ฟังก์ชันตรีโกณมิติผกผัน
เพื่อให้ใช้ฟังก์ชันตรีโกณมิติพื้นฐานได้อย่างเต็มที่ ต้องนิยามฟังก์ชันผกผันของฟังก์ชันเหล่านี้ด้วย ฟังก์ชันผกผันเหล่านี้เรียกว่าฟังก์ชันตรีโกณมิติผกผัน ได้แก่ อาร์กไซน์ อาร์กโคไซน์ อาร์กแทนเจนต์ และอาร์กโคแทนเจนต์ เขียนย่อเป็น arcsin, arccos, arctan และ arccot
ตัวอย่างนำ
เริ่มจากตัวอย่าง จงหาขนาดของมุมแอลฟา:
เรารู้ความยาวของด้านสองด้านของรูปสามเหลี่ยม คือด้าน b = 3 และด้าน a = 6 ต้องการหามุมแอลฟา ด้าน a เป็นด้านตรงข้ามมุมฉาก และด้าน b เป็นด้านตรงข้ามมุมแอลฟา ฟังก์ชันไซน์ใช้ด้านตรงข้ามมุม กล่าวให้ชัดคือไซน์ของมุมแอลฟาเท่ากับอัตราส่วนของความยาวด้านตรงข้ามมุมต่อความยาวด้านตรงข้ามมุมฉาก ลองแทนลงในสูตร:
ตอนนี้รู้แล้วว่าไซน์ของมุมแอลฟาเท่ากับหนึ่งในสอง คำถามคือจะหามุมจากจำนวนนี้ได้อย่างไร สิ่งที่ต้องใช้คือฟังก์ชันผกผันของฟังก์ชันไซน์ ฟังก์ชันไซน์รับมุมเข้าไปแล้วให้อัตราส่วนของด้านสองด้านออกมา แต่ตอนนี้ต้องการฟังก์ชันที่รับอัตราส่วนเข้าไปแล้วให้มุมออกมา
ฟังก์ชันตรีโกณมิติผกผันทำหน้าที่นี้ ก่อนจะนิยามอย่างเป็นทางการว่าฟังก์ชันตรีโกณมิติผกผันคืออะไร ลองคำนวณตัวอย่างให้เสร็จด้วย Google ซึ่งบอกว่า arcsin ของหนึ่งในสองเท่ากับ 30 องศา ถ้าต้องการคำนวณตัวอย่างเดียวกันด้วยเครื่องคิดเลข อาร์กไซน์มักเขียนแทนด้วย sin−1
ฟังก์ชันผกผันของไซน์
ก่อนอื่นพิจารณากราฟของฟังก์ชันไซน์:
ทบทวนสมบัติบางประการของฟังก์ชัน ฟังก์ชัน f มีฟังก์ชันผกผันถ้าเป็นฟังก์ชันหนึ่งต่อหนึ่ง หมายความว่าอย่างไร หมายความว่าถ้าเลือกสมาชิกสองตัวที่ต่างกัน x1 และ x2 จากโดเมน ค่าของฟังก์ชัน f(x1) และ f(x2) ต้องต่างกัน และต้องเป็นเช่นนี้สำหรับทุกคู่ที่เป็นไปได้ ข้อนี้ดูได้ง่ายจากกราฟ ถ้าลากเส้นตรงที่ขนานกับแกน X ให้ตัดกราฟของฟังก์ชัน f มากกว่าหนึ่งจุดได้ ฟังก์ชันนั้นไม่เป็นฟังก์ชันหนึ่งต่อหนึ่ง
เห็นได้ชัดว่าสำหรับฟังก์ชันไซน์หาเส้นตรงแบบนี้ได้ เช่น แกน X เองก็ตัดกราฟของฟังก์ชันไซน์มากกว่าหนึ่งจุด กล่าวให้ชัดคือตัดมากมายไม่จำกัดจุด ฟังก์ชันไซน์จึงไม่เป็นฟังก์ชันหนึ่งต่อหนึ่ง และไม่มีฟังก์ชันผกผัน
ฟังก์ชันผกผันของไซน์ที่จำกัดโดเมน
จากหัวข้อที่แล้ว ฟังก์ชันไซน์ไม่มีฟังก์ชันผกผัน แต่จากหัวข้อแรกรู้ว่ามีฟังก์ชัน arcsin ซึ่งทำงานตรงตามที่ต้องการ ทำได้อย่างไร เราเลือกเฉพาะส่วนของฟังก์ชันไซน์ที่เป็นฟังก์ชันหนึ่งต่อหนึ่ง จึงนิยามฟังก์ชันผกผันของฟังก์ชันที่จำกัดโดเมนนี้ได้
การจำกัดฟังก์ชันไซน์ทำได้โดยลดโดเมนให้เล็กลง ควรเลือกสับเซตใดของโดเมนเดิม (ซึ่งคือจำนวนจริง) เลือกได้หลายสับเซต แต่ตัวเลือกที่ดีที่สุดคือช่วง
ช่วงนี้แสดงไว้ในรูปต่อไปนี้:
บนโดเมนนี้นิยามฟังก์ชันผกผันได้แล้ว เพราะบนช่วงนี้ฟังก์ชันไซน์เป็นฟังก์ชันหนึ่งต่อหนึ่ง ฟังก์ชันผกผันกับฟังก์ชันเดิมสมมาตรกันเทียบกับเส้นแบ่งครึ่งมุมของจตุภาคที่ 1 และ 3 จึงวาดกราฟของฟังก์ชันผกผันของฟังก์ชัน sin(x) ที่จำกัดโดเมนนี้ได้ ดังรูป:
เส้นสีน้ำเงินคือไซน์เดิม ส่วนที่เน้นด้วยสีแดงคือส่วนของฟังก์ชันที่ต้องการหาฟังก์ชันผกผัน เส้นสีเขียวคือฟังก์ชันผกผัน ซึ่งเขียนแทนด้วย arcsin หรือเพียง asin
โดเมนและเรนจ์ของ arcsin
ฟังก์ชันสองฟังก์ชันนี้แสดงการสลับกันของโดเมนและเรนจ์ได้อย่างชัดเจน ดูรูปต่อไปนี้ ซึ่งมีกราฟเดิมในสีเดิม เพียงแต่ขยายใหญ่ขึ้นและเพิ่มเส้นและจุดบางจุด:
สังเกตว่าโดเมนของฟังก์ชันไซน์ที่จำกัดโดเมน (เส้นสีแดง) คือช่วง
โดเมนหมายถึง x ทุกค่าที่ฟังก์ชันนิยาม เรานิยามฟังก์ชันไว้เฉพาะบนช่วงนี้เพื่อให้ได้ฟังก์ชันหนึ่งต่อหนึ่ง ในกราฟจะหาค่า x เหล่านี้บนแกน X
ต่อไปดูเรนจ์ของฟังก์ชัน arcsin (เส้นสีเขียว) เรนจ์คือ y ทุกค่าที่ฟังก์ชันให้ออกมาได้ จึงหาบนแกน Y ฟังก์ชัน arcsin มีเรนจ์เป็นช่วงเดียวกัน
นี่คือสมบัติทั่วไปของฟังก์ชันผกผัน จึงไม่น่าแปลกใจ ในทำนองเดียวกัน ข้อนี้เป็นจริงสำหรับเรนจ์ของฟังก์ชันไซน์ที่จำกัดโดเมนและโดเมนของ arcsin ด้วย เรนจ์ของฟังก์ชันไซน์คือช่วงตั้งแต่ลบหนึ่งถึงหนึ่ง ไซน์ให้ค่าได้เพียงค่าเหล่านี้ ไม่มีมุมใดที่ไซน์มากกว่าหนึ่งหรือน้อยกว่าลบหนึ่ง และเนื่องจากไม่มีมุมใดที่ไซน์มากกว่าหนึ่ง ก็สมเหตุสมผลที่ฟังก์ชันผกผันจะรับค่าที่มากกว่าหนึ่งไม่ได้ โดเมนของฟังก์ชัน arcsin จึงเป็นช่วง [−1, 1]
หาค่าของฟังก์ชันอาร์กไซน์ได้ด้วยเครื่องคิดเลขของเว็บนี้
อาร์กโคไซน์
ต่อไปกล่าวถึงฟังก์ชันผกผันของโคไซน์อย่างย่อ ด้วยเหตุผลเดียวกับฟังก์ชันไซน์ โคไซน์ไม่มีฟังก์ชันผกผัน เพราะไม่เป็นฟังก์ชันหนึ่งต่อหนึ่ง อย่างไรก็ตาม เลือกสับเซตของโดเมนให้ได้ฟังก์ชันหนึ่งต่อหนึ่งได้
เส้นสีน้ำเงินคือกราฟของฟังก์ชันโคไซน์ ส่วนสีแดงคือฟังก์ชันนี้ที่จำกัดโดเมนเป็น [0, π] เส้นสีเขียวคือกราฟของฟังก์ชัน arccos(x) ซึ่งเป็นฟังก์ชันผกผันของฟังก์ชันโคไซน์ที่จำกัดโดเมนนี้
อาร์กแทนเจนต์
กราฟของฟังก์ชันแทนเจนต์เป็นดังนี้:
กราฟมีรูปร่างต่างจากฟังก์ชันก่อนหน้า แต่ก็ยังไม่เป็นฟังก์ชันหนึ่งต่อหนึ่ง แต่ก็จำกัดโดเมนของฟังก์ชันนี้ได้อีกเช่นกัน โดยเลือกส่วนที่เป็นฟังก์ชันหนึ่งต่อหนึ่ง ซึ่งคือช่วงเปิด
ฟังก์ชันผกผันจะมีรูปร่างดังนี้:
อาร์กโคแทนเจนต์
ทุกอย่างเหมือนในหัวข้อก่อนหน้า กราฟของฟังก์ชันโคแทนเจนต์:
โดเมนของฟังก์ชันโคแทนเจนต์ที่จำกัดโดเมนคือช่วงเปิด (0, π)
สารบัญ: ฟังก์ชันตรีโกณมิติ, วงกลมหนึ่งหน่วย, ฟังก์ชันตรีโกณมิติผกผัน, สมบัติของไซน์ โคไซน์ แทนเจนต์ และโคแทนเจนต์, สูตรของฟังก์ชันตรีโกณมิติ, กราฟของฟังก์ชันตรีโกณมิติ, กฎของไซน์และกฎของโคไซน์