การวิเคราะห์กราฟ: ค่าสุดขีด
ค่าสุดขีด (extremum) ของฟังก์ชันคือค่าสูงสุดหรือค่าต่ำสุดที่ฟังก์ชันมี และเกิดขึ้นที่จุดบางจุด
ค่าสุดขีดของฟังก์ชัน
ค่าสุดขีดแบ่งเป็นสองแบบพื้นฐาน คือค่าต่ำสุดและค่าสูงสุด และยังแบ่งเป็นค่าสูงสุด/ค่าต่ำสุดสัมบูรณ์ และค่าสูงสุด/ค่าต่ำสุดสัมพัทธ์ ค่าสูงสุดสัมบูรณ์เกิดที่จุดซึ่งฟังก์ชันมีค่ามากที่สุดเมื่อเทียบกับทุกจุดในโดเมน ถ้าค่านี้เกิดที่จุดเดียว จะเรียกว่าค่าสูงสุดแท้ (strict maximum) เพราะฟังก์ชันอาจมีค่ามากที่สุดที่หลายจุด เช่นเดียวกับพนักงานสองคนที่อาจได้เงินเดือนสูงสุดเท่ากันคือเดือนละครึ่งล้านบาท นิยามของค่าต่ำสุดและค่าสูงสุดอยู่ในบทความเรื่องฟังก์ชัน
ส่วนค่าต่ำสุดสัมพัทธ์นิยามบนส่วนหนึ่งของโดเมนของฟังก์ชันเท่านั้น โดยทั่วไปคือบนช่วงใดช่วงหนึ่ง นิยามของค่าสูงสุดสัมพัทธ์และค่าต่ำสุดสัมพัทธ์คือ:
- ฟังก์ชัน f มีค่าสูงสุดสัมพัทธ์ที่จุด M ∈ Df ถ้ามีย่านใกล้เคียง U = (M − ϵ, M + ϵ) เมื่อ ϵ > 0 ที่ทำให้ f(x) ≤ f(M) สำหรับทุก x ∈ U ∩ Df
- ฟังก์ชัน f มีค่าต่ำสุดสัมพัทธ์ที่จุด m ∈ Df ถ้ามีย่านใกล้เคียง U = (m − ϵ, m + ϵ) เมื่อ ϵ > 0 ที่ทำให้ f(x) ≥ f(m) สำหรับทุก x ∈ U ∩ Df
ตัวอย่างของฟังก์ชันที่มีค่าสุดขีดไม่จำกัดจำนวนคือฟังก์ชัน f(x) = x · sin x:
แล้วทำไมในนิยามจึงมี “สำหรับทุก x ∈ U ∩ Df” คือทำไมต้องมีอินเตอร์เซกชันกับโดเมน เหตุผลหนึ่งคือ ฟังก์ชันที่มีกราฟดังรูปนี้…
…มีค่าต่ำสุดที่จุด m = 1 แต่ในย่านใกล้เคียงด้านซ้ายของจุด m = 1 ไม่ว่าย่านใดฟังก์ชันไม่นิยามเลย ในย่านใกล้เคียงด้านซ้ายนี้จึงไม่เป็นจริงว่า f(x) ≥ f(m) ถ้าหาอินเตอร์เซกชันกับโดเมนด้วย จะเหลือเพียงย่านใกล้เคียงด้านขวา
หลักการพื้นฐานของการหาค่าสุดขีด
กลับมาที่กราฟของฟังก์ชัน f(x) = x2 + 1 พร้อมเส้นสัมผัสสามเส้น:
พิจารณาเส้นสัมผัส c เป็นหลัก จะเห็นว่าเส้นสัมผัสนี้แตะกราฟที่จุดต่ำสุดของฟังก์ชัน x2 + 1 และเป็นเส้นแนวนอน คือขนานกับแกน X จึง “ทำมุม” 0 องศากับแกน X ทางด้านบวก จะเกิดอะไรขึ้นถ้ากลับฟังก์ชันให้มีค่าสูงสุดแทนค่าต่ำสุด กราฟของฟังก์ชัน −x2 + 1:
สังเกตว่าเส้นสัมผัส c ที่ผ่านจุดสูงสุดของฟังก์ชัน −x2 + 1 ขนานกับแกน X อีกครั้ง จึงได้หลักการว่า ถ้าต้องการหาค่าต่ำสุดหรือค่าสูงสุดของฟังก์ชัน ให้หาเส้นสัมผัสที่ขนานกับแกน X ซึ่งแทนเจนต์ของมุมที่ทำกับแกน X เท่ากับศูนย์ จากรูปก่อนหน้าจะเห็นว่า tan(0°) = 0 ในบริบทของอนุพันธ์ จึงหาจุดที่อนุพันธ์เท่ากับศูนย์: f′(x) = 0
