สมการที่ติดกรณฑ์
สมการที่ติดกรณฑ์คือสมการที่มีตัวไม่ทราบค่าซ่อนอยู่ในเครื่องหมายกรณฑ์ บางครั้งเรียกว่าสมการอตรรกยะ ชื่อนี้ไม่ได้หมายความว่าสมการไม่สมเหตุสมผล แต่หมายความว่าในสมการมีรากที่สอง ซึ่งมักให้จำนวนอตรรกยะ ตัวอย่างเช่น:
เรากำจัดกรณฑ์โดยยกกำลังสองทั้งสมการ การยกกำลังสองกับการถอดรากที่สองหักล้างกัน เพราะ
เพื่อความแน่ใจ ตรวจคำตอบด้วย โดยแทนผลลัพธ์ในข้างซ้ายของโจทย์และข้างขวาแยกกัน แล้วเปรียบเทียบ
ได้ข้างซ้ายเท่ากับข้างขวา ถูกต้อง การแทนค่านี้ดูเหมือนรอบคอบเกินไป แต่สำหรับสมการที่ติดกรณฑ์ การตรวจคำตอบเป็นส่วนหนึ่งของการคำนวณเช่นเดียวกับการยกกำลังสอง ถ้าไม่ตรวจก็ยังไม่ได้คำตอบ ขั้นตอนทั้งหมดมีสี่ขั้น คือ จัดให้กรณฑ์อยู่ข้างเดียว ยกกำลังสองทั้งสองข้างของสมการ แก้สมการที่ได้ และสุดท้ายตรวจคำตอบ
เหตุที่ต้องตรวจคำตอบเสมอ
การยกกำลังสองไม่ใช่การแปลงที่ทำให้ได้สมการที่สมมูลกัน ถ้าจำนวนสองจำนวนเท่ากัน กำลังสองของจำนวนทั้งสองก็เท่ากัน แต่ในทางกลับกันไม่เป็นจริง: 3 ≠ − 3 แต่ 32 = (−3)2 = 9 การยกกำลังสองจึงอาจได้สมการที่มีคำตอบมากกว่าสมการเดิม พิจารณาสมการ
ยกกำลังสองทั้งสองข้าง แล้วย้ายทุกอย่างไปไว้ข้างเดียว:
ได้สมการกำลังสอง ซึ่งแยกตัวประกอบได้เป็น (x − 2)(x + 1) = 0 ดังนั้นรากคือ x = 2 และ x = −1 ถึงเวลาตรวจคำตอบ เริ่มจากสอง:
ทั้งสองข้างเท่ากัน สองจึงเป็นคำตอบ แล้วลบหนึ่งเป็นอย่างไร
ข้างซ้ายได้หนึ่ง ข้างขวาได้ลบหนึ่ง ดังนั้นข้างซ้ายไม่เท่ากับข้างขวา ลบหนึ่งไม่ใช่คำตอบ แม้การคำนวณจะให้ค่านี้ออกมาอย่างถูกต้องตามขั้นตอน สมการมีคำตอบเดียว คือ x = 2
รากแปลกปลอมนี้มาจากไหน รูปแสดงได้ดีที่สุด ข้างซ้ายของสมการคือฟังก์ชัน
เส้นประสีเทาคือฟังก์ชัน
รูปยังบอกอีกอย่างหนึ่ง กราฟรากที่สองทั้งสองเส้น ทั้งสีแดงและสีเทา เริ่มที่ x = −2 ภายในเครื่องหมายกรณฑ์ต้องไม่เป็นจำนวนลบ สมการจึงมีความหมายเฉพาะเมื่อ x ≥ − 2 ลบหนึ่งซึ่งเป็นรากแปลกปลอมอยู่ในช่วงนี้ เงื่อนไขจึงจับไม่ได้ มีเพียงการตรวจคำตอบที่เผยให้เห็น
จัดให้กรณฑ์อยู่ข้างเดียวก่อน
ต่อไปพิจารณาสมการ
ชวนให้ยกกำลังสองข้างซ้ายพร้อมกับสามทันที แต่กำลังสองของผลบวกไม่ได้คำนวณทีละพจน์ (a + b)2 = a2 + 2ab + b2 จึงจะได้
และกรณฑ์ยังคงอยู่ในสมการ เพียงแต่อยู่ในรูปที่ยุ่งยากกว่าเดิม ดังนั้น จัดให้กรณฑ์อยู่ข้างเดียวก่อน แล้วจึงยกกำลังสอง:
ข้างขวายกกำลังสองด้วยสูตรเดียวกัน (x − 3)2 = x2 − 6x + 9 สมการกำลังสองแยกตัวประกอบได้เป็น (x − 6)(x − 2) = 0 มีราก x = 6 และ x = 2 เริ่มตรวจคำตอบด้วยหก:
ข้างซ้ายเท่ากับข้างขวา หกจึงเป็นคำตอบ ต่อไปคือสอง:
สี่ไม่เท่ากับสอง ข้างซ้ายไม่เท่ากับข้างขวา มีกับดัก คำตอบคือ x = 6 เท่านั้น
ทำไมสองจึงไม่ผ่านการตรวจคำตอบ หลังจากจัดให้กรณฑ์อยู่ข้างเดียว เราได้
บางครั้งไม่มีค่าใดผ่านการตรวจคำตอบเลย สมการ
กรณฑ์สองพจน์
เมื่อสมการมีกรณฑ์สองพจน์ การยกกำลังสองครั้งเดียวมักไม่เพียงพอ แต่ขั้นตอนไม่เปลี่ยน คือ จัดให้กรณฑ์อยู่ข้างเดียว ยกกำลังสอง และถ้ายังเหลือกรณฑ์ ก็ทำซ้ำอีกรอบ ลองสมการนี้
จัดให้กรณฑ์ทั้งสองอยู่ข้างเดียวพร้อมกันไม่ได้ จึงย้าย
ทางขวาเรายกกำลังสองทวินามอีกครั้ง จึงมีพจน์กลาง
เรายกกำลังสองสองครั้ง การตรวจคำตอบจึงยิ่งจำเป็น:
ข้างซ้ายเท่ากับข้างขวา ถูกต้อง สมการมีคำตอบ x = 4