✖

ความหมายของสมการ

สมการเป็นแนวคิดพื้นฐานอย่างหนึ่งของคณิตศาสตร์ และเป็นเครื่องมือสำคัญที่ทำให้คณิตศาสตร์ทั้งหมดดำเนินไปได้

ตัวอย่างนำ

สมการประกอบด้วยข้างซ้าย เครื่องหมายเท่ากับ และข้างขวา สมการที่ง่ายที่สุดอาจมีลักษณะดังนี้:

x=2

ข้างซ้ายเป็นตัวแปร x ตามด้วยเครื่องหมายเท่ากับ และข้างขวาเป็นจำนวน 2 สมการนี้ง่ายและบอกว่าค่าของตัวแปร x เท่ากับสอง โดยทั่วไปตัวแปร x แทนสิ่งที่เราต้องการหา เช่น จำนวนกระดุมบนเสื้อเชิ้ต หรือเงินเดือนของพนักงาน

อย่างไรก็ตาม สมการในรูปนี้มักเป็นสิ่งที่ต้องการหามากกว่าจะเป็นโจทย์ ในทางปฏิบัติโจทย์มักให้สมการที่ซับซ้อนกว่านี้ เช่น บอกว่าพนักงานห้าคนได้รับเงินรวมกันเท่าใด แล้วให้หาว่าพนักงานหนึ่งคนได้รับเงินเท่าใด (โดยสมมติว่าทุกคนได้รับเงินเท่ากัน)

ตัวอย่างเช่น ครูห้าคนได้รับเงินเดือนรวมกัน 120,000 บาทต่อเดือน ครูหนึ่งคนได้รับเงินเดือนเท่าใด สร้างสมการได้ดังนี้ ให้ x แทนเงินเดือนของครูหนึ่งคน จะได้สมการ:

5x=120,000

สมการนี้เป็นการเขียนโจทย์ “ครูห้าคนได้รับเงินเดือนรวมกัน 120,000” ในรูปคณิตศาสตร์ เป้าหมายคือหาเงินเดือนของครูหนึ่งคน นั่นคือหาค่า x = ? ขอใช้การแปลงสมการที่ให้สมการที่สมมูลกันล่วงหน้าเล็กน้อย โดยนำ 5 มาหารทั้งสองข้างของสมการ ถ้าครูห้าคนได้รับเงินรวม 120,000 ครูหนึ่งคนจะได้รับน้อยกว่านั้นห้าเท่า ผลที่ได้คือ

x=120,000/5

และเมื่อหารแล้วจะได้

x=24,000

บทนิยามของสมการ

การนิยามสมการต้องอาศัยความรู้เรื่องฟังก์ชัน ถ้ารู้จักฟังก์ชันแล้ว จะมองสมการเป็นการเขียนการเท่ากันของฟังก์ชันสองฟังก์ชันได้:

f(x)=g(x)

นี่คือรูปทั่วไปของสมการตัวแปรเดียว ข้างซ้ายเป็นฟังก์ชัน f และข้างขวาเป็นฟังก์ชัน g สิ่งที่ต้องทำคือหารากของสมการ ซึ่งก็คือค่า x ที่ทำให้ฟังก์ชัน f และ g มีค่าเท่ากัน

ดังนั้นเราต้องการหาค่า x ที่เฉพาะเจาะจง ให้แทนค่านั้นด้วย x1 ซึ่งทำให้

f(x1)=g(x1)

พิจารณาสมการ 2x = −4x + 6 ในกรณีนี้ f(x) = 2x และ g(x) = −4x + 6 เราหาค่า x ที่ทำให้ฟังก์ชัน f มีค่าเท่ากับฟังก์ชัน g เมื่อแก้สมการด้วยการแปลงที่ให้สมการที่สมมูลกัน จะได้:

