✖

การเติบโตแบบเอกซ์โพเนนเชียล

ตำนานเก่าเล่าว่าผู้ประดิษฐ์หมากรุกขอรางวัลเล็ก ๆ น้อย ๆ จากพระราชา คือขอข้าวหนึ่งเมล็ดบนช่องแรกของกระดานหมากรุก สองเมล็ดบนช่องที่สอง สี่เมล็ดบนช่องที่สาม และบนช่องถัดไปแต่ละช่องให้มีข้าวเป็นสองเท่าของช่องก่อนหน้า เล่ากันว่าพระราชาหัวเราะที่ปราชญ์ขอเพียงเท่านี้ แล้วรับสั่งให้นำข้าวมากระสอบหนึ่ง แต่พระองค์หัวเราะเร็วเกินไป

แถวแรกของกระดานหมากรุกมีข้าว 1, 2, 4, … จนถึง 128 เมล็ด ส่วนช่องสุดท้ายมี 2^{63} เมล็ด

ช่องแรกมีข้าว 1 เมล็ด คือ 20 ช่องที่สองมี 21 = 2 ช่องที่สามมี 22 = 4 ช่องที่สี่มี 23 = 8 เลขชี้กำลังน้อยกว่าลำดับที่ของช่องอยู่หนึ่ง ดังนั้นบนช่องสุดท้ายซึ่งเป็นช่องที่ 64 จะมีข้าว

263=9,223,372,036,854,775,808

เมล็ด ซึ่งมากกว่าเก้าล้านล้านล้านเมล็ด แต่นี่เป็นเพียงช่องสุดท้าย ส่วนที่ต้องการคือทั้งกระดาน ถ้ารวมทุกช่องเข้าด้วยกัน จะได้

1+2+4+…+263=264−1,

คือ 18,446,744,073,709,551,615 เมล็ดพอดี

ทำไมจึงเป็น 264 − 1 ลองตรวจสอบกับช่องแรก ๆ: 1 + 2 = 3 1 + 2 + 4 = 7 และ 1 + 2 + 4 + 8 = 15 ผลบวกน้อยกว่าจำนวนเมล็ดบนช่องถัดไปอยู่หนึ่งทุกครั้ง

ข้าวสารหนึ่งเมล็ดหนักประมาณ 20 มิลลิกรัม ข้าวหนึ่งพันเมล็ดจึงหนักประมาณ 20 กรัม ลองคำนวณว่าข้าวทั้งกระดานจะหนักเท่าใด:

(264−1)×20mg≈369,000,000,000t

ข้าวทั้งกระดานจะหนักประมาณ 369,000 ล้านตัน ในขณะที่ทั้งโลกปลูกข้าวสารได้ประมาณปีละ 540 ล้านตัน ข้าวจำนวนนี้จะเท่ากับผลผลิตของทั้งโลกกี่ปี หาได้จากผลหารของสองจำนวนนี้:

369,000,000,000540,000,000≈683

พระราชาจะต้องมอบข้าวทั้งหมดที่มนุษย์เก็บเกี่ยวได้ในเวลามากกว่าหกร้อยปีให้แก่ผู้ประดิษฐ์ ที่น่าสนใจที่สุดคือช่วงแรกดูไม่มีพิษภัยอยู่นานเพียงใด ครึ่งแรกของกระดานทั้งหมด 32 ช่อง รวมกันได้ 232 − 1 คือประมาณ 4,300 ล้านเมล็ด ซึ่งหนักประมาณ 86 ตัน เพียงรถบรรทุกไม่กี่คัน ข้าวที่เหลือจะไปกองอยู่บนครึ่งหลังของกระดาน

การบวกกับการคูณ

ถ้าสิ่งหนึ่งเพิ่มขึ้นโดยแต่ละขั้นบวกจำนวนเดิมเข้าไป เรียกว่าการเติบโตเชิงเส้น แต่ถ้าแต่ละขั้นคูณด้วยจำนวนเดิม เรียกว่าการเติบโตแบบเอกซ์โพเนนเชียล บนกระดานหมากรุกคือการคูณด้วยสอง

