✖

อสมการเชิงเส้น

อสมการเชิงเส้นแก้ได้ด้วยการแปลงคล้ายกับการแก้สมการเชิงเส้นทั่วไป โดยปกติอสมการเชิงเส้นอยู่ในรูป ax + b>0 (หรือน้อยกว่า มากกว่าหรือเท่ากับ และน้อยกว่าหรือเท่ากับ) จากนั้นเพียงแปลงอสมการให้อยู่ในรูปต่อไปนี้ก็ได้คำตอบ x>−b/a ทั้งนี้สมมติว่า a>0 ถ้า a เป็นลบ เมื่อหารแล้วเครื่องหมายอสมการจะกลับ และได้ x<−b/a

อสมการเชิงเส้นทั่วไป

อสมการเชิงเส้นแก้ได้ด้วยการแปลงที่ทำให้ได้อสมการที่สมมูลกัน

  • ตัวอย่างอย่างง่ายอาจมีลักษณะดังนี้:

    3x+9>3

    ขั้นแรกย้ายนิพจน์ที่ไม่มีตัวไม่ทราบค่าทั้งหมดไปข้างขวา โดยนำจำนวน −9 มาบวกทั้งสองข้างของอสมการ จะได้อสมการ:

    3x+9−9>3−93x>−6

    จากนั้นนำสามมาหารทั้งอสมการ:

    3x/3>−6/3x>−2

    นี่คือคำตอบของอสมการ อสมการเป็นจริงสำหรับทุก x > −2

    อสมการนี้แก้ด้วยกราฟได้เช่นกัน สำหรับอสมการ 3x + 9 > 3 ให้เขียนกราฟของฟังก์ชันสองฟังก์ชัน คือข้างซ้ายและข้างขวาของอสมการ จะได้ฟังก์ชัน f(x) = 3x + 9 และ g(x) = 3 กราฟของฟังก์ชันทั้งสองเป็นดังนี้:

    กราฟของฟังก์ชัน f(x) = 3x + 9 และ g(x) = 3

    จะเห็นว่ากราฟทั้งสองตัดกันที่จุดเดียว x1 ซึ่งมีพิกัด x เท่ากับ −2 และจะเห็นว่าสำหรับทุก x > x1 นั่นคือสำหรับทุก x ในช่วง (−2, ∞) กราฟสีแดงของฟังก์ชัน 3x + 9 อยู่ “เหนือ” กราฟสีน้ำเงินของฟังก์ชัน 3 (ในที่นี้ “เหนือ” หมายถึง “มีพิกัด y มากกว่า”) ซึ่งตรงกับคำตอบที่คำนวณได้เมื่อสักครู่

  • บางครั้งถ้ามีเครื่องหมายลบหลายตัว การคูณทั้งอสมการด้วยลบหนึ่งก็สะดวก ในกรณีนี้นอกจากเปลี่ยนค่าในอสมการแล้ว ต้องกลับเครื่องหมายอสมการด้วย จากมากกว่าเป็นน้อยกว่า และในทางกลับกัน:

    −x<−10/⋅(−1)x>10

    แน่นอนว่าข้อนี้เป็นจริงทุกครั้งที่คูณทั้งอสมการด้วยจำนวนลบใด ๆ อีกตัวอย่างสั้น ๆ:

    −3x+8<2x−7−5x<−15/⋅(−15)x>3

    ขั้นแรกนำ −2x มาบวกทั้งสองข้างตามปกติ เพื่อย้ายนิพจน์ที่มีตัวแปรทั้งหมดไปข้างซ้าย และนำแปดมาลบ เพื่อย้ายค่าคงตัวไปข้างขวา จากนั้นเพียงคูณทั้งอสมการด้วย −15

    เพื่อให้เห็นภาพ พิจารณาคำตอบเชิงกราฟของอสมการ โดยเขียนกราฟของฟังก์ชันสองฟังก์ชัน f(x) = −3x + 8 และ g(x) = 2x − 7

