อสมการในรูปผลคูณและรูปเศษส่วน
ผลคูณของจำนวนหลายจำนวนเป็นบวกเมื่อไม่มีตัวประกอบใดเป็นศูนย์ และมีตัวประกอบที่เป็นลบเป็นจำนวนคู่ ลบคูณลบได้บวก ตัวประกอบที่เป็นลบจึงตัดกันเป็นคู่ ๆ ถ้าเหลือเป็นจำนวนคี่ ผลคูณทั้งหมดจะเป็นลบ แนวคิดง่าย ๆ นี้เป็นพื้นฐานของการแก้อสมการทุกอสมการที่ข้างหนึ่งเป็นผลคูณหรือผลหาร และอีกข้างหนึ่งเป็นศูนย์
ถ้าได้อ่านบทความเรื่องอสมการกำลังสองแล้ว ก็แก้อสมการ (x − 1)(x + 3) > 0 ได้อยู่แล้ว คือหารากซึ่งได้ 1 และ −3 แล้วดูว่านิพจน์เป็นบวกที่ใด ต่อไปจะเห็นว่าขั้นตอนเดียวกันนี้ใช้ได้กับตัวประกอบกี่ตัวก็ได้ ไม่ใช่เฉพาะสองตัว
วิธีเส้นจำนวน
เริ่มจากอสมการต่อไปนี้:
เราจะไม่กระจายวงเล็บ เพราะจะได้พหุนามดีกรีสามซึ่งจัดการยากกว่ามาก ในทางกลับกัน รูปผลคูณเป็นรูปที่ดีที่สุดที่เราจะได้
ขั้นแรกหาค่าวิกฤต คือจำนวนที่ทำให้ตัวประกอบตัวใดตัวหนึ่งเท่ากับศูนย์ โดยให้แต่ละวงเล็บเท่ากับศูนย์:
ค่าวิกฤตแบ่งเส้นจำนวนออกเป็นสี่ช่วง คือ (−∞, −2) (−2, 1) (1, 3) และ (3, ∞) ภายในแต่ละช่วงไม่มีวงเล็บใดผ่านศูนย์ จึงไม่มีวงเล็บใดเปลี่ยนเครื่องหมาย ดังนั้นเพียงเลือกจำนวนหนึ่งจำนวนจากแต่ละช่วง แล้วหาว่าแต่ละวงเล็บมีเครื่องหมายอะไร
- จากช่วง (−∞, −2) ลองเลือก x = −3 วงเล็บทั้งสามเป็นลบ: (−1) × (−4) × (−6) ตัวประกอบที่เป็นลบสามตัวเป็นจำนวนคี่ ผลคูณจึงเป็นลบ
- จากช่วง (−2, 1) แทนศูนย์: 2 × (−1) × (−3) มีตัวประกอบที่เป็นลบสองตัว ผลคูณเป็นบวก
- จากช่วง (1, 3) ใช้สอง: 4 × 1 × (−1) มีตัวประกอบที่เป็นลบหนึ่งตัว ผลคูณเป็นลบ
- จากช่วง (3, ∞) ลองสิบ: วงเล็บทั้งหมดเป็นบวก ผลคูณจึงเป็นบวกด้วย
ตารางเครื่องหมายแสดงข้อมูลนี้อย่างเป็นระเบียบ แต่ละแถวเป็นวงเล็บหนึ่งวงเล็บ แถวล่างสุดเป็นผลคูณทั้งหมด และช่วงที่ผลคูณเป็นบวกแสดงด้วยสีแดง:
เราต้องการหาว่าผลคูณมากกว่าศูนย์เมื่อใด ค่าวิกฤตเองไม่อยู่ในคำตอบ เพราะที่ค่าเหล่านี้ผลคูณเท่ากับศูนย์ และศูนย์ไม่มากกว่าศูนย์ คำตอบคือ
ตรวจคำตอบ: เมื่อ x = 4 จะได้ 6 × 3 × 1 = 18 ซึ่งเป็นจำนวนบวกจริง
ผลลัพธ์เดียวกันเห็นได้จากกราฟของฟังก์ชัน y = (x + 2)(x − 1)(x − 3) กราฟตัดแกน X ที่ค่าวิกฤตเหล่านี้ และระหว่างค่าวิกฤตที่อยู่ติดกัน กราฟอยู่เหนือแกนทั้งหมดหรือใต้แกนทั้งหมด ส่วนที่อยู่เหนือแกนคือส่วนที่ผลคูณเป็นบวก ซึ่งแสดงด้วยสีแดง:
เครื่องหมายไม่จำเป็นต้องสลับกัน
ในตัวอย่างก่อนหน้า เครื่องหมายสลับกันอย่างสม่ำเสมอ คือ ลบ บวก ลบ บวก จึงชวนให้หาเครื่องหมายเพียงช่วงเดียว แล้วสลับเครื่องหมายในช่วงที่เหลือโดยอัตโนมัติ ไม่ควรทำเช่นนั้น พิจารณาอสมการ
