✖

การวิเคราะห์กราฟ: ความเว้าขึ้นและความเว้าลง

ความเว้าขึ้นและความเว้าลงของฟังก์ชันบอกลักษณะความโค้งของกราฟของฟังก์ชัน จุดที่ฟังก์ชันเปลี่ยนจากเว้าขึ้นเป็นเว้าลงหรือกลับกันเรียกว่าจุดเปลี่ยนเว้า (inflection point)

ฟังก์ชันเว้าขึ้นและฟังก์ชันเว้าลงคืออะไร

จากกราฟมักเห็นได้ทันทีว่าฟังก์ชันเว้าลงหรือเว้าขึ้น ฟังก์ชันเว้าขึ้น (convex) มีกราฟเหมือน “แอ่ง” รูป ∪ และ f'' > 0 ส่วนฟังก์ชันเว้าลง (concave) มีกราฟเหมือนเนินเขารูป ∩ และ f'' < 0 อาจพูดได้ว่าฟังก์ชันเว้าขึ้นรองกาแฟที่เทลงไปได้ ต่อไปเป็นตัวอย่างสามตัวอย่างของฟังก์ชันที่รู้จักกันแล้ว

กราฟของฟังก์ชันเว้าขึ้น x^2 กราฟมีลักษณะเหมือนหุบเขาหรือตัวอักษร “U”

กราฟของฟังก์ชันเว้าลง -x^2 กราฟมีลักษณะเหมือนเนินเขา

กราฟของฟังก์ชัน x^3 บนช่วง \left(-\infty, 0\right) ฟังก์ชันเว้าลง บนช่วง \left(0, \infty\right) ฟังก์ชันเว้าขึ้น

วิธีพิจารณาว่าฟังก์ชันเว้าขึ้นหรือเว้าลง

ต่อไปต้องหาวิธีพิจารณาว่าฟังก์ชันเว้าขึ้นหรือเว้าลงบนช่วงที่กำหนด ซึ่งต้องใช้รูปต่อไปนี้:

เส้นสัมผัสของฟังก์ชัน x^2

ฟังก์ชันกำลังสองเว้าขึ้นบนโดเมนทั้งหมด เมื่อดูเส้นสัมผัสทุกเส้นที่วาดไว้ในรูป สังเกตเห็นอะไร สำหรับเส้นสัมผัสทุกเส้น ทุกจุดบนกราฟของฟังก์ชันกำลังสองอยู่เหนือเส้นสัมผัสนั้น ยกเว้นจุดเดียวที่เส้นสัมผัสแตะ วาดรูปทำนองเดียวกันสำหรับฟังก์ชันตรงข้าม −x2 ได้ ซึ่งสถานการณ์จะกลับกัน คือทุกจุดอยู่ใต้เส้นสัมผัส:

เส้นสัมผัสของฟังก์ชัน -x^2

ก่อนอธิบายต่อ ลองดูรูปต่อไปนี้:

ภาพประกอบฟังก์ชันเว้าขึ้น

ฟังก์ชัน f(x) = x2 ในรูปเป็นฟังก์ชันเว้าขึ้น เราทราบแล้วว่าสำหรับฟังก์ชันเว้าขึ้น ทุกจุดบนกราฟอยู่เหนือเส้นสัมผัส ซึ่งเป็นจริงในรูปนี้ มีเส้นสัมผัส t และจุดบนกราฟอยู่เหนือเส้นสัมผัสนี้ ต่อไปต้องหาวิธีคำนวณว่าจุดเหล่านั้นอยู่เหนือเส้นสัมผัส

กำหนดจุด x0 และลากเส้นสัมผัสกราฟที่จุด (x0, f(x0)) คือเส้นตรง t ในรูปจุดที่มีพิกัด (x0, f(x0)) แสดงด้วยจุดสีแดง T จากนั้นเลือกจุด x อีกจุดหนึ่งบนแกน X ในรูปคือจุดสีเขียว สำหรับ x ต้องเป็นจริงว่าจุด (x, f(x)) ซึ่งในรูปคือจุดสีเขียว F อยู่เหนือเส้นสัมผัส t เนื่องจากฟังก์ชัน x2 เว้าขึ้นบนโดเมนทั้งหมด ไม่ว่าจะเลือกสมาชิก x ∈ Df ใด จุด (x, f(x)) ต้องอยู่เหนือเส้นสัมผัส

จะเขียนข้อนี้เป็นสูตรได้อย่างไร ในรูปมีเส้นสัมผัส t ลองนึกถึงฟังก์ชันเชิงเส้น t(x) ที่มีกราฟเป็นเส้นสัมผัส (เส้นตรง) t ดังนั้น เช่น ค่าของฟังก์ชันที่จุด x0 คือ t(x0) จะเท่ากับ t(x0) = f(x0) เพราะที่จุดนี้ฟังก์ชันทั้งสองมีค่าเท่ากัน (กราฟของฟังก์ชันทั้งสองมีจุดร่วมที่จุดนี้)

ตอนนี้เขียนเป็นสูตรได้แล้ว จะเขียนอย่างไรว่ากราฟของฟังก์ชันหนึ่งอยู่เหนือกราฟของอีกฟังก์ชันหนึ่ง เขียนง่าย ๆ ว่า f(x) > t(x) เมื่อดูรูป ที่จุด x เส้นสัมผัสอยู่ใต้กราฟ เพราะ f(x) > t(x)

