✖

โดเมนของฟังก์ชัน

โดเมนของฟังก์ชันคือค่าทั้งหมดที่นำไปแทนอาร์กิวเมนต์ x ในฟังก์ชัน f(x) ได้ โดยที่ฟังก์ชันยังมีความหมาย

ความหมายของโดเมนของฟังก์ชัน

ตัวอย่างง่าย ๆ คือฟังก์ชัน f(x) = 1/x โดเมนคือเซตของค่าทั้งหมดที่เมื่อแทนในฟังก์ชัน 1/x แล้วได้นิพจน์ที่มีความหมาย

การจะรู้ว่าอะไรคือ “นิพจน์ที่มีความหมาย” ต้องรู้สมบัติของฟังก์ชันและการดำเนินการ ในฟังก์ชันนี้ตัวแปร x เป็นตัวหาร คืออยู่ในตัวส่วนของเศษส่วน หารด้วยค่าใดได้บ้าง ได้ทุกค่ายกเว้นศูนย์ เราหารด้วยศูนย์ไม่ได้ และศูนย์ก็อยู่ในตัวส่วนของเศษส่วนไม่ได้เช่นกัน การหารไม่มีข้อจำกัดอื่น

ดังนั้นแทน x ด้วยจำนวนจริงใดก็ได้ยกเว้นศูนย์ โดเมนจึงเป็น Df = ℝ ∖ {0} โดยทั่วไปเขียนโดเมนด้วยตัวอักษร D และเขียนชื่อฟังก์ชันที่กำลังหาโดเมนเป็นตัวห้อย

ที่หาได้นี้คือโดเมนที่ใหญ่ที่สุด แต่เนื่องจากนิยามโดเมนว่าเป็นเซตของค่าที่นำไปแทน x ได้ สับเซตใด ๆ ของโดเมนก็เป็นโดเมนได้เช่นกัน บางครั้งก็สะดวกที่จะจำกัดฟังก์ชันไว้เฉพาะ x บางค่า เช่น ในลำดับจะจำกัดไว้เฉพาะจำนวนนับ และในตรีโกณมิติมักคำนวณเฉพาะบนช่วง [0, 2π]

อย่างไรก็ตาม ถ้าโจทย์ให้หาโดเมนของฟังก์ชัน โดยทั่วไปหมายถึงให้หาโดเมนที่ใหญ่ที่สุดเท่าที่เป็นไปได้

โดเมนอ่านได้จากกราฟของฟังก์ชันด้วย ตัวอย่างเช่นกราฟของฟังก์ชัน f(x) = 1/x ข้างต้น

กราฟของฟังก์ชัน f(x)=1/x

ถ้าฉายกราฟลงบนแกน X จะได้โดเมน ถ้าจุด x ไม่เป็นสมาชิกของโดเมน เมื่อลากเส้นตั้งฉากกับแกน X ผ่านจุดนั้น เส้นตรงนี้จะไม่ตัดกราฟเลย จะเห็นว่ามีเพียงศูนย์ที่เป็นไปตามเงื่อนไขนี้ ศูนย์ไม่มีจุดของกราฟอยู่ “เหนือหรือใต้” ตัวเองเลย ส่วนจุดอื่นทั้งหมดมี

การหาโดเมน

การหาโดเมนของฟังก์ชันประกอบใด ๆ ต้องรู้โดเมนของทุกฟังก์ชันที่ประกอบกันเป็นฟังก์ชันนั้น มิฉะนั้นจะหาไม่ได้ ถ้าให้หาโดเมนของฟังก์ชัน f(x) = หนึ่ง(x) + สอง(x) ก็จะหาไม่ได้ เพราะไม่รู้ว่าฟังก์ชัน หนึ่ง และ สอง นิยามไว้อย่างไร ต่อไปนี้คือโดเมนของฟังก์ชันพื้นฐานบางฟังก์ชัน:

ถ้ามีฟังก์ชันเพียงฟังก์ชันเดียวก็ง่ายมาก เพียงดูว่าฟังก์ชันนั้นมีโดเมนอย่างไร ดูอาร์กิวเมนต์ แล้วนำไปตั้งเป็นสมการหรืออสมการ ตัวอย่างเช่น จงหาโดเมนของฟังก์ชัน log(3x + 2) อาร์กิวเมนต์ของลอการิทึมต้องเป็นบวก จึงต้องมี 3x + 2 > 0 ซึ่งเป็นอสมการเชิงเส้นที่แก้ได้ง่าย:

3x+2>03x>−2x>−23

โดเมนคือ x ทุกค่าที่สอดคล้องกับอสมการนี้ ดังนั้น Df = (−2/3, ∞)

จงหาโดเมนของ 2x+8

จำนวนที่อยู่ใต้เครื่องหมายรากที่สองต้องไม่เป็นจำนวนลบ จึงแก้อสมการ 2x + 8 ≥ 0 ได้ผลดังนี้:

2x+8≥02x≥−8x≥−4

ดังนั้น Df = [−4, ∞)

จงหาโดเมนของ 1/x2

ตัวส่วนต้องไม่เป็นศูนย์ จึงแก้ x2 ≠ 0 ซึ่งเป็นจริงเมื่อ x ≠ 0 ดังนั้น Df = ℝ ∖ {0}