ลองหาค่าสุดขีดของฟังก์ชันโปรด f(x) = x2 + 1 ด้วยอนุพันธ์ อนุพันธ์ของฟังก์ชัน f คือ f′(x) = 2x ต่อไปหาว่าอนุพันธ์อันดับหนึ่งเท่ากับศูนย์เมื่อใด คือแก้สมการ f′(x) = 0 เมื่อแทนค่าได้ 2x = 0 ซึ่งเป็นจริงอย่างชัดเจนเมื่อ x = 0 จะเห็นว่าสอดคล้องกับที่ฟังก์ชัน f(x) = x2 + 1 มีค่าต่ำสุดสัมบูรณ์ที่ x = 0
ข้อยกเว้นของ “กฎ”
อาจอยากสรุปว่าฟังก์ชันมีค่าสุดขีดที่จุด x ก็ต่อเมื่ออนุพันธ์ที่จุดนั้นเท่ากับศูนย์ แต่น่าเสียดายที่ไม่เป็นความจริง เรื่องไม่ง่ายขนาดนั้น ลองดูตัวอย่างต่อไปนี้:
-
ลองหาค่าสุดขีดของฟังก์ชัน f(x) = x3 อนุพันธ์อันดับหนึ่งของฟังก์ชันนี้คือ f′(x) = 3x2 แก้สมการ f′(x) = 0 คือ 3x2 = 0 ซึ่งเห็นได้ชัดว่าเป็นจริงเมื่อ x = 0 แต่ฟังก์ชัน x3 มีค่าสุดขีดที่ x = 0 หรือไม่ ลองดูกราฟ:
จะเห็นว่าที่ x = 0 ฟังก์ชันไม่มีค่าสุดขีดเลย ทั้งค่าสุดขีดสัมบูรณ์และค่าสุดขีดสัมพัทธ์ แล้วทำไมอนุพันธ์ที่จุดนี้จึงเท่ากับศูนย์ เพราะที่จุดนี้เส้นสัมผัส t ขนานกับแกน X ดังรูปต่อไปนี้:
-
แล้วฟังก์ชันน่ารัก f(x) = |x| คือค่าสัมบูรณ์ของ x ล่ะ จากกราฟจะเห็นว่ามีค่าต่ำสุดสัมบูรณ์ที่ x = 0:
แต่ฟังก์ชันนี้ไม่มีอนุพันธ์ที่ x = 0 ที่ x = 0 ฟังก์ชันไม่มีเส้นสัมผัส เพราะบอกได้ยากว่าเส้นสัมผัสจะมีลักษณะอย่างไร
ดังนั้น:
-
ถ้าฟังก์ชัน f มีค่าสุดขีดที่จุด x คือมีค่าต่ำสุดหรือค่าสูงสุด และหาอนุพันธ์ที่จุดนี้ได้ (!) อนุพันธ์นี้จะเท่ากับศูนย์ อาจเกิดกรณีที่ฟังก์ชันมีค่าสุดขีดที่จุด x แต่ไม่มีอนุพันธ์ที่จุดนั้นเลย
-
ถ้าฟังก์ชัน f มีอนุพันธ์เท่ากับศูนย์ที่จุด x ที่จุดนั้นอาจมีค่าสุดขีดหรือไม่มีก็ได้
วิธีหาค่าสุดขีดของฟังก์ชัน
สมมติว่ากำหนดฟังก์ชัน f ที่หาอนุพันธ์ได้บนโดเมนทั้งหมด ขั้นแรกหาอนุพันธ์ของฟังก์ชัน f จะได้ฟังก์ชัน f′ จากนั้นให้อนุพันธ์อันดับหนึ่งเท่ากับศูนย์ คือแก้สมการ f′(x) = 0 คำตอบของสมการนี้คือจุดที่ “อาจเป็นจุดสุดขีด” หรือจุดวิกฤต (critical point)
ต่อไปต้องพิจารณาว่าจุดวิกฤตใดเป็นจุดสุดขีด ซึ่งหาได้ เช่น จากอนุพันธ์อันดับสองของฟังก์ชัน f ถ้า s เป็นจุดวิกฤต คือ f′(s) = 0 แล้วถ้า f′′(s) > 0 ที่จุด s จะมีค่าต่ำสุด แต่ถ้า f′′(s) < 0 ที่จุด s จะมีค่าสูงสุด
ถ้าอนุพันธ์อันดับสองที่จุดนี้เท่ากับศูนย์ด้วย ต้องหาอนุพันธ์ต่อไป ซึ่งจะกล่าวภายหลัง ต่อไปเป็นตัวอย่าง ให้ฟังก์ชัน f(x) = 3x2 + 6x จงหาค่าสุดขีดของฟังก์ชันนี้
หาอนุพันธ์อันดับหนึ่ง: f′(x) = 6x + 6 ให้อนุพันธ์อันดับหนึ่งเท่ากับศูนย์:
ที่ x = −1 จึงมีจุดวิกฤต ซึ่งเป็นจุดที่อาจเป็นจุดสุดขีด หาอนุพันธ์อันดับสอง ได้ f′′(x) = 0x + 6 เมื่อแทน x = −1 จะได้ f′′(−1) = 6 ผลเป็นบวก ฟังก์ชันจึงมีค่าต่ำสุดที่จุดนี้ กราฟ:
ถ้าอนุพันธ์อันดับสองเป็นศูนย์ด้วย
ลองหาค่าสุดขีดของฟังก์ชัน f(x) = x4 กราฟเป็นดังนี้:
อนุพันธ์อันดับหนึ่งของฟังก์ชันนี้คือ f′(x) = 4x3 คำตอบของสมการ f′(x) = 0 แน่นอนว่ามีจุดวิกฤตเพียงจุดเดียวคือ s = 0 หาอนุพันธ์อันดับสอง ได้ f′′(x) = 12x2 แทนจุดวิกฤต s ในอนุพันธ์อันดับสองนี้ จะได้:
ได้ศูนย์ และจากที่กล่าวมาแล้ว ยังบอกไม่ได้ว่าที่จุดนี้มีค่าสุดขีดหรือไม่ แต่เห็นได้จากกราฟว่ามีค่าสุดขีด ถ้าเกิดกรณีนี้ ให้หาอนุพันธ์ต่อไป หาอนุพันธ์อันดับสามแล้วแทนจุดวิกฤต s ถ้าได้จำนวนที่ไม่เป็นศูนย์ ที่จุด s จะเป็นจุดเปลี่ยนเว้า (จะกล่าวภายหลัง) ถ้าได้ศูนย์ ให้หาอนุพันธ์ต่อไป สำหรับอนุพันธ์อันดับสี่ให้ตัดสินแบบเดียวกับอนุพันธ์อันดับสอง คือแทนจุดวิกฤต ถ้าค่าเป็นบวกแสดงว่ามีค่าต่ำสุด ถ้าเป็นลบแสดงว่ามีค่าสูงสุด
อนุพันธ์อันดับสามคือ f′′′(x) = 24x เมื่อแทนค่าได้ f′′′(0) = 0 จึงหาอนุพันธ์ต่อไป อนุพันธ์อันดับสี่คือ f′′′′(x) = 24 จะเห็นว่าอนุพันธ์อันดับสี่เป็นบวกเสมอ จึงสรุปได้เช่นเดียวกับอนุพันธ์อันดับสองว่าฟังก์ชันมีค่าต่ำสุดที่จุด s = 0 ซึ่งก็เป็นเช่นนั้นจริง
สรุปขั้นตอนการหาค่าสุดขีดของฟังก์ชัน
-
กำหนดฟังก์ชัน f ที่หาอนุพันธ์ได้
-
หาอนุพันธ์ของฟังก์ชัน f
-
แก้สมการ f′(x) = 0 เรียกทุกค่า s ที่เป็นคำตอบของสมการว่าจุดวิกฤต หรือจุดที่อาจเป็นจุดสุดขีด
-
หาอนุพันธ์อันดับสอง
-
หาค่าของอนุพันธ์อันดับสองที่จุดวิกฤต s ทุกจุด ถ้า f′′(s) > 0 ฟังก์ชันมีค่าต่ำสุดที่จุด s ถ้า f′′(s) < 0 ที่จุด s มีค่าสูงสุด ถ้า f′′(s) = 0 ให้หาอนุพันธ์ต่อไป
คำแนะนำ: ถ้าไม่อยากจำว่าอนุพันธ์อันดับสองต้องเป็นบวกหรือลบจึงจะมีค่าสูงสุดหรือค่าต่ำสุด ให้พิจารณาจากฟังก์ชัน x2 เป็นต้น กราฟของฟังก์ชันนี้ควรรู้จักอยู่แล้ว และอนุพันธ์อันดับหนึ่งและอันดับสองก็ง่าย: f′(x) = 2x และ f′′(x) = 2 อนุพันธ์อันดับสองจึงเป็นบวกเสมอ และฟังก์ชัน x2 มีค่าต่ำสุดที่ x = 0
-
หาอนุพันธ์อันดับสาม ถ้า f′′′(s) ≠ 0 ที่จุด s เป็นจุดเปลี่ยนเว้า มิฉะนั้นให้หาอนุพันธ์ต่อไป
-
หาอนุพันธ์อันดับสี่ ถ้า f′′′′(s) ≠ 0 ที่จุดนั้นมีค่าสุดขีด มิฉะนั้นให้หาอนุพันธ์ต่อไป
-
ทำเช่นนี้ต่อไปเรื่อย ๆ ถ้าอนุพันธ์อันดับแรกที่ไม่เป็นศูนย์เป็นอนุพันธ์อันดับคี่ จุดนั้นเป็นจุดเปลี่ยนเว้า ถ้าเป็นอนุพันธ์อันดับคู่ จุดนั้นเป็นจุดสุดขีด
สารบัญ: การวิเคราะห์และร่างกราฟของฟังก์ชัน, การวิเคราะห์กราฟ: ค่าสุดขีด, การวิเคราะห์กราฟ: ช่วงที่ฟังก์ชันเพิ่มและลด, การวิเคราะห์กราฟ: ความเว้าขึ้นและความเว้าลง