2x=−4x+62x+4x=−4x+4x+66x=6x=1

คำตอบของสมการคือ x = 1 ที่ค่านี้ฟังก์ชันทั้งสองควรมีค่าเท่ากัน แทน 1 ในฟังก์ชัน f จะได้

f(1)=2×1=2

ฟังก์ชัน f มีค่าเป็นสองเมื่อแทนด้วยหนึ่ง แล้วฟังก์ชัน g เป็นอย่างไร แทน 1 ในฟังก์ชันนี้:

g(1)=−4×1+6=−4+6=2

จะเห็นว่าได้สองอีกครั้ง ดังนั้นหนึ่งเป็นรากของสมการ และเป็นรากเพียงรากเดียวของสมการในเซตของจำนวนจริง ถ้าแทนค่าอื่นในฟังก์ชันทั้งสอง จะได้ค่าที่ต่างกัน เช่น เมื่อแทนห้าจะได้:

f(5)=2×5=10g(5)=−4×5+6=−20+6=−14

ความหมายเชิงกราฟ

คำตอบของสมการมีความหมายเชิงกราฟที่เห็นได้ชัดและสวยงาม ถ้าเขียนกราฟของฟังก์ชันที่อยู่ข้างซ้ายและข้างขวาของสมการ กราฟทั้งสองจะตัดกันที่ตำแหน่งซึ่งสมการมีคำตอบ

กลับไปที่สมการ 2x = −4x + 6 ฟังก์ชันข้างซ้ายคือ f(x) = 2x และฟังก์ชันข้างขวาคือ g(x) = −4x + 6 เราทราบว่ารากของสมการนี้คือ x = 1 ดังนั้นกราฟของฟังก์ชันทั้งสองควรตัดกันที่ 1 ต่อไปนี้เป็นกราฟของฟังก์ชันทั้งสอง:

กราฟของฟังก์ชัน f(x)=2x (ฟังก์ชันเพิ่ม) และ g(x)=-4x+6 (ฟังก์ชันลด)

จะเห็นว่าเส้นตรงทั้งสองตัดกันที่จุดเดียว และจุดนั้นมีพิกัด (1, 2) พิกัดแรกคือค่า x ซึ่งเป็นรากของสมการ พิกัดที่สองคือค่า y ซึ่งเป็นค่าของฟังก์ชันทั้งสองเมื่อแทนด้วยหนึ่ง

ดังนั้นคำตอบของสมการคือทุกจุดที่ฟังก์ชันข้างซ้ายและข้างขวาตัดกัน เรามักแปลงสมการให้ข้างขวาเป็นศูนย์ นั่นคือเป็นฟังก์ชันคงตัว g(x) = 0 แล้วหาว่าฟังก์ชันข้างซ้ายตัดแกน X ที่ใด สมการ 2x = −4x + 6 ข้างต้นแปลงให้ข้างขวาเป็นศูนย์ได้ดังนี้:

2x=−4x+66x=66x−6=0

ถ้าเขียนกราฟของฟังก์ชันข้างซ้าย…

กราฟของฟังก์ชัน f(x)=6x-6

… จะพบว่ากราฟตัดแกน X ที่จุด 1 จะเห็นว่าแม้จะแปลงสมการให้ข้างขวาเป็นศูนย์ ก็ยังได้คำตอบเดิม คือหนึ่ง

จำนวนคำตอบของสมการ

จากความหมายเชิงกราฟของสมการ เราสรุปได้ว่าสมการมีคำตอบที่แตกต่างกันได้กี่คำตอบ จึงตอบคำถามต่อไปนี้ได้ง่าย สมการทุกสมการมีคำตอบหรือไม่ สมการมีคำตอบมากกว่าหนึ่งคำตอบได้หรือไม่ สมการมีคำตอบมากมายไม่จำกัดได้หรือไม่

สมการที่ไม่มีคำตอบ

เริ่มจากข้อแรก มีสมการที่ไม่มีคำตอบหรือไม่ คำถามนี้เทียบเท่ากับคำถามว่า มีกราฟของฟังก์ชันสองฟังก์ชันที่ไม่ตัดกันเลยหรือไม่ แน่นอนว่ามี ถ้าพิจารณาเฉพาะสมการเชิงเส้น ซึ่งมีกราฟเป็นเส้นตรง ก็เพียงเลือกเส้นตรงที่ขนานกัน เช่น:

x+1=x+2

ใช้สามัญสำนึกก็สรุปได้ว่า x + 1 ไม่มีทางเท่ากับ x + 2 ได้ เมื่อเขียนกราฟจะได้:

กราฟของฟังก์ชัน y=x+1 และ y=x+2

จะเห็นว่าฟังก์ชันทั้งสองเป็นเส้นตรงที่ขนานกันจึงไม่ตัดกันเลย ดังนั้นสมการที่สร้างจากฟังก์ชันทั้งสองไม่มีคำตอบ แปลงสมการได้ดังนี้:

x+1=x+2x−x=2−10x=10≠1

จะเห็นว่าสมการนี้ไม่มีคำตอบเลย

เราสร้างสมการที่ไม่มีคำตอบได้อีกมาก เช่น สมการ x2 = x − 1 กราฟของฟังก์ชันทั้งสองไม่ตัดกันเลย:

กราฟของฟังก์ชันกำลังสอง y=x^2 และฟังก์ชันเชิงเส้น y=x-1

สมการที่มีหลายคำตอบ

สมการมีคำตอบมากกว่าหนึ่งคำตอบได้หรือไม่ (แต่ยังมีจำนวนจำกัด) คำถามนี้เทียบเท่ากับคำถามว่า มีกราฟของฟังก์ชันสองฟังก์ชันที่มีจุดตัดจำนวนจำกัดแต่มากกว่าหนึ่งจุดหรือไม่

มีแน่นอน ตัวอย่างสุดท้ายในหัวข้อก่อนหน้าเป็นสมการที่มีฟังก์ชันกำลังสองและฟังก์ชันเชิงเส้น เราปรับกราฟข้างต้นได้โดยเลื่อนเส้นตรงให้ตัดกราฟของฟังก์ชันกำลังสองที่สองจุด เพียงใช้ฟังก์ชัน y = x แทน y = x − 1

กราฟของฟังก์ชันกำลังสอง y=x^2 และฟังก์ชันเชิงเส้น y=x

จะเห็นว่ากราฟตัดกันสองจุด แก้สมการได้ดังนี้:

x2=xx2−x=0x⋅(x−1)=0x1=0x2=1

สมการที่มีคำตอบมากมายไม่จำกัด

มีสมการที่มีคำตอบมากมายไม่จำกัดหรือไม่ นั่นคือ มีกราฟสองกราฟที่ตัดกันมากมายไม่จำกัดจุดหรือไม่ คำตอบคือมี เพียงเลือกฟังก์ชันที่เป็นคาบแล้วลากเส้นตรงที่เหมาะสมผ่าน ฟังก์ชันที่เป็นคาบที่พบบ่อยคือไซน์ ไซน์มีเรนจ์เป็นช่วง [−1, 1] และมีค่าซ้ำเป็นคาบในช่วงนี้

ดังนั้นเพียงกำหนด sin(x) = a เมื่อ a อยู่ในเรนจ์ ตัวอย่างเช่น sin(x) = 0.5 กราฟของฟังก์ชันเป็นดังนี้:

กราฟของฟังก์ชันตรีโกณมิติ y=sin(x) และฟังก์ชันเชิงเส้น y=0,5 จุดตัดแสดงด้วยสีเขียว

จะเห็นในรูปว่าเส้นตรงตัดกราฟไซน์หลายจุด กราฟไซน์เป็นคลื่นต่อไปทั้งทางขวาและทางซ้าย เส้นตรงจึงตัดกราฟไซน์อีกมากมายไม่จำกัดครั้งทั้งสองด้าน

สมการที่มีฟังก์ชันเหมือนกันทั้งสองข้าง

เป็นไปได้หรือไม่ที่จะแทน x ด้วยค่าใดก็ได้ในโดเมนของฟังก์ชันแล้วสมการเป็นจริงเสมอ กรณีนี้เกิดขึ้นเฉพาะเมื่อฟังก์ชันทั้งสองเหมือนกัน หรือเมื่อแปลงฟังก์ชันหนึ่งให้เป็นอีกฟังก์ชันหนึ่งได้ ตัวอย่างเช่น:

2x+4=2⋅(x+2)

เมื่อมองครั้งแรก ทั้งสองข้างดูเป็นฟังก์ชันที่ต่างกัน แต่ถ้ากระจายวงเล็บข้างขวา จะได้ฟังก์ชันที่เหมือนกัน:

2x+4=2x+4

สมการลักษณะนี้มีเซตคำตอบเท่ากับโดเมนของฟังก์ชัน นั่นคือเซตคำตอบคือเซตของจำนวนจริงทั้งหมด สมการลักษณะนี้แปลงให้อยู่ในรูป 0 = 0 ได้

2x+4=2x+4/−2x4=4/−40=0