✖

ฟังก์ชันตรรกยะเชิงเส้น

ฟังก์ชันตรรกยะเชิงเส้น (ฟังก์ชันเศษส่วนเชิงเส้น) คือฟังก์ชันที่ทั้งตัวเศษและตัวส่วนเป็นฟังก์ชันเชิงเส้น:

y=ax+bcx+d

ฟังก์ชันตรรกยะเชิงเส้นที่ง่ายที่สุดคือ y=kx ซึ่งอาจคุ้นเคยตั้งแต่ชั้นมัธยมต้นในเรื่องการแปรผกผัน จากหาดใหญ่ไปสงขลาระยะทางประมาณ 30 กิโลเมตร ถ้าขับรถด้วยอัตราเร็ว 30 km/h จะถึงในหนึ่งชั่วโมง ถ้าขับด้วยอัตราเร็ว 60 km/h จะถึงในครึ่งชั่วโมง และถ้าปั่นจักรยานด้วยอัตราเร็ว 15 km/h จะถึงในสองชั่วโมง อัตราเร็วเพิ่มเป็นสองเท่า เวลาก็ลดลงครึ่งหนึ่ง ดังนั้นเวลาที่ใช้เดินทางเป็นชั่วโมงคือ

t=30v,

เมื่อ v เป็นอัตราเร็วในหน่วยกิโลเมตรต่อชั่วโมง ซึ่งก็คือฟังก์ชัน y=kx ที่ k = 30 นั่นเอง

กราฟของฟังก์ชันตรรกยะเชิงเส้นเป็นไฮเพอร์โบลา ชนิดไฮเพอร์โบลามุมฉาก คือมีเส้นกำกับที่ตั้งฉากกัน ต่างจากรูปในบทความนั้นตรงที่ไฮเพอร์โบลานี้หมุนไปจนเข้าใกล้เส้นตรงแนวนอนและแนวตั้ง แทนที่จะเข้าใกล้เส้นตรงเอียงสองเส้นที่ตัดกัน ตัวอย่างเช่นกราฟของฟังก์ชัน y=x−1x−2 ซึ่งมีเส้นกำกับเป็นเส้นประสีน้ำเงิน x = 2 และ y = 1:

กราฟของฟังก์ชัน y=\frac{x-1}{x-2} และเส้นกำกับ x=2 และ y=1

กฎของฟังก์ชันนี้มีเงื่อนไขอีกสองข้อ คือ c ≠ 0 และ ad − bc ≠ 0 ถ้า c = 0 ตัวส่วนจะไม่มี x และจะได้เพียงฟังก์ชันเชิงเส้นธรรมดา ส่วนถ้า ad − bc = 0 ตัวเศษจะเป็นพหุคูณของตัวส่วน เศษส่วนจะตัดทอนกันได้และเหลือเพียงฟังก์ชันคงตัว

ฟังก์ชัน k ส่วน x

เริ่มจากฟังก์ชัน y=kx แทน x ด้วยศูนย์ไม่ได้ เพราะหารด้วยศูนย์ไม่ได้ โดเมนจึงเป็น Df = ℝ ∖ {0} แต่ผลลัพธ์ก็ไม่มีวันเป็นศูนย์เช่นกัน เพราะเศษส่วนที่ตัวเศษไม่เป็นศูนย์จะเป็นศูนย์ไม่ได้ เรนจ์จึงเป็น Rf = ℝ ∖ {0} เช่นกัน

ลองแทนค่าบางค่าในฟังก์ชัน y=2x เมื่อ x = 1 จะได้ y = 2 เมื่อ x = 2 จะได้ y = 1 และเมื่อ x = 4 จะได้เพียง y=12 ยิ่ง x มาก กราฟก็ยิ่งแนบชิดแกน X มากขึ้นโดยไม่แตะแกนเลย ในทางกลับกัน ยิ่ง x ใกล้ศูนย์ ก็ยิ่งได้ y มาก เมื่อ x=110 จะได้ y = 20 กราฟจึงพุ่งขึ้นไปตามแกน Y สำหรับ x ที่เป็นลบก็เป็นเช่นเดียวกัน เพียงแต่เครื่องหมายตรงข้าม

กราฟของฟังก์ชัน y=\frac{2}{x} (สีแดง) และ y=-\frac{2}{x} (สีน้ำเงิน)

เส้นโค้งสีแดงในรูปเป็นของฟังก์ชัน y=2x เส้นโค้งสีน้ำเงินเป็นของฟังก์ชัน y=−2x จุดสีส้มคือค่าที่เพิ่งคำนวณไป ตำแหน่งของกิ่งทั้งสองขึ้นอยู่กับเครื่องหมายของจำนวน k:

  • เมื่อ k>0 กิ่งของไฮเพอร์โบลาอยู่ในจตุภาคที่ 1 และ 3
  • เมื่อ k<0 กิ่งอยู่ในจตุภาคที่ 2 และ 4

แกน X และแกน Y ซึ่งกราฟเข้าใกล้เรียกว่าเส้นกำกับ

ทีนี้ต้องระวังกับดักที่แทบทุกคนพลาด ฟังก์ชัน y=2x เป็นฟังก์ชันลดไม่ใช่หรือ กิ่งสีแดงแต่ละกิ่งลดลงจริง แต่ลองให้ x1 = −1 และ x2 = 1 จะได้ x1<x2 แต่ f(−1) = −2 น้อยกว่า f(1) = 2 ดังนั้นฟังก์ชันนี้ไม่เป็นฟังก์ชันลดบน Df ทั้งหมด แต่เป็นฟังก์ชันลดบนช่วง (−∞, 0) และเป็นฟังก์ชันลดบนช่วง (0, ∞) แยกกัน ถ้าตอบว่าเป็นฟังก์ชันลดบน ℝ ∖ {0} ถือว่าผิด

การเลื่อนกราฟและการเปลี่ยนรูปทั่วไป

กราฟของฟังก์ชัน y=kx เลื่อนได้เช่นเดียวกับพาราโบลาของฟังก์ชันกำลังสอง ฟังก์ชัน

y=kx−m+n

มีกราฟเหมือนกับ y=kx เพียงแต่เลื่อนไปทางขวา m หน่วยและเลื่อนขึ้น n หน่วย ระวังเครื่องหมาย ตัวส่วนคือ x − m ดังนั้น kx−3 จะเลื่อนไปทางขวาสามหน่วย ไม่ใช่ทางซ้าย เส้นกำกับก็เลื่อนไปพร้อมกับกราฟ จึงไม่ใช่แกนพิกัดอีกต่อไป แต่เป็นเส้นตรง x = m และ y = n เส้นกำกับแนวตั้งอยู่ที่ตำแหน่งที่ตัวส่วนเป็นศูนย์ เมื่อ x เข้าใกล้ m ตัวส่วนจะเล็กมากและเศษส่วนจะใหญ่มาก กราฟจึงพุ่งขึ้นหรือดิ่งลง เส้นกำกับแนวนอนอยู่ที่ค่าที่ค่าของฟังก์ชันเข้าใกล้เมื่อ x อยู่ห่างจากศูนย์มาก ทั้งทางบวกและทางลบ เมื่อนั้นเศษส่วน kx−m แทบเป็นศูนย์ และเหลือเพียง n

แต่โดยทั่วไปกฎ y=ax+bcx+d ไม่ได้อยู่ในรูปนี้ ต่อไปจะแสดงการเปลี่ยนรูปของฟังก์ชัน

y=2x+1x−1.

ตัวส่วนคือ x − 1 จึงพยายามทำให้ตัวเศษมีนิพจน์เดียวกันนี้ด้วย สองเท่าของ x − 1 คือ 2x − 2 และถ้าต้องการให้ได้ตัวเศษ 2x + 1 ต้องบวกอีกสาม:

2x+1=2⋅(x−1)+3

แทนลงในเศษส่วน:

y=2⋅(x−1)+3x−1

แยกเศษส่วนเป็นผลบวกของเศษส่วนสองจำนวน:

y=2⋅(x−1)x−1+3x−1

ในเศษส่วนแรกตัดทอน x − 1:

y=2+3x−1

ผลเดียวกันนี้ได้จากการหารพหุนามด้วย (2x+1)÷(x−1) ได้ผลหาร 2 เหลือเศษ 3 จากผลที่ได้อ่านค่าได้ง่าย ๆ ว่า m = 1 n = 2 และ k = 3 เส้นกำกับคือเส้นตรง x = 1 และ y = 2 เนื่องจาก k เป็นบวก กิ่งทั้งสองจึงอยู่ด้านขวาบนและด้านซ้ายล่างของเส้นกำกับ คล้ายกับ y=2x

โดเมนหาได้จากตัวส่วนซึ่งต้องไม่เป็นศูนย์ คือ x ≠ 1 ในทางกลับกัน ฟังก์ชันจะไม่มีค่าเป็น 2 เพราะเศษส่วน 3x−1 เป็นศูนย์ไม่ได้:

Df=R∖{1},Rf=R∖{2}

เหลือจุดตัดแกน ที่จุดตัดแกน X จะได้ y = 0 และเศษส่วนจะเป็นศูนย์ก็ต่อเมื่อตัวเศษเป็นศูนย์:

2x+1=0/−12x=−1/÷2x=−12

จุดตัดแกน Y หาได้โดยแทน x ด้วยศูนย์:

y=2×0+10−1=1−1=−1

กราฟตัดแกน X ที่จุด (−12,0) และตัดแกน Y ที่จุด (0, −1) จุดตัดทั้งสองแสดงเป็นสีส้มในรูป ส่วนเส้นกำกับเป็นเส้นประสีเทา:

กราฟของฟังก์ชัน y=\frac{2x+1}{x-1} และเส้นกำกับ x=1 และ y=2

สังเกตว่าจุดตัดแกน Y หาได้จากรูปที่จัดแล้วเช่นกัน: 2+30−1=2−3=−1 ตรงกัน