การแยกฟังก์ชันประกอบ

สำหรับฟังก์ชันประกอบ สถานการณ์จะซับซ้อนขึ้นเล็กน้อย เพราะต้องพิจารณาหลายฟังก์ชันซึ่งมีผลต่อกันและทำให้โดเมนเล็กลงทีละขั้น ลองพิจารณาตัวอย่างนี้:

f(x)=1x

ในที่นี้ต้องเป็นไปตามเงื่อนไขสองข้อ นิพจน์ใต้เครื่องหมายรากที่สองต้องมากกว่าหรือเท่ากับศูนย์ คือต้องไม่เป็นลบ ดังนั้น x ≥ 0 แต่รากที่สองอยู่ในตัวส่วนของเศษส่วน รากที่สองจึงต้องไม่เท่ากับศูนย์ มิฉะนั้นเศษส่วนจะไม่มีความหมาย จึงต้องทำให้เงื่อนไขก่อนหน้าเข้มขึ้นเป็น x > 0

ตัวอย่างอื่นก็ทำในทำนองเดียวกัน แต่สิ่งสำคัญคือต้องหาลำดับของฟังก์ชันที่ซ้อนกัน ต้องรู้ว่าฟังก์ชันใดเป็นฟังก์ชันภายในและฟังก์ชันใดเป็นฟังก์ชันภายนอก ในตัวอย่างข้างต้นเห็นได้ชัด ฟังก์ชันภายในคือรากที่สองและฟังก์ชันภายนอกคือเศษส่วน ถ้าจะคำนวณนิพจน์นี้ด้วยมือ จะต้องหารากที่สองของอาร์กิวเมนต์ x ก่อน แล้วจึงคำนวณเศษส่วน นี่เป็นเทคนิคที่ดี ฟังก์ชันที่อยู่ในสุดคือฟังก์ชันที่จะเริ่มคำนวณก่อนถ้าคำนวณด้วยมือ ตัวอย่างต่อไป:

f(x)=(ln⁡(tan(x)))35

คราวนี้ลองใช้วิธีกลับกัน คือหาฟังก์ชันภายนอก ฟังก์ชันภายนอก “ห่อหุ้ม” ฟังก์ชันภายใน ในที่นี้เห็นชัดว่ารากที่ห้าห่อหุ้มฟังก์ชันที่เหลือทั้งหมด ถัดมา การยกกำลังสามห่อหุ้มผลของลอการิทึม ลอการิทึมห่อหุ้มแทนเจนต์ และสุดท้ายแทนเจนต์ห่อหุ้มตัวแปร x ง่ายมาก ถ้าใช้วิธีเดิมจะคิดได้ดังนี้ เมื่อรู้ค่า x แล้วจะนำไปหาแทนเจนต์ก่อน แทนเจนต์จึงเป็นฟังก์ชันที่อยู่ในสุด นำผลที่ได้ไปหาลอการิทึม ลอการิทึมจึงเป็นฟังก์ชันที่อยู่ในเป็นอันดับสอง นำผลนี้ไปยกกำลัง และสุดท้ายหารากที่ห้า

จงแยกฟังก์ชันประกอบ:

f(x)=sin⁡42ln⁡(102x+3)

เริ่มจากฟังก์ชันภายนอก คือไซน์ ถัดไปคือเศษส่วน จากนั้นลอการิทึม ต่อด้วยฟังก์ชันเอกซ์โพเนนเชียล (ลองนึกถึงการแทนค่าแบบนี้ 10a) และสุดท้ายคือฟังก์ชันเชิงเส้น 2x + 3

จงแยกฟังก์ชันประกอบ:

f(x)=213x

ฟังก์ชันภายนอกคือฟังก์ชันเอกซ์โพเนนเชียล 2a ถัดไปคือเศษส่วน จากนั้นรากที่สองในตัวส่วนของเศษส่วน และสุดท้ายคือฟังก์ชันเชิงเส้น 3x

โดเมนของฟังก์ชันประกอบ

ถ้าแยกฟังก์ชันเป็นฟังก์ชันภายนอกและฟังก์ชันภายในได้แล้ว การหาโดเมนก็ไม่ใช่ปัญหาอีกต่อไป ลองดูจากตัวอย่างเลย:

f(x)=47sin⁡(x)−1

เริ่มจากเศษส่วน ตัวส่วนต้องไม่เท่ากับศูนย์ เขียนได้ดังนี้:

sin⁡(x)−1≠0sin⁡(x)≠+1

จากสมบัติของฟังก์ชันไซน์ ไซน์มีค่าเท่ากับ 1 ที่ x = π/2 และเนื่องจากเป็นฟังก์ชันที่เป็นคาบ จึงได้เซต M = {π/2 + 2kπ}; k ∈ ℤ นี่คือเซตของค่าที่ทำให้ตัวส่วนเท่ากับศูนย์ จึงนำค่า x เหล่านี้ไปแทนในฟังก์ชันไม่ได้

แต่ยังไม่หมดเท่านี้ ต้องดูโดเมนของฟังก์ชันไซน์ด้วย โชคดีที่โดเมนนี้คือ ℝ จึงไม่มีข้อจำกัดเพิ่ม ข้อจำกัดมาจากตัวส่วนของเศษส่วนเท่านั้น ดังนั้น Df = ℝ ∖ {π/2 + 2kπ}; k ∈ ℤ