ฟังก์ชันเอกซ์โพเนนเชียล
ฟังก์ชันเอกซ์โพเนนเชียลคือฟังก์ชันที่มีตัวแปรอยู่ในตำแหน่งของเลขชี้กำลัง
บทนิยาม
ฟังก์ชันเอกซ์โพเนนเชียล f อยู่ในรูป
สัญลักษณ์ a เป็นจำนวนใด ๆ ไม่ใช่นิพจน์ที่ซับซ้อน เรียกว่าฐาน ส่วน x เรียกว่าเลขชี้กำลัง ฐานจึงอาจเป็น เช่น จำนวนเต็ม 3 จำนวนตรรกยะ
ทำไมจึงมีเงื่อนไขสำหรับฐาน a ถ้า a เท่ากับหนึ่ง จะได้ฟังก์ชันคงตัว เพราะ “หนึ่งยกกำลังอะไร” ก็ได้หนึ่งเสมอ เช่น 12 = 1, 19 = 1, 1666 = 1 และเนื่องจากไม่นับฟังก์ชันคงตัวเป็นฟังก์ชันเอกซ์โพเนนเชียล a จึงต้องไม่เท่ากับหนึ่ง ดังนั้น a ≠ 1
แล้วทำไมต้องมี a>0 เพราะเลขยกกำลังที่มีเลขชี้กำลังเป็นจำนวนจริงนิยามไว้เฉพาะฐานที่เป็นบวก เช่น ถ้าเลือก x เป็นครึ่งหนึ่ง การคำนวณ
เมื่อเป็นไปตามเงื่อนไขข้างต้น ฟังก์ชันเอกซ์โพเนนเชียล f(x) = ax จะมีโดเมนเป็นจำนวนจริง
ฟังก์ชันกำลังสองกับฟังก์ชันเอกซ์โพเนนเชียล
ฟังก์ชันเอกซ์โพเนนเชียลอาจสับสนกับฟังก์ชันกำลังสองได้ง่าย ฟังก์ชันกำลังสองมีตัวแปรเป็นฐานและมีจำนวนเป็นเลขชี้กำลัง ส่วนฟังก์ชันเอกซ์โพเนนเชียลมีจำนวนเป็นฐานและมีตัวแปรอยู่ในเลขชี้กำลัง ตัวอย่างของฟังก์ชันกำลังสอง ได้แก่ x2 x2 + 4 หรือ x2 − x + 1 ตัวอย่างของฟังก์ชันเอกซ์โพเนนเชียล ได้แก่ 2x 4x หรือ πx
ฟังก์ชันเอกซ์โพเนนเชียลที่สำคัญ
ฟังก์ชันเอกซ์โพเนนเชียลที่สำคัญคือ “ฟังก์ชันเอกซ์โพเนนเชียลฐาน e” ซึ่งมีฐานเป็นค่าคงตัว e คือจำนวน e (จำนวนออยเลอร์) จำนวนนี้เป็นจำนวนอตรรกยะ คือเป็นทศนิยมไม่รู้จบแบบไม่ซ้ำ จึงเขียนค่าที่แน่นอนไม่ได้ ค่าโดยประมาณคือ e = 2.718 281 828… ฟังก์ชันนี้มักเขียนแทนด้วย exp
ฟังก์ชันเอกซ์โพเนนเชียลที่สำคัญอีกฟังก์ชันหนึ่งคือ “ฟังก์ชันเอกซ์โพเนนเชียลฐาน 10” ซึ่งมีฐานเท่ากับสิบ: a = 10
ลักษณะของฟังก์ชันตามค่า a
ฟังก์ชันนี้มีลักษณะพื้นฐานสองแบบ ซึ่งขึ้นอยู่กับค่าของฐาน โดยแบ่งเป็นสองช่วง คือ (0, 1) และ (1, ∞) ถ้า a อยู่ในช่วงแรก คือน้อยกว่าหนึ่ง ฟังก์ชันจะเป็นฟังก์ชันลด ถ้าอยู่ในช่วงที่สอง ฟังก์ชันจะเป็นฟังก์ชันเพิ่ม ซึ่งก็สมเหตุสมผล ตัวอย่างเช่น ให้
ในทางกลับกัน ถ้า a>1 ผลคูณจะได้จำนวนที่ใหญ่ขึ้น ถ้ามีฟังก์ชันเอกซ์โพเนนเชียล f(x) = 3x สำหรับค่าสอง สาม สี่ จะได้ผลเป็น f(2) = 32 = 3 × 3 = 9 สำหรับสาม f(3) = 33 = 3 × 3 × 3 = 27 และต่อไป f(4) = 81 ฟังก์ชันนี้จึงเป็นฟังก์ชันเพิ่ม สังเกตว่าถ้าฐานเป็นจำนวนอื่นใดที่มากกว่าหนึ่ง ฟังก์ชันก็ยังเป็นฟังก์ชันเพิ่มเสมอ
ดังนั้นจึงต้องแยกกราฟเป็นสองแบบตามค่าของฐาน a ด้วย
กราฟของฟังก์ชันเอกซ์โพเนนเชียล
จากหัวข้อที่แล้ว กราฟต้องมีลักษณะพื้นฐานสองแบบตามค่าของฐาน a แบบแรกเป็นกราฟสำหรับค่า a ในช่วง (0, 1)
จะเห็นว่าฟังก์ชันเป็นฟังก์ชันลดและผ่านจุด (0, 1) ซึ่งไม่ใช่เรื่องบังเอิญ จากสมบัติของเลขยกกำลัง อะไรก็ตามยกกำลังศูนย์ได้หนึ่ง เช่น
สมบัติของฟังก์ชันเอกซ์โพเนนเชียล
- โดเมนคือเซตของจำนวนจริงทั้งหมด
- เรนจ์คือช่วง (0, ∞)
- มีขอบเขตล่าง ax>0 ไม่มีขอบเขตบน
- ไม่มีทั้งค่าสูงสุดและค่าต่ำสุด
การเป็นฟังก์ชันเพิ่มหรือฟังก์ชันลดขึ้นอยู่กับค่า a ถ้า a อยู่ในช่วง (0, 1) ฟังก์ชันจะเป็นฟังก์ชันลด ถ้าอยู่ในช่วง (1, ∞) ฟังก์ชันจะเป็นฟังก์ชันเพิ่ม
การเติบโตแบบเอกซ์โพเนนเชียล
คำว่า “การเติบโตแบบเอกซ์โพเนนเชียล” ใช้กันบ่อยในภาษาพูดด้วย โดยมักหมายถึงสิ่งที่เพิ่มขึ้นเร็วมาก ตัวอย่างคลาสสิกคือการแบ่งตัวของแบคทีเรีย สมมติว่ามีแบคทีเรียร้ายตัวหนึ่งเริ่มขยายพันธุ์ โดยแบ่งตัวออกเป็นสองตัวทุกครั้ง การขยายพันธุ์แบบนี้อธิบายได้ด้วยฟังก์ชันเอกซ์โพเนนเชียล f(x) = 2x ค่าของฟังก์ชันบอกจำนวนแบคทีเรียหลังการแบ่งตัว x รอบ
ตัวอย่าง ตอนเริ่มต้น (ยังไม่แบ่งตัวเลย x = 0) มีแบคทีเรียหนึ่งตัว คือ 20 = 1 หลังการแบ่งตัวรอบแรกจะมี 21 = 2 คือสองตัว ซึ่งถูกต้อง แบคทีเรียหนึ่งตัวแบ่งเป็นสองตัว ต่อมาแบคทีเรียทั้งสองตัวแบ่งตัว จะได้ 22 = 4 คือสี่ตัว แต่ละตัวแบ่งตัวอีก ดังนั้นหลังรอบที่สามจะมีแบคทีเรีย 23 = 8 ตัว และเป็นเช่นนี้ต่อไป
การขยายพันธุ์แบบนี้เร็วมากแม้จะดูไม่เหมือน หลังรอบที่สิบจะมีแบคทีเรียกี่ตัว 210 = 1024 ซึ่งเป็นจำนวนที่ไม่น้อยเลย หลังยี่สิบรอบจะมี 220 = 1,048,576 และหลังสามสิบรอบจะเกินพันล้านตัว
อัตราการเพิ่มนี้เร็วกว่าฟังก์ชันกำลังสองธรรมดามาก ถ้าเปรียบเทียบความเร็วของฟังก์ชันเอกซ์โพเนนเชียล f(x) = 2x กับฟังก์ชันกำลังสอง g(x) = x2 ฟังก์ชันเอกซ์โพเนนเชียลชนะขาด เรารู้ค่าของฟังก์ชัน f ที่ x = 20 แล้ว ส่วนค่าของฟังก์ชันกำลังสอง g ที่ x = 20 เท่ากับ g(20) = 202 = 400 ซึ่งน้อยกว่า 1,048,576 หลายเท่า