เนื่องจากทราบฟังก์ชัน f จึงทราบค่า f(x0) และ f(x) ด้วย เพื่อพิจารณาว่า f(x) > t(x) หรือไม่ จึงเพียงหาความยาวของส่วนของเส้นตรงสีม่วง AB หาได้อย่างไร ทราบความยาวของส่วนของเส้นตรง TA ซึ่งคือ |x − x0| แต่น่าเสียดายที่ไม่ทราบความยาวของส่วนของเส้นตรง TB อย่างไรก็ตาม ถ้าหาอนุพันธ์ของฟังก์ชันที่จุด x0 จะได้ความชันของเส้นสัมผัส คือแทนเจนต์ของมุมที่เส้นสัมผัสทำกับแกน X ทางด้านบวก และมุมนี้มีขนาดเท่ากับมุม ATB เพราะเป็นมุมที่สมนัยกัน

ตอนนี้ทราบความยาวของส่วนของเส้นตรง TA และขนาดของมุม ATB ขอทบทวนว่าแทนเจนต์คืออัตราส่วนของด้านตรงข้ามมุมต่อด้านประชิดมุม จึงได้:

tan⁡(∢ATB)=|AB||TA|

ทราบ tan⁡(∢ATB) และ |TA| และต้องการหา |AB| จึงจัดให้ |AB| อยู่ข้างเดียว:

|AB|=tan⁡(∢ATB)⋅|TA|

ขั้นแรกแทนความยาว |TA| ด้วย |x − x0|:

|AB|=tan⁡(∢ATB)⋅|x−x0|

และแทน tan⁡(∢ATB) ด้วยอนุพันธ์ของฟังก์ชัน f ที่จุด x0 คือ f′(x0):

|AB|=f′(x0)⋅|x−x0|

ได้ความยาวของส่วนของเส้นตรง AB แล้ว ในรูป x > x0 และอนุพันธ์เป็นบวก แต่ในกรณีทั่วไปจะเขียน (x − x0) แทน |x − x0| เพื่อให้ได้เครื่องหมายที่ถูกต้อง จึงเขียนได้ว่า ฟังก์ชัน f เว้าขึ้นที่จุด x0 ถ้ามีย่านใกล้เคียงที่ไม่รวมจุด x0 (เรียกว่า O) ที่ทำให้สำหรับทุก x ในย่านใกล้เคียง O นี้ ความสัมพันธ์ต่อไปนี้เป็นจริง:

f(x)>f(x0)+f′(x0)⋅(x−x0)

ข้างขวาทั้งหมดของอสมการก็คือค่า t(x) นั่นเอง เมื่อดูรูป ถ้านำความยาวของส่วนของเส้นตรง AB ไปบวกกับ f(x0) จะได้ t(x)

วิธีหาจุดเปลี่ยนเว้า

ขอกล่าวโดยไม่แสดงที่มาว่า ฟังก์ชัน f(x) เว้าขึ้นที่จุด x0 ถ้า f′′(x0)>0 และเว้าลงถ้า f′′(x0)<0 กล่าวเป็นคำพูดคือ ถ้าอนุพันธ์อันดับสองที่จุดหนึ่งเป็นบวก ฟังก์ชันจะเว้าขึ้นที่จุดนั้น

เช่นเดียวกับที่ค่าสุดขีดของฟังก์ชันแบ่งส่วนที่ฟังก์ชันลดและส่วนที่ฟังก์ชันเพิ่ม จุดเปลี่ยนเว้าแบ่งส่วนที่ฟังก์ชันเว้าขึ้นและส่วนที่ฟังก์ชันเว้าลง ดังนั้นจุดเปลี่ยนเว้าคือจุดที่ฟังก์ชันเปลี่ยนจากเว้าขึ้นเป็นเว้าลงหรือกลับกัน ก่อนหน้านี้ได้กล่าวว่า แม้อนุพันธ์อันดับหนึ่งที่จุดหนึ่งจะเท่ากับศูนย์ ที่จุดนั้นก็ไม่จำเป็นต้องมีค่าสุดขีด เพราะอาจเป็นจุดเปลี่ยนเว้า

จุดเปลี่ยนเว้าต้องมีสมบัติอะไร ที่จุดนั้นฟังก์ชันเปลี่ยนจากเว้าขึ้นเป็นเว้าลง (หรือกลับกัน) จึงเป็นไปไม่ได้ที่ f′′(x)>0 หรือ f′′(x)<0 ที่จุดนั้น ถ้าฟังก์ชันมีอนุพันธ์อันดับสองที่จุดนั้น จะต้องได้ f′′(x) = 0 ถ้า f′′(x) = 0 และ f′′′(x) ≠ 0 ด้วย ที่จุด x จะเป็นจุดเปลี่ยนเว้า ตัวอย่าง:

จงหาจุดเปลี่ยนเว้าของฟังก์ชัน f(x) = x3 กราฟ:

กราฟของฟังก์ชัน f(x)=x^3

หาอนุพันธ์อันดับหนึ่ง อันดับสอง และอันดับสาม:

f′(x)=3x2f′′(x)=6xf′′′(x)=6

จะเห็นว่า f′(x) = 0 เมื่อ x = 0 และ f′′(0) = 0 เช่นกัน อนุพันธ์อันดับสองของฟังก์ชันที่จุด 0 เท่ากับศูนย์ ขณะที่อนุพันธ์อันดับสามเป็นบวก จึงไม่เป็นศูนย์ ฟังก์ชันจึงมีจุดเปลี่ยนเว้าที่ x = 0 จากกราฟจะเห็นว่าฟังก์ชันเปลี่ยนจากเว้าลงเป็นเว้าขึ้น

สารบัญ: การวิเคราะห์และร่างกราฟของฟังก์ชัน, การวิเคราะห์กราฟ: ค่าสุดขีด, การวิเคราะห์กราฟ: ช่วงที่ฟังก์ชันเพิ่มและลด, การวิเคราะห์กราฟ: ความเว้าขึ้นและความเว้าลง