✖

ฟังก์ชันคู่และฟังก์ชันคี่

สำหรับฟังก์ชัน เราตรวจสอบได้ว่าฟังก์ชันเป็นฟังก์ชันคู่หรือฟังก์ชันคี่ ในกรณีพิเศษ ฟังก์ชันอาจเป็นทั้งฟังก์ชันคู่และฟังก์ชันคี่พร้อมกัน แต่ส่วนใหญ่แล้วฟังก์ชันจะไม่เป็นทั้งสองแบบ

ฟังก์ชันคู่

ฟังก์ชันเป็นฟังก์ชันคู่ถ้าเป็นไปตามกฎง่าย ๆ ข้อหนึ่ง คือเมื่อใส่ x เข้าไปในฟังก์ชัน แล้วใส่จำนวนตรงข้าม −x เข้าไป ฟังก์ชันต้องให้ผลเท่ากัน ฟังก์ชันคู่ที่เป็นตัวอย่างทั่วไปคือฟังก์ชัน f(x) = x2 ถ้าเรียกใช้ด้วยอาร์กิวเมนต์ 6 และ −6 จะได้ f(6) = 36 และ f(−6) = 36 อาร์กิวเมนต์ต่างกันเพียงเครื่องหมาย ผลจึงเท่ากัน

บทนิยามอย่างเป็นทางการอาจเขียนได้ดังนี้ ถ้าฟังก์ชัน f เป็นฟังก์ชันคู่ จะต้องได้ว่า

∀x∈Df:f(x)=f(−x)

สำหรับ x ทุกตัวในโดเมนของฟังก์ชัน แม้จะเรียกใช้ฟังก์ชันด้วยอาร์กิวเมนต์ที่เป็นจำนวนตรงข้าม คือ −x ค่าของฟังก์ชันก็ต้องเท่ากัน

ฟังก์ชันคู่แสดงออกในกราฟอย่างไร ถ้าใส่ x และ −x เข้าไปในฟังก์ชันจะได้ y เท่ากัน ลองคิดดู x และ −x อยู่ห่างจากจุดกำเนิดบนแกน X เท่ากัน และมีพิกัด y เท่ากัน หมายความว่ากราฟของฟังก์ชันคู่สมมาตรเทียบกับแกน Y ตัวอย่างเช่นกราฟของฟังก์ชัน x2:

กราฟของฟังก์ชันคู่ f(x)=x^2

ฟังก์ชันพื้นฐานที่เป็นฟังก์ชันคู่ ได้แก่ โคไซน์ และฟังก์ชันในรูป f(x) = xa เมื่อ a เป็นจำนวนคู่ ค่าสัมบูรณ์ทำให้ฟังก์ชันที่เดิมเป็นฟังก์ชันคี่กลายเป็นฟังก์ชันคู่ได้ เช่น f(x) = |x| f(x) = |x3| และ f(x) = |1/x|

ฟังก์ชันคี่

ฟังก์ชันคี่ต้องเป็นไปตามกฎที่คล้ายกับฟังก์ชันคู่ ฟังก์ชัน f เป็นฟังก์ชันคี่ถ้าเป็นไปตามกฎนี้:

∀x∈Df:f(−x)=−f(x)

ในทางปฏิบัติหมายความว่า ถ้าจุด (a, b) อยู่บนกราฟของฟังก์ชันคี่ จุดที่มีพิกัดเป็นจำนวนตรงข้าม คือ (−a, −b) ก็ต้องอยู่บนกราฟด้วย ตัวอย่างของฟังก์ชันคี่คือฟังก์ชัน f(x) = x3 ถ้าแทน x ด้วย 2 จะได้:

f(−x)=f(−2)=(−2)3=−8

และนิพจน์ที่สองจะได้

−f(x)=−f(2)=−(23)=−8

สิ่งนี้แสดงออกในกราฟอย่างไร ถ้าจุด (a, b) และจุด (−a, −b) ต้องอยู่บนกราฟพร้อมกัน เมื่อลองวาดดูจะพบว่ากราฟแบบนี้สมมาตรเทียบกับจุดกำเนิดของระบบพิกัด คือจุด (0, 0) กราฟของฟังก์ชัน f(x) = x3 แสดงไว้ในรูปต่อไปนี้

กราฟของฟังก์ชันคี่ f(x)=x^3

ฟังก์ชันพื้นฐานที่เป็นฟังก์ชันคี่ ได้แก่ f(x) = xa เมื่อ a เป็นจำนวนคี่ และ f(x) = ax เมื่อ a เป็นจำนวนจริงใด ๆ (คือฟังก์ชันเชิงเส้นที่ไม่มีพจน์ค่าคงตัว) นอกจากนี้ยังมี f(x) = a/x และไซน์

