✖

อสมการในรูปผลคูณและรูปเศษส่วน

ผลคูณของจำนวนหลายจำนวนเป็นบวกเมื่อไม่มีตัวประกอบใดเป็นศูนย์ และมีตัวประกอบที่เป็นลบเป็นจำนวนคู่ ลบคูณลบได้บวก ตัวประกอบที่เป็นลบจึงตัดกันเป็นคู่ ๆ ถ้าเหลือเป็นจำนวนคี่ ผลคูณทั้งหมดจะเป็นลบ แนวคิดง่าย ๆ นี้เป็นพื้นฐานของการแก้อสมการทุกอสมการที่ข้างหนึ่งเป็นผลคูณหรือผลหาร และอีกข้างหนึ่งเป็นศูนย์

ถ้าได้อ่านบทความเรื่องอสมการกำลังสองแล้ว ก็แก้อสมการ (x − 1)(x + 3) > 0 ได้อยู่แล้ว คือหารากซึ่งได้ 1 และ −3 แล้วดูว่านิพจน์เป็นบวกที่ใด ต่อไปจะเห็นว่าขั้นตอนเดียวกันนี้ใช้ได้กับตัวประกอบกี่ตัวก็ได้ ไม่ใช่เฉพาะสองตัว

วิธีเส้นจำนวน

เริ่มจากอสมการต่อไปนี้:

(x+2)(x−1)(x−3)>0

เราจะไม่กระจายวงเล็บ เพราะจะได้พหุนามดีกรีสามซึ่งจัดการยากกว่ามาก ในทางกลับกัน รูปผลคูณเป็นรูปที่ดีที่สุดที่เราจะได้

ขั้นแรกหาค่าวิกฤต คือจำนวนที่ทำให้ตัวประกอบตัวใดตัวหนึ่งเท่ากับศูนย์ โดยให้แต่ละวงเล็บเท่ากับศูนย์:

x+2=0⇒x=−2x−1=0⇒x=1x−3=0⇒x=3

ค่าวิกฤตแบ่งเส้นจำนวนออกเป็นสี่ช่วง คือ (−∞, −2) (−2, 1) (1, 3) และ (3, ∞) ภายในแต่ละช่วงไม่มีวงเล็บใดผ่านศูนย์ จึงไม่มีวงเล็บใดเปลี่ยนเครื่องหมาย ดังนั้นเพียงเลือกจำนวนหนึ่งจำนวนจากแต่ละช่วง แล้วหาว่าแต่ละวงเล็บมีเครื่องหมายอะไร

  • จากช่วง (−∞, −2) ลองเลือก x = −3 วงเล็บทั้งสามเป็นลบ: (−1) × (−4) × (−6) ตัวประกอบที่เป็นลบสามตัวเป็นจำนวนคี่ ผลคูณจึงเป็นลบ
  • จากช่วง (−2, 1) แทนศูนย์: 2 × (−1) × (−3) มีตัวประกอบที่เป็นลบสองตัว ผลคูณเป็นบวก
  • จากช่วง (1, 3) ใช้สอง: 4 × 1 × (−1) มีตัวประกอบที่เป็นลบหนึ่งตัว ผลคูณเป็นลบ
  • จากช่วง (3, ∞) ลองสิบ: วงเล็บทั้งหมดเป็นบวก ผลคูณจึงเป็นบวกด้วย

ตารางเครื่องหมายแสดงข้อมูลนี้อย่างเป็นระเบียบ แต่ละแถวเป็นวงเล็บหนึ่งวงเล็บ แถวล่างสุดเป็นผลคูณทั้งหมด และช่วงที่ผลคูณเป็นบวกแสดงด้วยสีแดง:

เครื่องหมายของตัวประกอบ x+2 x-1 และ x-3 และของผลคูณในช่วงระหว่างค่าวิกฤต

เราต้องการหาว่าผลคูณมากกว่าศูนย์เมื่อใด ค่าวิกฤตเองไม่อยู่ในคำตอบ เพราะที่ค่าเหล่านี้ผลคูณเท่ากับศูนย์ และศูนย์ไม่มากกว่าศูนย์ คำตอบคือ

x∈(−2,1)∪(3,∞)

ตรวจคำตอบ: เมื่อ x = 4 จะได้ 6 × 3 × 1 = 18 ซึ่งเป็นจำนวนบวกจริง

ผลลัพธ์เดียวกันเห็นได้จากกราฟของฟังก์ชัน y = (x + 2)(x − 1)(x − 3) กราฟตัดแกน X ที่ค่าวิกฤตเหล่านี้ และระหว่างค่าวิกฤตที่อยู่ติดกัน กราฟอยู่เหนือแกนทั้งหมดหรือใต้แกนทั้งหมด ส่วนที่อยู่เหนือแกนคือส่วนที่ผลคูณเป็นบวก ซึ่งแสดงด้วยสีแดง:

กราฟของฟังก์ชัน y=(x+2)(x-1)(x-3) ส่วนที่อยู่เหนือแกน X แสดงด้วยสีแดง

เครื่องหมายไม่จำเป็นต้องสลับกัน

ในตัวอย่างก่อนหน้า เครื่องหมายสลับกันอย่างสม่ำเสมอ คือ ลบ บวก ลบ บวก จึงชวนให้หาเครื่องหมายเพียงช่วงเดียว แล้วสลับเครื่องหมายในช่วงที่เหลือโดยอัตโนมัติ ไม่ควรทำเช่นนั้น พิจารณาอสมการ

(x−1)2(x+2)≥0

ค่าวิกฤตคือ 1 และ −2 จึงมีสามช่วง ลองแทนช่วงละหนึ่งจำนวน:

  • x = −3: (−4)2 × (−1) = 16 × (−1) = −16 เป็นลบ
  • x = 0: (−1)2 × 2 = 2 เป็นบวก
  • x = 2: 12 × 4 = 4 เป็นบวก

เมื่อผ่านหนึ่ง เครื่องหมายไม่เปลี่ยน เป็นเพราะ (x − 1)2 เป็นกำลังสอง ซึ่งเป็นบวกหรือศูนย์เสมอ ไม่ว่าข้างในจะเป็นอะไร ตัวประกอบที่มีเลขชี้กำลังเป็นจำนวนคู่จึงไม่ทำให้เครื่องหมายของผลคูณกลับเลย ถ้าเราเพียงสลับเครื่องหมาย ในช่วงสุดท้ายจะได้ลบ และคำตอบจะหายไปช่วงใหญ่ทีเดียว

ดังนั้นนิพจน์เป็นบวกบน (−2, 1) และบน (1, ∞) แต่อสมการบอกว่า “มากกว่าหรือเท่ากับ” จึงต้องรวมจุดที่นิพจน์เท่ากับศูนย์ด้วย ซึ่งก็คือค่าวิกฤตทั้งสอง −2 และ 1 ดังนั้นหนึ่งอยู่ในคำตอบเพราะการเท่ากัน และสองช่วงรวมเป็นช่วงเดียว:

x∈[−2,∞)

ระวังอสมการแบบไม่รวมเท่ากับ สำหรับ (x − 1)2(x + 2) > 0 หนึ่งจะไม่อยู่ในคำตอบ และจะได้ (−2, 1) ∪ (1, ∞) ซึ่งเป็นช่วงที่มีรูโหว่

รูปเศษส่วน

เศษส่วนจัดการได้เหมือนกันทุกประการ เพราะผลหารมีเครื่องหมายเหมือนกับผลคูณ คือเป็นบวกเมื่อตัวเศษและตัวส่วนมีเครื่องหมายเดียวกัน แก้อสมการ

x+2x−4≤0

หาค่าวิกฤตทั้งที่ตัวเศษและตัวส่วน: x = −2 และ x = 4 แทนช่วงละหนึ่งจำนวน:

  • x = −3: −1−7 เป็นบวก
  • x = 0: 2−4 เป็นลบ
  • x = 5: 71 เป็นบวก

เราหาค่าที่เป็นลบหรือศูนย์ เศษส่วนเป็นลบบนช่วง (−2, 4) ศูนย์เกิดขึ้นเมื่อตัวเศษเป็นศูนย์ นั่นคือเมื่อ x = −2 ซึ่งอยู่ในคำตอบ แต่สี่ไม่อยู่ในคำตอบเลย ไม่ว่าอสมการจะมีเครื่องหมายใด เพราะเมื่อ x = 4 ตัวส่วนจะเป็นศูนย์ และหารด้วยศูนย์ไม่ได้ ดังนั้นต้องตัดค่าวิกฤตของตัวส่วนออกเสมอ

เครื่องหมายของตัวเศษ ตัวส่วน และเศษส่วนทั้งหมด คำตอบบนเส้นจำนวน: -2 อยู่ในคำตอบ 4 ไม่อยู่

ในรูปสังเกตได้จากวงกลม วงกลมทึบที่ −2 หมายความว่าจำนวนนั้นอยู่ในคำตอบ วงกลมโปร่งที่สี่หมายความว่าไม่อยู่ ผลลัพธ์คือ

x∈[−2,4)

ไม่ควรคูณด้วยตัวส่วน

วิธีเส้นจำนวนใช้ได้เฉพาะเมื่ออสมการข้างหนึ่งเป็นศูนย์ พิจารณาอสมการ

2x−1x+1≥1

ทำให้อยากคูณด้วยตัวส่วน x + 1 ทันที ซึ่งจะได้ 2x − 1 ≥ x + 1 และจากนั้น x ≥ 2 แต่เราไม่ทราบว่า x + 1 เป็นบวกหรือลบ และเมื่อคูณด้วยจำนวนลบ เครื่องหมายอสมการต้องกลับ จึงไม่ใช่การแปลงที่ทำให้ได้อสมการที่สมมูลกัน และคำตอบบางส่วนหายไป อ่านเพิ่มเติมได้ในบทความเรื่องอสมการเชิงเส้น

วิธีที่ถูกต้องคือย้ายทุกอย่างไปไว้ข้างเดียว:

2x−1x+1−1≥0

เขียนหนึ่งเป็นเศษส่วนที่มีตัวส่วนเดียวกัน:

2x−1x+1−x+1x+1≥0

แล้วนำเศษส่วนมาลบกัน:

x−2x+1≥0

ค่าวิกฤตคือ 2 และ −1 เมื่อ x = −2 จะได้ −4−1=4 เป็นบวก เมื่อ x = 0 จะได้ −21 เป็นลบ เมื่อ x = 3 จะได้ 14 เป็นบวก สองอยู่ในคำตอบ (เศษส่วนเท่ากับศูนย์ที่ค่านี้) แต่ลบหนึ่งไม่อยู่ เพราะเป็นค่าวิกฤตของตัวส่วน ดังนั้นคำตอบทั้งหมดคือ

x∈(−∞,−1)∪[2,∞)

ตรวจสอบว่าการคูณด้วยตัวส่วนทำให้คำตอบหายไปจริง โดยแทน x = −2 ในอสมการเดิม: −5−1=5 และห้ามากกว่าหนึ่ง ถูกต้อง