    กราฟของฟังก์ชัน f(x)=-3x+8 และ g(x)=2x-7

    จะเห็นว่ากราฟสีแดงของฟังก์ชัน −3x + 8 อยู่ใต้กราฟสีน้ำเงินของฟังก์ชัน 2x − 7 ทุกครั้งที่ x > 3

ตัวแปรที่ตัวส่วน

อสมการเชิงเส้นที่มีเศษส่วนซึ่งมีตัวแปรอยู่ที่ตัวส่วน แก้ได้ซับซ้อนกว่าเล็กน้อย ตัวอย่างเช่น อสมการ:

2x+3>4

เราคูณอสมการด้วยตัวไม่ทราบค่าที่ตัวส่วนไม่ได้ เพราะไม่ทราบเครื่องหมายของตัวไม่ทราบค่า ถ้าตัวแปรมีค่าเป็นลบ ต้องกลับเครื่องหมายอสมการ ดังนั้นจึงคูณอสมการด้วยตัวแปรที่ตัวส่วนตามใจไม่ได้ เพราะไม่ใช่การแปลงที่ทำให้ได้อสมการที่สมมูลกัน

เริ่มแปลงอสมการให้ข้างซ้ายเป็นเศษส่วนเดียว และข้างขวาเป็นศูนย์ ขั้นแรกนำ −4 มาบวกทั้งสองข้าง จะได้รูป:

2x+3>42x−1>0

ต่อไปต้องเขียนนิพจน์ข้างซ้ายเป็นเศษส่วนเดียว จึงคูณจำนวน −1 ด้วยเศษส่วน xx เพื่อทำให้ทั้งสองนิพจน์มีตัวส่วนร่วมกัน แล้วนำเศษส่วนมาบวกกัน:

2x−1>02x−xx>02−xx>0

ตอนนี้มีคำถามว่า เศษส่วนเป็นบวกเมื่อใด เศษส่วนเป็นบวกเมื่อทั้งตัวเศษและตัวส่วนเป็นบวก หรือเมื่อทั้งตัวเศษและตัวส่วนเป็นลบ ถ้าตัวหนึ่งเป็นบวกและอีกตัวหนึ่งเป็นลบ เศษส่วนจะเป็นลบ เช่น เศษส่วน 43 แทนจำนวนบวก เศษส่วน −34 แทนจำนวนลบ และเศษส่วน −3−4 แทนจำนวนบวกอีกครั้ง เพราะเครื่องหมายลบตัดกัน เขียนโดยทั่วไปได้ว่า:

บวกบวก=บวกบวกลบ=ลบลบบวก=ลบลบลบ=บวก

ดังนั้นต้องแก้อสมการสองชุด เริ่มจากหาว่าเมื่อใดทั้งตัวเศษและตัวส่วนเป็นบวก:

  1. ถ้าต้องการให้ตัวเศษและตัวส่วนเป็นบวกทั้งคู่ อสมการทั้งสองนี้ต้องเป็นจริงพร้อมกัน:

    2−x>0∧x>0

    สำหรับอสมการแรก เพียงย้าย 2 ไปอีกข้างหนึ่งแล้วคูณด้วย −1:

    2−x>0−x>−2x<2

    ได้คำตอบของอสมการแรกแล้ว อสมการที่สอง x > 0 ไม่ต้องแก้อะไรต่อ ถึงตอนนี้ต้องหาอินเตอร์เซกชันของคำตอบทั้งสอง เพราะเราสนใจกรณีที่คำตอบทั้งสองเป็นจริงพร้อมกัน คือเมื่อตัวเศษเป็นบวกและตัวส่วนเป็นบวก คำตอบแรกเขียนเป็นช่วง (−∞, 2) คำตอบที่สองเขียนเป็นช่วง (0, ∞) ต่อไปหาอินเตอร์เซกชันของช่วงทั้งสอง:

    (−∞,2)∩(0,∞)=(0,2)

    นี่คือคำตอบส่วนหนึ่งของอสมการ ถ้าแทนจำนวนจากช่วงนี้ อสมการจะเป็นจริง เช่น ถ้าแทน x ด้วย x = 1 ซึ่งอยู่ในช่วง (0, 2) จะได้อสมการ 21+3>4 ซึ่งเท่ากับ 5 > 4 ที่เหลือคือพิจารณากรณีที่ทั้งตัวเศษและตัวส่วนเป็นลบ

  2. ในกรณีที่ตัวเศษและตัวส่วนต้องเป็นลบทั้งคู่ ต้องแก้อสมการ:

    2−x<0∧x<0

    แก้อสมการ 2 − x < 0 อย่างรวดเร็วอีกครั้ง:

    2−x<0−x<−2x>2

    คำตอบที่สองก็คือ x < 0 เขียนเป็นช่วง (2, ∞) และ (−∞, 0) แล้วหาอินเตอร์เซกชัน:

    (2,∞)∩(−∞,0)=∅

    ได้เซตว่าง หมายความว่าอย่างไร หมายความว่าเศษส่วน 2−xx ไม่มีทางมีตัวเศษเป็นลบและตัวส่วนเป็นลบพร้อมกันได้

ที่เหลือคือนำผลลัพธ์ทั้งสองมายูเนียนกัน แล้วได้เซตคำตอบ S:

S=(0,2)∪∅=(0,2)

อสมการ 2x+3>4 เป็นจริงสำหรับทุก x ในช่วง (0, 2) เราเขียนกราฟแสดงฟังก์ชัน f(x)=2x+3 และ g(x) = 4 ได้:

กราฟของฟังก์ชัน f(x)=\frac{2}{x}+3 และ g(x)=4

จะเห็นว่ากราฟสีแดงของฟังก์ชัน f(x)=2x+3 อยู่เหนือกราฟสีน้ำเงินของฟังก์ชัน g(x) = 4 เฉพาะในช่วง (0, 2)

อสมการเชิงเส้นที่มีค่าสัมบูรณ์

อสมการที่มีค่าสัมบูรณ์สนุกขึ้นอีกเล็กน้อย เพราะต้องคำนวณแยกกันว่าเมื่อใดนิพจน์ในค่าสัมบูรณ์เป็นบวกและเครื่องหมายจึงไม่เปลี่ยน และเมื่อใดนิพจน์เป็นลบและเครื่องหมายเปลี่ยน โดยหลักแล้วจึงเกิดอสมการสองอสมการในหนึ่งเดียว ตัวอย่างอย่างง่าย:

|x+5|<12

ก่อนอื่นต้องหาค่าที่ทำให้นิพจน์ในเครื่องหมายค่าสัมบูรณ์เป็นศูนย์ คือจำนวนที่เมื่อแทนแล้วนิพจน์ในค่าสัมบูรณ์ทั้งหมดเท่ากับศูนย์ ค่านี้ใช้กำหนดช่วงที่เครื่องหมายเปลี่ยนและช่วงที่ไม่เปลี่ยน ดังนั้นขั้นแรกแก้สมการ

x+5=0

จะเห็นว่าผลลัพธ์คือ x = −5 ผลลัพธ์นี้แบ่งค่าของ x ออกเป็นสองช่วง ในช่วงหนึ่งฟังก์ชัน x + 5 มีค่าเป็นบวก และในอีกช่วงหนึ่งมีค่าเป็นลบ ดังนั้นในช่วง (−∞, −5) ได้จำนวนลบ และในช่วง [−5, ∞) ได้จำนวนบวก หรือกล่าวให้ถูกคือจำนวนที่ไม่เป็นลบ ตัวอย่างเช่น บรรทัดแรกเป็นจำนวนจากช่วงแรก บรรทัดที่สองเป็นจำนวนจากช่วงที่สอง:

−8+5=−313+5=18

ผลนี้บอกอะไร บอกว่าถ้าแทน x ด้วยค่าที่มากกว่าลบห้า ค่าสัมบูรณ์จะไม่เปลี่ยนผลลัพธ์ เพราะ x + 5 เป็นจำนวนบวก ในทางกลับกัน ถ้าค่า x น้อยกว่าลบห้า ผลลัพธ์ x + 5 จะเป็นลบ และค่าสัมบูรณ์จะเปลี่ยนให้เป็นบวก ดังนั้นในอสมการต้องแยกสองกรณีนี้

ขั้นแรกคำนวณผลลัพธ์ในกรณีที่ x อยู่ในช่วง [−5, ∞) ในกรณีนี้เครื่องหมายไม่เปลี่ยน เพราะเพียงถอดเครื่องหมายค่าสัมบูรณ์ออก

x+5<12x<7x∈(−∞,7)

เกือบได้คำตอบแรกแล้ว เพราะยังต้องหาอินเตอร์เซกชันกับช่วงที่ x อยู่ในขณะนี้ เรากำลังพิจารณาช่วง [−5, ∞) ดังนั้นคำตอบของอสมการเชิงเส้นนี้จะเป็น เช่น x = −15 ไม่ได้ เพราะไม่อยู่ในช่วงที่พิจารณา จึงต้องหาอินเตอร์เซกชัน:

[−5,∞)∩(−∞,7)=[−5,7)

นี่คือผลลัพธ์แรก ต่อไปต้องคำนวณผลลัพธ์ในกรณีที่ x อยู่ในช่วง (−∞, −5) ในช่วงนี้ค่าสัมบูรณ์จะเปลี่ยนเครื่องหมาย ถ้าต้องการถอดเครื่องหมายค่าสัมบูรณ์ออกจากอสมการ ต้องเปลี่ยนเครื่องหมายเอง นั่นคือคูณนิพจน์ในค่าสัมบูรณ์ด้วยจำนวน −1 เพื่อเปลี่ยนเครื่องหมายของนิพจน์ จึงเขียนใหม่ได้ดังนี้:

|x+5|<12−(x+5)<12−x−5<12

นำ 5 มาบวกทั้งสองข้างของอสมการ:

−x<17

และคูณด้วย −1:

x>−17

จึงได้ผลลัพธ์:

x∈(−17,∞)

แต่เช่นเดียวกับก่อนหน้านี้ ค่า x อยู่ในช่วง (−∞, −5) จึงต้องหาอินเตอร์เซกชันของช่วงนี้กับผลลัพธ์ที่ได้:

(−17,∞)∩(−∞,−5)=(−17,−5)

ตอนนี้ได้ผลลัพธ์ทั้งสองแล้ว เพียงนำมายูเนียนกัน:

x∈[−5,7)∪(−17,−5)=(−17,7)

ตรวจสอบได้จากกราฟของฟังก์ชันเหล่านี้:

กราฟของฟังก์ชัน

ขอกล่าวเพิ่มเติมเล็กน้อยว่าเมื่อใดใช้ช่วงปิดและเมื่อใดใช้ช่วงเปิด ถ้าเป็นอสมการแบบไม่รวมเท่ากับ เช่น x>0 ใช้ช่วงเปิด เพราะ x เท่ากับศูนย์ไม่ได้ ถ้าเป็นอสมการแบบรวมเท่ากับ x ≥ 0 ใช้ช่วงปิด เพราะ x เท่ากับศูนย์ได้ ตัวอย่างเช่น ถ้าแทน x = 7 ซึ่ง “เกือบ” อยู่ในคำตอบของอสมการแต่ไม่อยู่ ลงในอสมการที่เพิ่งแก้ จะได้:

|x+5|<12(7+5)<1212<12

อสมการไม่เป็นจริง เพราะ 12 ไม่น้อยกว่า 12