พ่อแม่เสนอทางเลือกสองทางในการเพิ่มค่าขนมให้ต้น ตอนนี้ต้นได้ค่าขนมเดือนละ 300 บาท และทุกเดือนจะเพิ่มให้ 100 บาท หรือเพิ่มให้ 10% หนึ่งร้อยบาท หรือแค่สิบเปอร์เซ็นต์ของสามร้อยซึ่งก็คือสามสิบ ทางเลือกดูชัดเจน

ในเดือนแรกเป็นเช่นนั้นจริง ถ้าใช้การบวก ต้นจะได้ 300 + 100 = 400 บาท ถ้าใช้การคูณจะได้ 300 × 1.1 = 330 บาท ผ่านไปครึ่งปี การบวกให้ 900 บาท ส่วนการคูณให้ประมาณ 531 บาท แต่สิบเปอร์เซ็นต์คิดจากจำนวนเงินที่มากขึ้นเรื่อย ๆ ส่วนที่เพิ่มจึงมากขึ้นเรื่อย ๆ ในขณะที่หนึ่งร้อยก็ยังคงเป็นหนึ่งร้อย ในเดือนที่ 23 การคูณแซงการบวก และนับจากนั้นก็ห่างออกไปเรื่อย ๆ ผ่านไปสามปี ถ้าใช้การบวกต้นจะได้ 3,900 บาท ถ้าใช้การคูณจะได้มากกว่า 9,200 บาท และผ่านไปสี่ปีจะได้ 5,100 บาท เทียบกับประมาณ 29,100 บาทต่อเดือน

ค่าขนมในเดือนที่ t: สีน้ำเงินเพิ่มเดือนละ 100 บาท สีแดงเพิ่มเดือนละ 10%

เส้นตรงสีน้ำเงินนำอยู่ช่วงหนึ่ง แต่เส้นโค้งสีแดงชันขึ้นเรื่อย ๆ ข้อนี้เป็นจริงโดยทั่วไป การเติบโตแบบเอกซ์โพเนนเชียลจะแซงการเติบโตเชิงเส้นใด ๆ ได้ไม่ช้าก็เร็ว คำถามมีเพียงว่าเมื่อใด

การเติบโตแบบเอกซ์โพเนนเชียลทั้งหมดเขียนได้ด้วยสูตรเดียว

N=N0⋅qt,

เมื่อ N0 เป็นค่าเริ่มต้น q เป็นจำนวนที่ใช้คูณในแต่ละช่วงเวลา และ t เป็นจำนวนช่วงเวลาที่ผ่านไป สำหรับต้น N0 = 300 และ q = 1.1 เพราะการบวกเพิ่ม 10% หมายถึงการคูณด้วย 1.1 ผ่านไป 36 เดือนจะได้

N=300×1.136≈9,274บาท.

บนกระดานหมากรุก N0 = 1 และ q = 2 ตัวแปร t อยู่ในเลขชี้กำลัง จึงเป็นฟังก์ชันเอกซ์โพเนนเชียล ในบทความนั้นมีเรื่องแบคทีเรียที่แบ่งตัวเป็นสองส่วนด้วย

เวลาที่ใช้ในการเพิ่มเป็นสองเท่า

สำหรับการเติบโตแบบเอกซ์โพเนนเชียล คำถามที่มีประโยชน์คือ ค่าจะเพิ่มเป็นสองเท่าในเวลานานเท่าใด เวลาที่ใช้ในการเพิ่มเป็นสองเท่านี้ไม่เปลี่ยนแปลง ไม่ว่าจะเริ่มนับเมื่อใด ถ้าสิ่งหนึ่งเพิ่มเป็นสองเท่าในสิบปี อีกสิบปีถัดมาก็จะเพิ่มเป็นสองเท่าอีก และในยี่สิบปีจะเป็นสี่เท่า

การประมาณใช้เทคนิคง่าย ๆ คือกฎ 70 ถ้าสิ่งหนึ่งเพิ่มขึ้น p เปอร์เซ็นต์ต่อช่วงเวลา จะเพิ่มเป็นสองเท่าในเวลาประมาณ

