
- ฟังก์ชันเป็นฟังก์ชันหนึ่งต่อหนึ่งหรือไม่ ดังที่กล่าวแล้วว่าในช่วง [0, 2] ฟังก์ชันมีค่าคงตัว ฟังก์ชันจึงไม่เป็นฟังก์ชันหนึ่งต่อหนึ่ง เพราะมี x ต่างกันที่ให้ y เท่ากัน
- ฟังก์ชันมีขอบเขตทั้งขอบเขตบนและขอบเขตล่าง เพราะหาเส้นตรงแนวนอนที่อยู่เหนือกราฟทั้งหมดและที่อยู่ใต้กราฟทั้งหมดได้
- ฟังก์ชันที่กำหนดมีทั้งค่าต่ำสุดและค่าสูงสุด ค่าต่ำสุดอยู่ที่จุด m = −4 และค่าสูงสุดอยู่ที่จุด M = 4