ค่าวิกฤตคือ 1 และ −2 จึงมีสามช่วง ลองแทนช่วงละหนึ่งจำนวน:
- x = −3: (−4)2 × (−1) = 16 × (−1) = −16 เป็นลบ
- x = 0: (−1)2 × 2 = 2 เป็นบวก
- x = 2: 12 × 4 = 4 เป็นบวก
เมื่อผ่านหนึ่ง เครื่องหมายไม่เปลี่ยน เป็นเพราะ (x − 1)2 เป็นกำลังสอง ซึ่งเป็นบวกหรือศูนย์เสมอ ไม่ว่าข้างในจะเป็นอะไร ตัวประกอบที่มีเลขชี้กำลังเป็นจำนวนคู่จึงไม่ทำให้เครื่องหมายของผลคูณกลับเลย ถ้าเราเพียงสลับเครื่องหมาย ในช่วงสุดท้ายจะได้ลบ และคำตอบจะหายไปช่วงใหญ่ทีเดียว
ดังนั้นนิพจน์เป็นบวกบน (−2, 1) และบน (1, ∞) แต่อสมการบอกว่า “มากกว่าหรือเท่ากับ” จึงต้องรวมจุดที่นิพจน์เท่ากับศูนย์ด้วย ซึ่งก็คือค่าวิกฤตทั้งสอง −2 และ 1 ดังนั้นหนึ่งอยู่ในคำตอบเพราะการเท่ากัน และสองช่วงรวมเป็นช่วงเดียว:
ระวังอสมการแบบไม่รวมเท่ากับ สำหรับ (x − 1)2(x + 2) > 0 หนึ่งจะไม่อยู่ในคำตอบ และจะได้ (−2, 1) ∪ (1, ∞) ซึ่งเป็นช่วงที่มีรูโหว่
รูปเศษส่วน
เศษส่วนจัดการได้เหมือนกันทุกประการ เพราะผลหารมีเครื่องหมายเหมือนกับผลคูณ คือเป็นบวกเมื่อตัวเศษและตัวส่วนมีเครื่องหมายเดียวกัน แก้อสมการ
หาค่าวิกฤตทั้งที่ตัวเศษและตัวส่วน: x = −2 และ x = 4 แทนช่วงละหนึ่งจำนวน:
- x = −3:
เป็นบวก - x = 0:
เป็นลบ - x = 5:
เป็นบวก
เราหาค่าที่เป็นลบหรือศูนย์ เศษส่วนเป็นลบบนช่วง (−2, 4) ศูนย์เกิดขึ้นเมื่อตัวเศษเป็นศูนย์ นั่นคือเมื่อ x = −2 ซึ่งอยู่ในคำตอบ แต่สี่ไม่อยู่ในคำตอบเลย ไม่ว่าอสมการจะมีเครื่องหมายใด เพราะเมื่อ x = 4 ตัวส่วนจะเป็นศูนย์ และหารด้วยศูนย์ไม่ได้ ดังนั้นต้องตัดค่าวิกฤตของตัวส่วนออกเสมอ
ในรูปสังเกตได้จากวงกลม วงกลมทึบที่ −2 หมายความว่าจำนวนนั้นอยู่ในคำตอบ วงกลมโปร่งที่สี่หมายความว่าไม่อยู่ ผลลัพธ์คือ
ไม่ควรคูณด้วยตัวส่วน
วิธีเส้นจำนวนใช้ได้เฉพาะเมื่ออสมการข้างหนึ่งเป็นศูนย์ พิจารณาอสมการ
ทำให้อยากคูณด้วยตัวส่วน x + 1 ทันที ซึ่งจะได้ 2x − 1 ≥ x + 1 และจากนั้น x ≥ 2 แต่เราไม่ทราบว่า x + 1 เป็นบวกหรือลบ และเมื่อคูณด้วยจำนวนลบ เครื่องหมายอสมการต้องกลับ จึงไม่ใช่การแปลงที่ทำให้ได้อสมการที่สมมูลกัน และคำตอบบางส่วนหายไป อ่านเพิ่มเติมได้ในบทความเรื่องอสมการเชิงเส้น
วิธีที่ถูกต้องคือย้ายทุกอย่างไปไว้ข้างเดียว:
เขียนหนึ่งเป็นเศษส่วนที่มีตัวส่วนเดียวกัน:
แล้วนำเศษส่วนมาลบกัน:
ค่าวิกฤตคือ 2 และ −1 เมื่อ x = −2 จะได้
ตรวจสอบว่าการคูณด้วยตัวส่วนทำให้คำตอบหายไปจริง โดยแทน x = −2 ในอสมการเดิม: