ฟังก์ชันผกผัน
ฟังก์ชันผกผันคือฟังก์ชันที่จับคู่สมาชิกใน “ทิศทางตรงข้าม” กับฟังก์ชันเดิม
ตัวอย่างนำ
เริ่มจากฟังก์ชันเชิงเส้นอย่างง่าย f(x) = 2x ค่าของฟังก์ชันนี้เป็นอย่างไร เช่น สำหรับจำนวนนับสองสามตัวแรก ค่าของฟังก์ชันเป็นดังนี้:
จะเห็นว่าถ้าใส่ 2 เข้าไปในฟังก์ชัน จะได้ 4 กลับมา แล้วฟังก์ชันผกผันของฟังก์ชันนี้ควรทำอะไร ฟังก์ชันผกผันควรทำงานในทางกลับกัน คือเมื่อใส่ 4 เข้าไป ฟังก์ชันควรให้ 2 กลับมา ฟังก์ชันผกผันซึ่งเขียนแทนด้วย f−1 ควรส่งสมาชิกในทิศทางตรงข้าม ดังนี้:
ทำได้อย่างไร ถ้าฟังก์ชันเดิมให้ค่าเป็นสองเท่าของพารามิเตอร์ x ฟังก์ชันผกผันก็ควรให้ค่าเป็นครึ่งหนึ่งของพารามิเตอร์ x ถ้าใส่ 3 เมื่อคูณสองจะได้ 6 และครึ่งหนึ่งของ 6 ก็คือ 3 กลับมา ฟังก์ชันผกผันจึงเขียนได้เป็น:
บทนิยาม
ต่อไปจะนิยามฟังก์ชันผกผันอย่างเป็นทางการ ให้ฟังก์ชัน f มีโดเมน Df และเรนจ์ Rf จากบทนิยามของฟังก์ชัน สำหรับสมาชิก x ทุกตัวในโดเมน Df จะมีสมาชิก y ในเรนจ์ Rf ที่ f(x) = y
ฟังก์ชันผกผัน f−1 คือฟังก์ชันที่:
บทนิยามนี้บอกอะไร บอกว่าถ้าเรียกใช้ฟังก์ชัน f ด้วยอาร์กิวเมนต์ x แล้วได้ค่า y ฟังก์ชันผกผันต้องเรียกใช้ด้วยอาร์กิวเมนต์ y ได้ และต้องให้ค่า x กลับมา
ลองดูจากรูป รูปแรกแสดงฟังก์ชันเดิม f ซึ่งให้ค่าเป็นสองเท่าของค่าที่ได้รับ วงรีด้านซ้ายแทนโดเมน คือเซตที่ใช้เลือกค่าของ x วงรีด้านขวาแทนเรนจ์ คือเซตของค่าที่ค่าของฟังก์ชันเป็นได้ ลูกศรแสดงว่าสมาชิกแต่ละตัวของโดเมนถูกส่งไปยังสมาชิกใดของเรนจ์ แน่นอนว่าลูกศรควรมีมากมายไม่จำกัด รูปนี้แสดงเพียงส่วนเล็ก ๆ ของฟังก์ชัน
ต่อไปเป็นรูปของฟังก์ชันผกผัน ฟังก์ชันผกผันจะดูคล้ายกันมาก สิ่งที่เปลี่ยนคือทิศของลูกศร และโดเมนกับเรนจ์ก็สลับกันด้วย
จะเห็นว่าฟังก์ชันเดิมส่งจาก Df ไปยัง Rf แต่ฟังก์ชันผกผันส่งในทางกลับกัน คือจาก Rf ไปยัง Df ดังนั้นโดเมนของฟังก์ชันเดิมเท่ากับเรนจ์ของฟังก์ชันผกผัน และเรนจ์ของฟังก์ชันเดิมเท่ากับโดเมนของฟังก์ชันผกผัน
การมีฟังก์ชันผกผัน
ประการแรก ฟังก์ชันผกผันไม่จำเป็นต้องมีเสมอ ทั้งนี้เป็นเพราะสมบัติพื้นฐานของฟังก์ชัน ถ้าเลือกสมาชิกสองตัวของโดเมนที่เท่ากัน a = b ฟังก์ชันต้องให้ผลเดียวกันเสมอ f(a) = f(b) กลับไปที่ฟังก์ชันที่ให้ค่าสองเท่า จะต้องได้ f(5) = 10 เสมอ เป็นไปไม่ได้ที่ฟังก์ชันจะให้ค่า เช่น สิบสาม f(5) = 13 ตามบทนิยามแล้วฟังก์ชันจะเป็นเช่นนี้ไม่ได้
ทีนี้ลองวิเคราะห์กรณีของฟังก์ชันกำลังสอง f(x) = x2 ถ้าเรียกใช้ฟังก์ชันด้วยอาร์กิวเมนต์ x1 = 2 และ x2 = −2 ฟังก์ชันจะให้ค่าใด ทั้งสองกรณีฟังก์ชันให้ค่า 4:
ถึงตรงนี้ยังไม่มีปัญหา แต่ฟังก์ชันผกผันจะเป็นอย่างไร ถ้าสร้างฟังก์ชันผกผันของฟังก์ชันกำลังสองนี้ จะต้องได้ทั้งสองข้อพร้อมกัน:
ซึ่งเป็นไปไม่ได้ เพราะฟังก์ชันให้ผลต่างกันสำหรับอาร์กิวเมนต์เดียวกันไม่ได้ แล้วเมื่อใดจึงมีฟังก์ชันผกผัน คำตอบคือเมื่อไม่มีอาร์กิวเมนต์สองค่าใดที่ฟังก์ชันให้ค่าเท่ากัน ซึ่งก็คือบทนิยามของฟังก์ชันหนึ่งต่อหนึ่ง:
ฟังก์ชัน f มีฟังก์ชันผกผันก็ต่อเมื่อ f เป็นฟังก์ชันหนึ่งต่อหนึ่ง ลองดูจากรูปอีกครั้งว่าทำไมฟังก์ชันที่ไม่เป็นฟังก์ชันหนึ่งต่อหนึ่งจึงมีฟังก์ชันผกผันไม่ได้ ใช้ลูกศรแสดงบางส่วนของฟังก์ชันกำลังสอง f(x) = x2:
ถ้าพยายามกลับทิศลูกศร จะได้รูปนี้:
ในรูปนี้มีลูกศรสองลูกศรออกจากจุดเดียวไปยังจำนวนที่ต่างกันในอีกเซตหนึ่ง ซึ่งขัดกับบทนิยามของฟังก์ชัน จึงไม่มีฟังก์ชันผกผัน
ความหมายทางกราฟ
ถ้าฟังก์ชันมีฟังก์ชันผกผัน กราฟของฟังก์ชันและกราฟของฟังก์ชันผกผันจะสมมาตรกันเทียบกับเส้นแบ่งครึ่งมุมของจตุภาคที่ 1 และ 3 ซึ่งก็คือกราฟของฟังก์ชัน f(x) = x
การหาฟังก์ชันผกผัน
ถ้าโจทย์กำหนดฟังก์ชันมาและให้หาฟังก์ชันผกผัน ให้เขียนฟังก์ชันเป็นสมการ แล้วจัดรูปสมการให้ x อยู่ข้างเดียว ดังนั้นฟังก์ชันเชิงเส้น f(x) = 2x ข้างต้นจะเขียนได้เป็น:
เริ่มจากตรงนี้ เป้าหมายคือเขียน x ในรูปของ y กรณีนี้ทำได้เร็ว เพียงหารทั้งสองข้างของสมการด้วยสอง
ก็จะได้ x อยู่ข้างเดียวแล้ว ฟังก์ชันผกผันจึงเป็น
เขียนเป็นสมการแล้วจัดรูปให้ x อยู่ข้างเดียว:
ฟังก์ชันผกผันจึงเป็นดังนี้:
ลองตรวจสอบดู หาค่าของฟังก์ชันเดิมที่ 3:
ถ้าหาฟังก์ชันผกผันได้ถูกต้อง เมื่อเรียกใช้ด้วยค่า 5 จะต้องได้ 3 กลับมา:
อีกตัวอย่างหนึ่ง:
จัดรูปให้ x อยู่ข้างเดียว:
ตอนนี้เจอปัญหาแล้ว เพราะรากที่สองของ x2 ไม่ได้เท่ากับ x เสมอไป ต้องใส่ค่าสัมบูรณ์ด้วย คือ:
แทนลงในสมการก่อนหน้า:
แต่จะได้ผลสองค่า ค่าหนึ่งเป็นบวกและอีกค่าหนึ่งเป็นลบ:
ผลคือสำหรับ y หนึ่งค่ามี x สองค่าที่ต่างกัน ยกเว้นเมื่อรากที่สองเท่ากับศูนย์ อย่างไรก็ตาม เราหาฟังก์ชันผกผันบนช่วงหนึ่งได้ เมื่อพิจารณากราฟของฟังก์ชัน:
จะพบว่าฟังก์ชันผกผันอาจมีได้บนช่วง [0, ∞) จึงเลือกใช้เฉพาะ x1 ซึ่งจะได้ฟังก์ชันที่มีกราฟดังรูป:
จึงกล่าวได้ว่าบนช่วงที่กำหนดนี้มีฟังก์ชันผกผัน