สมการลอการิทึม
สมการลอการิทึมคือสมการที่โดยปกติตัวไม่ทราบค่าซ่อนอยู่ในจำนวนที่หาลอการิทึม สมการที่ง่ายที่สุดมีลักษณะเช่นนี้:
ลอการิทึมคือเลขชี้กำลังที่ต้องนำฐานมายกกำลังเพื่อให้ได้จำนวนที่หาลอการิทึม ดังนั้นสมการนี้ถามว่า ต้องนำสองมายกกำลังเท่าใดจึงจะได้ x คำตอบคือยกกำลังสาม ดังนั้น
กราฟก็แสดงสิ่งเดียวกัน เราหาตำแหน่งที่กราฟของฟังก์ชัน y = log2 x ตัดเส้นตรงแนวนอน y = 3:
ฟังก์ชัน log2 x เป็นฟังก์ชันเพิ่ม จึงตัดเส้นตรงเพียงครั้งเดียว และสมการมีคำตอบเดียว นี่คือเคล็ดลับทั้งหมดของสมการลอการิทึม เราพยายามแปลงทุกอย่างให้อยู่ในรูปที่ข้างหนึ่งมีลอการิทึมเพียงตัวเดียว และอีกข้างหนึ่งเป็นจำนวนหรือลอการิทึมเพียงตัวเดียวเช่นกัน เป็นกลเม็ดคล้ายกับสมการเอกซ์โพเนนเชียล ซึ่งเราหาฐานที่เท่ากัน
เงื่อนไข
ลอการิทึมหาค่าได้เฉพาะจำนวนบวก log2(−4) เท่ากับเท่าใด ต้องนำสองมายกกำลังเท่าใดจึงจะได้ −4 ไม่มีเลย เพราะเลขยกกำลังฐานสองเป็นบวกเสมอ จึงได้ว่า จำนวนที่หาลอการิทึมของลอการิทึมทุกตัวในสมการต้องเป็นบวก
แต่การแปลงที่ทำกับลอการิทึมไม่ได้เป็นการแปลงที่ทำให้ได้สมการที่สมมูลกันเสมอไป และอาจทำให้เงื่อนไขนี้หายไปโดยไม่รู้ตัว แล้วจะได้รากที่สมการเดิมไม่มีความหมายเลย ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยคือ คำนวณสมการตามขั้นตอนแบบกลไก เขียนรากทั้งหมดไว้ โดยไม่ตรวจว่าแทนในลอการิทึมได้หรือไม่
ป้องกันได้สองวิธี:
- ตอนต้นกำหนดเงื่อนไข นั่นคือโดเมนของสมการ แล้วตอนท้ายตัดรากที่ไม่อยู่ในโดเมนออก
- หรือตอนท้ายตรวจคำตอบ โดยแทนรากแต่ละรากในสมการเดิม
การตรวจคำตอบแน่นอนกว่า เพราะเผยให้เห็นข้อผิดพลาดในการคำนวณทั่วไปด้วย นอกจากนี้การตรวจคำตอบของสมการลอการิทึมมักสั้น จึงคุ้มที่จะทำทุกครั้ง
การตัดลอการิทึมออกจากทั้งสองข้าง
ถ้าแปลงสมการให้อยู่ในรูป
ได้ โดยทั้งสองข้างเป็นลอการิทึมที่มีฐานเดียวกัน เราก็เพียง “ตัด” ลอการิทึมออก แล้วแก้สมการ
ทำเช่นนี้ได้เพราะลอการิทึมเป็นฟังก์ชันเพิ่มเมื่อฐานมากกว่าหนึ่ง และเป็นฟังก์ชันลดเมื่อฐานน้อยกว่าหนึ่ง จึงให้ค่าเท่ากันเฉพาะเมื่อจำนวนที่หาลอการิทึมเท่ากัน ขั้นตอนนี้เรียกว่าการตัดลอการิทึมออกจากทั้งสองข้าง แต่ระวัง ตัดได้ก็ต่อเมื่อแต่ละข้างมีลอการิทึมเพียงตัวเดียวและไม่มีอย่างอื่น จากสมการ log x + log 3 = log 12 เมื่อตัดแล้วจะไม่ได้ x + 3 = 12 ข้างซ้ายต้องรวมเป็นลอการิทึมตัวเดียวก่อน ตามที่จะแสดงในหัวข้อถัดไป แล้วจึงได้ x = 4