70p

ช่วงเวลา ถ้าราคาสินค้าในร้านเพิ่มขึ้นปีละ 7% ราคาจะเพิ่มเป็นสองเท่าในเวลาประมาณ 70÷7=10 ปี ไข่ไก่ที่วันนี้ราคาฟองละ 4 บาท อีกสิบปีจะราคาเกือบ 8 บาท ในทางกลับกัน เงินที่ฝากไว้โดยได้ดอกเบี้ย 3% ต่อปีจะเพิ่มเป็นสองเท่าในเวลาประมาณ 70÷3≈23 ปี เพราะดอกเบี้ยคิดจากดอกเบี้ยที่ได้ก่อนหน้าด้วย จึงเป็นดอกเบี้ยทบต้น ซึ่งก็เป็นการเติบโตแบบเอกซ์โพเนนเชียลอีกเช่นกัน

ทำไมจึงเป็นเจ็ดสิบ เวลาที่ใช้ในการเพิ่มเป็นสองเท่าที่แน่นอนหาได้ด้วยลอการิทึม เราต้องการหา t ที่เป็นคำตอบของสมการเอกซ์โพเนนเชียล

1.07t=2.

ใส่ลอการิทึมทั้งสองข้างของสมการ เลขชี้กำลังจะลงมาอยู่หน้าลอการิทึม:

t⋅log⁡1.07=log⁡2

จากนั้นเพียงหาร:

t=log⁡2log⁡1.07≈0.3010.0294≈10.2

ราคาจึงจะเพิ่มเป็นสองเท่าในเวลาไม่ถึงสิบปีกับอีกหนึ่งในสี่ปี กฎ 70 ให้ค่าเกือบตรงพอดี เลขเจ็ดสิบมาจากการที่ผลหารของลอการิทึมสองตัวมีค่าเท่ากันไม่ว่าจะใช้ลอการิทึมฐานใด ถ้าใช้ลอการิทึมธรรมชาติ ln และการเติบโตทั่วไป p เปอร์เซ็นต์ จะได้

t=ln⁡2ln⁡(1+p100)≈0.693p100=69.3p,

เพราะเมื่อเปอร์เซ็นต์มีค่าน้อย ln⁡(1+p100) มีค่าประมาณ p100 ใช้ 70 แทน 69.3 เพราะหารง่ายกว่า กฎนี้จึงใช้ได้ดีเมื่อเปอร์เซ็นต์เป็นหลักหน่วย แต่เมื่อเป็นหลักสิบก็จะคลาดเคลื่อนบ้าง

บัวในบึง

ก่อนอ่านต่อ ลองแก้ปริศนานี้ด้วยตัวเองก่อน ในบึงแห่งหนึ่งมีบัวขึ้นอยู่ และแต่ละวันบัวจะมีจำนวนเป็นสองเท่าของวันก่อน ใน 30 วันบัวจะคลุมบึงทั้งหมด บัวคลุมบึงครึ่งหนึ่งในวันที่เท่าใด

คำตอบที่ผุดขึ้นมาคือวันที่สิบห้า เพราะสิบห้าเป็นครึ่งหนึ่งของสามสิบ แต่จำนวนบัวเพิ่มเป็นสองเท่าทุกวัน ดังนั้นเมื่อบัวคลุมบึงทั้งหมดในวันที่ 30 วันก่อนหน้านั้นบัวต้องคลุมบึงอยู่ครึ่งหนึ่ง บัวคลุมบึงครึ่งหนึ่งในวันที่ 29

บัวในบึงในวันที่ 26 ถึง 30

ถ้าย้อนเวลากลับไปอีก วันที่ 28 บัวคลุมหนึ่งในสี่ วันที่ 27 คลุมหนึ่งในแปด วันที่ 26 คลุมหนึ่งในสิบหก และวันที่ 25 คลุมเพียงประมาณ 3% ของผิวน้ำ ถ้ามีคนไปดูบึงในวันที่ 25 ก็จะเห็นน้ำเกือบใสสะอาด และคิดว่ายังมีเวลาอีกมาก แต่ในเวลาเพียงห้าวันบัวจะคลุมบึงทั้งหมด

นี่คือสิ่งที่หลอกลวงของการเติบโตแบบเอกซ์โพเนนเชียล ตลอดเวลาส่วนใหญ่ดูไม่มีพิษภัย และเมื่อเริ่มมองเห็นด้วยตาเปล่า ก็เหลืออีกเพียงไม่กี่ครั้งของการเพิ่มเป็นสองเท่าก่อนจะถึงจุดสุดท้าย

โรคระบาด

โรคก็อาจแพร่กระจายในอัตราเดียวกันได้ สมมติว่าวันนี้ในเมืองหนึ่งมีผู้ติดเชื้อ 100 คน และจำนวนผู้ป่วยเพิ่มเป็นสองเท่าทุกสามวัน ใน 30 วันจะเพิ่มเป็นสองเท่าสิบครั้ง:

100×210=100×1,024=102,400

จากผู้ป่วยหนึ่งร้อยคน ภายในหนึ่งเดือนจะมีมากกว่าหนึ่งแสนคน ด้วยเหตุนี้นักระบาดวิทยาจึงผลักดันให้มีมาตรการตั้งแต่ตัวเลขยังน้อยและผู้คนรู้สึกว่ายังไม่มีอะไรเกิดขึ้น เพราะตอนนั้นเราอยู่ที่วันที่ 25 ของบึงบัว

ความเร็วในการแพร่ของโรคอธิบายด้วยค่าระดับการแพร่เชื้อ R กล่าวอย่างง่ายคือ ผู้ป่วยหนึ่งคนแพร่เชื้อให้คนอื่นได้โดยเฉลี่ยกี่คน ถ้า R = 2 ผู้ป่วยแต่ละคนแพร่เชื้อให้อีกสองคน สองคนนั้นแพร่ให้อีกสี่คน และผู้ป่วยแต่ละ “รุ่น” จะมีจำนวนเป็นสองเท่าของรุ่นก่อน ถ้าแต่ละรุ่นใช้เวลาประมาณสามวัน ก็จะกลับไปเป็นตัวอย่างข้างต้นพอดี ถ้าลด R ให้ต่ำกว่าหนึ่งได้ เช่น เหลือ 0.8 จำนวนผู้ป่วยในแต่ละรุ่นจะถูกคูณด้วยจำนวนที่น้อยกว่าหนึ่ง และการระบาดจะอ่อนลง จากผู้ติดเชื้อ 100 คน ในรุ่นที่สิบจะมีผู้ติดเชื้อเพียงประมาณ

100×0.810≈11

คน

ความต่างระหว่าง R = 0.8 กับ R = 2 ดูเหมือนเล็กน้อย แต่หลังผ่านไปสิบรุ่น ความต่างนี้กลายเป็นช่องว่างมหาศาลระหว่างผู้ป่วยสิบเอ็ดคนกับหนึ่งแสนสองพันกว่าคน

พับกระดาษสี่สิบสองครั้ง

ลองนึกถึงกระดาษแผ่นหนึ่งที่หนาประมาณหนึ่งในสิบมิลลิเมตร พับครึ่งจะได้สองชั้น คือหนาสองในสิบมิลลิเมตร พับอีกครั้งจะได้สี่ชั้น การพับแต่ละครั้งทำให้ความหนาเพิ่มเป็นสองเท่า หลังพับ 42 ครั้งกระดาษจะหนาเท่าใด

0.1mm×242≈440,000,000,000mm=440,000km

ดวงจันทร์อยู่ห่างจากโลกโดยเฉลี่ยประมาณ 384,000 km กระดาษที่พับสี่สิบสองครั้งจะสูงถึงดวงจันทร์และยังเกินไปอีกส่วนหนึ่ง

ไม่ต้องลองทำ เพราะอย่างไรก็พับกระดาษด้วยมือได้ไม่เกินเจ็ดครั้ง หลังพับเจ็ดครั้งกระดาษมี 128 ชั้น หนาไม่ถึง 1.3 cm และยังเล็กลงและแข็งขึ้นเรื่อย ๆ สถิติสูงสุดคือพับได้สิบสามครั้ง และต้องใช้กระดาษชำระที่ยาวประมาณ 16 km

ทำไมตัวเลขนี้จึงดูเหลือเชื่อ สัญชาตญาณของเรารับมือกับการบวกได้ เมื่อนึกถึง 42 ขั้น เราก็นึกถึงขั้นที่เท่ากัน 42 ขั้นเรียงต่อกัน แต่ในที่นี้แต่ละขั้นเพิ่มความหนาเท่ากับความหนาทั้งหมดของกระดาษที่มีอยู่ หลังพับสิบครั้งกระดาษหนาประมาณ 10 cm หลังพับยี่สิบครั้งหนามากกว่า 100 m และหลังพับสามสิบครั้งจะสูงถึง 107 km ส่วนการพับสิบสองครั้งสุดท้ายที่ทำให้กระดาษไปถึงดวงจันทร์ ก็เป็นเพียงการเพิ่มเป็นสองเท่าอีกสิบสองครั้งเท่านั้น

ไม่ได้เพิ่มขึ้นไปตลอดกาล

ถ้าบัวยังขยายพันธุ์ด้วยอัตราเดิมต่อไป วันที่ 31 บัวจะคลุมบึงสองบึง วันที่ 40 จะคลุมบึงหนึ่งพันบึง แน่นอนว่าในความเป็นจริงไม่เป็นเช่นนั้น บึงมีพื้นที่จำกัด แบคทีเรียมีอาหารจำกัด และโรคก็ไม่มีใครให้แพร่เชื้อเมื่อคนส่วนใหญ่เคยติดเชื้อไปแล้ว ในธรรมชาติ การเติบโตแบบเอกซ์โพเนนเชียลจะดำเนินไปจนกว่าพื้นที่หรือทรัพยากรจะเริ่มไม่พอ

จากนั้นการเติบโตจะช้าลง และค่าจะเข้าใกล้เพดานที่สิ่งแวดล้อมรองรับได้ กราฟของการเติบโตแบบนี้ดูเหมือนตัวอักษร S ที่ถูกยืดออก จึงเรียกว่าเส้นโค้งรูปตัว S หรือในทางวิชาการเรียกว่าการเติบโตแบบลอจิสติก

การเติบโตแบบเอกซ์โพเนนเชียล (สีแดง) และการเติบโตแบบลอจิสติก (สีเขียว) ที่มีเพดาน K

ในช่วงแรกเส้นโค้งทั้งสองแทบไม่ต่างกัน ทรัพยากรยังมีพอ จึงไม่มีอะไรหน่วง และเส้นโค้งรูปตัว S ก็เพิ่มขึ้นแบบเอกซ์โพเนนเชียล ก่อนถึงครึ่งทางเส้นโค้งจะเริ่มแยกออกจากเส้นโค้งเอกซ์โพเนนเชียล ที่ครึ่งทางไปสู่เพดาน K จะเพิ่มขึ้นเร็วที่สุด จากนั้นจะโค้งลงและเข้าใกล้เพดานอย่างช้า ๆ ปัญหาคือจากส่วนต้นของกราฟจะบอกไม่ได้ว่ากำลังดูเส้นโค้งเอกซ์โพเนนเชียลหรือเส้นโค้งรูปตัว S ซึ่งจะรู้ได้ในภายหลัง

ค่าอาจลดลงตามแบบเดียวกันนี้ได้ด้วย เพียงให้ค่าในแต่ละช่วงเวลาถูกคูณด้วยจำนวนที่น้อยกว่าหนึ่ง เหมือนกับโรคระบาดที่ R = 0.8 ตัวอย่างในตำราคือการสลายตัวของสารกัมมันตรังสี แทนที่จะพูดถึงเวลาที่ใช้ในการเพิ่มเป็นสองเท่า จะพูดถึงครึ่งชีวิต คือเวลาที่สารสลายตัวไปครึ่งหนึ่ง ซีเซียม-137 ซึ่งเป็นสารกัมมันตรังสีมีครึ่งชีวิตประมาณ 30 ปี หลัง 30 ปีจะเหลือครึ่งหนึ่ง หลัง 60 ปีเหลือหนึ่งในสี่ หลัง 90 ปีเหลือหนึ่งในแปด ในทางคณิตศาสตร์ ปริมาณจะลดลงครึ่งหนึ่งไปเรื่อย ๆ และไม่มีวันเป็นศูนย์ แต่สารประกอบด้วยอะตอม ดังนั้นซีเซียมหนึ่งกรัมจะสลายตัวจนหมดถึงอะตอมสุดท้ายหลังผ่านไปประมาณสองพันปี

ดูเพิ่มเติม