การตรวจสอบว่าเป็นฟังก์ชันคู่

จะตรวจสอบได้อย่างไรว่าฟังก์ชันเป็นฟังก์ชันคู่ ต้องตรวจตามบทนิยาม ตัวอย่างเช่นฟังก์ชันที่รู้จักกันดี f(x) = x2 ตรวจตามบทนิยามซึ่งบอกว่า f(x) = f(−x) ถ้าฟังก์ชันเป็นฟังก์ชันคู่ จะต้องได้ว่า:

x2=(−x)2

ตามกฎของเลขยกกำลัง ลบ x ยกกำลังสองเขียนแยกได้ดังนี้:

x2=(−1)2⋅x2

ลบหนึ่งยกกำลังสองเท่ากับหนึ่ง จึงได้ x2 กลับมา

x2=1⋅x2

ฟังก์ชันต่อไปนี้เป็นฟังก์ชันคู่หรือไม่

f(x)=|1x|

แทนลงในบทนิยาม:

|1x|=|1−x|

เศษส่วนเหล่านี้จัดรูปใหม่ได้ โดยแทนที่จะใส่ค่าสัมบูรณ์ครอบทั้งเศษส่วน ให้ย้ายไปใส่ที่ตัวเศษและตัวส่วนแยกกัน

|1||x|=|1||−x|

จัดรูปตัวส่วนของเศษส่วนที่สอง เพราะตามบทนิยามของค่าสัมบูรณ์ |x| = |−x| เป็นจริงแน่นอน

|1||x|=|1||x|

ตอนนี้ได้สองข้างเท่ากันแล้ว

กราฟของฟังก์ชัน f(x)=|1/x|

การตรวจสอบว่าเป็นฟังก์ชันคี่

จะตรวจสอบได้อย่างไรว่าฟังก์ชันเป็นฟังก์ชันคี่ ต้องตรวจตามบทนิยามอีกเช่นกัน บทนิยามบอกว่าฟังก์ชัน f เป็นฟังก์ชันคี่ถ้า

f(−x)=−f(x)

เริ่มจากฟังก์ชัน f(x) = x3 แทนลงในบทนิยาม:

(−x)3=−x3

ข้างซ้ายเขียนแยกได้เหมือนในตัวอย่างที่แล้ว:

(−1)3⋅x3=−x3

ลบหนึ่งยกกำลังสามเท่ากับลบหนึ่ง:

−1⋅x3=−x3

จึงได้สองข้างเท่ากัน:

−x3=−x3

ฟังก์ชันนี้เป็นฟังก์ชันคี่

ฟังก์ชันที่กำหนดเป็นฟังก์ชันคี่หรือไม่

f(x)=2x

แทนลงในบทนิยาม:

2−x=−2x

ไม่มีอะไรต้องจัดรูปมากนัก เพียงดึงเครื่องหมายลบในเศษส่วนแรกออกมาไว้หน้าเศษส่วน ก็จะได้สองข้างเท่ากัน:

−2x=−2x

ฟังก์ชันนี้เป็นฟังก์ชันคี่

กราฟของฟังก์ชัน f(x)=2/x

ฟังก์ชันที่ไม่เป็นทั้งฟังก์ชันคู่และฟังก์ชันคี่

ฟังก์ชันอาจไม่เป็นทั้งฟังก์ชันคู่และฟังก์ชันคี่ ซึ่งฟังก์ชันส่วนใหญ่น่าจะเป็นแบบนี้ ตัวอย่างเช่นฟังก์ชันเชิงเส้น f(x) = x + 1 ลองแทนลงในบทนิยามของฟังก์ชันคู่:

x+1=−x+1

เขียน x ไว้ข้างเดียว:

x+1=−x+12x+1=12x=0

สมการนี้ไม่เป็นจริงสำหรับทุก x แต่เป็นจริงเพียงบางค่า ฟังก์ชันจึงไม่เป็นฟังก์ชันคู่ ต่อไปตรวจว่าเป็นฟังก์ชันคี่หรือไม่:

−x+1=−(x+1)−x+1=−x−10x=−2

สมการนี้ไม่มีคำตอบเลย ฟังก์ชันจึงไม่เป็นฟังก์ชันคี่

กราฟของฟังก์ชัน f(x)=x+1

ฟังก์ชันที่เป็นทั้งฟังก์ชันคู่และฟังก์ชันคี่

มีฟังก์ชันที่เป็นทั้งฟังก์ชันคู่และฟังก์ชันคี่พร้อมกันหรือไม่ มีกราฟของฟังก์ชันที่สมมาตรทั้งเทียบกับแกน Y และเทียบกับจุดกำเนิดหรือไม่ คำตอบคือมี และมีเพียงฟังก์ชันเดียวที่เป็นทั้งฟังก์ชันคู่และฟังก์ชันคี่ คือฟังก์ชันคงตัว f(x) = 0 ซึ่งกราฟทับแกน X พอดี

หมายเหตุ: แท้จริงแล้วมีฟังก์ชันแบบนี้มากมายไม่จำกัด เพราะเราอาจนิยามฟังก์ชัน g(x) ที่มีกฎเหมือนกันแต่มีโดเมนต่างกัน เช่น ฟังก์ชัน g(x) = 0 ที่มีโดเมนเป็นจำนวนนับเท่านั้น ฟังก์ชันนี้ต่างจากฟังก์ชัน f(x) ซึ่งนิยามบนจำนวนจริง แต่กฎของฟังก์ชันยังคงเหมือนกันเสมอ

ฟังก์ชันที่นำมารวมกัน

กรณีที่น่าสนใจเกิดขึ้นเมื่อมีฟังก์ชันสองฟังก์ชันที่เป็นฟังก์ชันคี่หรือฟังก์ชันคู่ แล้วนำมาบวกกัน คูณกัน หรือดำเนินการอื่น ตัวอย่างเช่น ผลบวกของฟังก์ชันคู่สองฟังก์ชันเป็นฟังก์ชันคู่อีกเช่นกัน กฎและกรณีต่าง ๆ ยังมีอีกมาก