ลองใช้กับตัวอย่าง:
ทบทวนว่า log ที่ไม่เขียนฐานหมายถึงลอการิทึมสามัญ คือลอการิทึมฐานสิบ ฐานทั้งสองข้างเท่ากัน จึงตัดลอการิทึมออก ที่เหลือเป็นสมการเชิงเส้นธรรมดา:
ตรวจคำตอบ: ข้างซ้ายได้ log(2 × 4 + 3) = log 11 ข้างขวาได้ log(4 + 7) = log 11 ถูกต้อง และจำนวนที่หาลอการิทึมทั้งสองเป็นบวก ดังนั้นคำตอบคือ x = 4
สมบัติของลอการิทึม
บ่อยครั้งที่ข้างหนึ่งมีลอการิทึมหลายตัว จึงต้องใช้สมบัติของลอการิทึมรวมให้เป็นตัวเดียว พิจารณาสมการ
ก่อนอื่นกำหนดเงื่อนไข ต้องได้ x>0 และ x − 2>0 พร้อมกัน รวมกันได้ x>2
ผลบวกของลอการิทึมที่มีฐานเดียวกันเท่ากับลอการิทึมของผลคูณ loga u + loga v = loga(u · v) เมื่อ u และ v เป็นบวก จึงรวมข้างซ้ายได้:
ตอนนี้กลับมาที่จุดเริ่มต้นอีกครั้ง ข้างซ้ายมีลอการิทึมตัวเดียว ข้างขวาเป็นจำนวน จึงเพียงใช้บทนิยาม:
กระจายวงเล็บ และย้ายแปดไปข้างซ้าย:
นี่คือสมการกำลังสอง แยกตัวประกอบข้างซ้ายเป็น (x − 4)(x + 2) = 0 ซึ่งให้รากสองราก:
มีกับดัก จำนวน −2 ไม่เป็นไปตามเงื่อนไข x>2 จึงแทนในสมการเดิมไม่ได้ เพราะ log2(−2) หาค่าไม่ได้ แล้วรากนี้มาจากไหน มาจากการรวมลอการิทึม นิพจน์ x(x − 2) เมื่อ x = −2 มีค่าเป็นแปด ซึ่งเป็นบวก สมการที่แปลงแล้วจึงไม่มีปัญหากับรากนี้ แต่สมการเดิมมีปัญหา การรวมลอการิทึมทำให้สมการขยายไปรวมจำนวนที่สมการเดิมไม่มีความหมาย
ตรวจคำตอบสำหรับ x = 4: log2 4 + log2 2 = 2 + 1 = 3 ถูกต้อง ดังนั้นสมการมีคำตอบเดียว คือ x = 4
การแทนค่า
บางครั้งสมการมีลอการิทึมยกกำลังสอง:
สัญลักษณ์ log2 x หมายถึง (log x)2 นั่นคือหาลอการิทึมก่อนแล้วจึงยกกำลังสอง ไม่ใช่ log(x2) เงื่อนไขมีเพียง x>0
เมื่อมองครั้งแรกดูน่ากลัว แต่เมื่อดูใกล้ ๆ ก็คือสมการกำลังสองที่ปลอมตัวมา ใช้การแทนค่า a = log x:
แยกตัวประกอบเป็น (a − 1)(a − 2) = 0 ดังนั้น a = 1 หรือ a = 2 แต่ยังไม่เสร็จ เพราะเราหา x ไม่ใช่ a จึงแทนค่ากลับ:
รากทั้งสองเป็นบวก จึงเป็นไปตามเงื่อนไข ตรวจคำตอบสำหรับ x = 100: log 100 = 2 ดังนั้น 22 − 3 × 2 + 2 = 4 − 6 + 2 = 0 สำหรับ x = 10 ได้ 1 − 3 + 2 = 0 สมการมีสองคำตอบ คือ x = 10 และ x = 100