✖

กฎข้อที่หนึ่งของนิวตัน

นักฮอกกี้ส่งลูกฮอกกี้ไปบนน้ำแข็งที่เพิ่งปรับผิวใหม่ ลูกฮอกกี้ไถลไปเกือบทั่วสนามและช้าลงเพียงเล็กน้อย แม้จะไม่มีใครดันแล้ว ถ้าน้ำแข็งเรียบสมบูรณ์และสนามยาวไม่มีที่สิ้นสุด ลูกฮอกกี้จะเคลื่อนที่เร็วเท่าเดิมและตรงเหมือนเดิมตลอดไป นี่คือแก่นของกฎข้อที่หนึ่งของนิวตัน (Newton's first law) ซึ่งเรียกอีกชื่อว่ากฎของความเฉื่อย

กฎของความเฉื่อย

ไอแซก นิวตัน เขียนกฎนี้ไว้ในปี 1687 ประมาณดังนี้:

วัตถุจะคงสภาพหยุดนิ่งหรือเคลื่อนที่แนวตรงด้วยความเร็วคงตัว จนกว่าจะมีแรงภายนอกมากระทำให้เปลี่ยนสภาพนั้น

ไม่ได้หมายความว่าต้องไม่มีแรงใดกระทำต่อวัตถุเลย เพียงให้แรงลัพธ์ของแรงทั้งหมดที่กระทำต่อวัตถุเป็นศูนย์ก็พอ โลกดึงลูกฮอกกี้บนน้ำแข็งลง และน้ำแข็งดันลูกฮอกกี้ขึ้นด้วยแรงที่มีขนาดเท่ากัน แรงเสียดทานบนน้ำแข็งน้อยมากจนแทบไม่สังเกตเห็น แรงจึงเกือบอยู่ในสมดุล และลูกฮอกกี้เป็นเหมือนไม่มีอะไรกระทำเลย เขียนสั้น ๆ ได้ว่า:

F→=0→ ⇒ Δv→=0→

ถ้าแรงลัพธ์ F→ เป็นศูนย์ ความเร็ว v→ จะไม่เปลี่ยน ขนาดไม่เปลี่ยน วัตถุจึงไม่เร็วขึ้นและไม่ช้าลง และทิศทางก็ไม่เปลี่ยน วัตถุจึงไม่เลี้ยว การหยุดนิ่งเป็นเพียงกรณีพิเศษที่ความเร็วเป็นศูนย์ตลอด หนังสือที่วางอยู่ก็วางอยู่ต่อไป ลูกฮอกกี้ที่กำลังเคลื่อนที่ก็ไถลต่อไป

ในทางกลับกันก็เป็นจริง เมื่อวัตถุหยุดนิ่งหรือเคลื่อนที่แนวตรงด้วยความเร็วคงตัว แรงลัพธ์ที่กระทำต่อวัตถุเป็นศูนย์ และเมื่อความเร็วของวัตถุเปลี่ยน ไม่ว่าจะเปลี่ยนขนาดหรือทิศทาง แรงลัพธ์ไม่เป็นศูนย์

ความสามารถของวัตถุที่จะรักษาความเร็วของตัวเองไว้เรียกว่าความเฉื่อย (inertia) วัตถุทุกชิ้นมีความเฉื่อย ทั้งก้อนหิน ลูกฮอกกี้ รถเมล์ และตัวเราเอง

แล้วทำไมสิ่งต่าง ๆ จึงหยุด

แต่ประสบการณ์ในชีวิตประจำวันบอกตรงข้าม เมื่อหยุดปั่น จักรยานก็หยุดในไม่ช้า ลูกบอลที่กลิ้งบนสนามหญ้าก็หยุดเช่นกัน นักปรัชญากรีกอริสโตเติลในคริสต์ศตวรรษที่ 4 ก่อนคริสตกาลสอนว่า สภาพตามธรรมชาติของวัตถุบนโลกคือการหยุดนิ่ง สิ่งใดจะเคลื่อนที่ได้ต้องมีบางสิ่งดันอยู่ตลอดเวลา และเมื่อหยุดดัน วัตถุก็จะหยุดเอง ฟังดูมีเหตุผล และผู้คนเชื่อเช่นนี้มาเกือบสองพันปี ถ้าเราเคยคิดเช่นนั้นด้วย ก็ไม่ได้เข้าใจผิดอยู่คนเดียว แต่ความจริงไม่ได้เป็นเช่นนั้น

กาลิเลโอ กาลิเลอี ไขปัญหานี้ในคริสต์ศตวรรษที่ 17 ด้วยการทดลองทางความคิดที่ใช้ทางลาดสองด้าน

ภาพเคลื่อนไหว: ลูกบอลเล็กกลิ้งลงจากทางลาดด้านซ้ายสามครั้ง บนทางลาดที่ชันและที่ลาดน้อยขึ้นไปถึงความสูงเท่าจุดเริ่มต้น บนทางราบกลิ้งออกไปนอกรูป

ลูกบอลเล็กที่ปล่อยจากทางลาดด้านซ้ายกลิ้งลงมา แล้วขึ้นไปบนทางลาดฝั่งตรงข้ามจนถึงความสูงเท่ากับที่ออกตัว ซึ่งแสดงด้วยเส้นประสีเทา ที่ตรงนั้นลูกบอลหยุดชั่วขณะ ยิ่งทางลาดด้านขวาลาดน้อย ลูกบอลยิ่งกลิ้งไปได้ไกลก่อนจะขึ้นถึงความสูงนั้น บนทางลาดชันสีน้ำเงินกลิ้งไปเพียงนิดเดียว บนทางลาดน้อยสีเขียวกลิ้งไปไกลกว่าและนานกว่ามาก แล้วถ้าทางลาดด้านขวาไม่สูงขึ้นเลย เหมือนทางราบสีแดงเล่า ลูกบอลจะไม่มีทางขึ้นถึงความสูงของจุดเริ่มต้น จึงกลิ้งต่อไปด้วยอัตราเร็วเท่าเดิมจนออกไปนอกรูป

ลูกบอลจริงขึ้นไปได้เพียงเกือบถึงความสูงของจุดเริ่มต้น และบนทางราบก็หยุดในที่สุด สิ่งที่ทำให้ช้าลงคือแรงเสียดทานและแรงต้านอากาศ ซึ่งเป็นแรงที่กระทำสวนกับการเคลื่อนที่ แรงเหล่านี้เองที่ทำให้จักรยานและลูกบอลบนสนามหญ้าหยุด วัตถุไม่เคยหยุดเอง ต้องมีแรงบางแรงทำให้ช้าลงเสมอ บนน้ำแข็งแรงเสียดทานน้อย ลูกฮอกกี้จึงไถลไปได้ไกลมาก

ความเข้าใจผิดที่นิยมอีกข้อหนึ่งตามมาด้วย เมื่อขว้างลูกบอล เรามักคิดว่าลูกบอลลอยต่อไปเพราะยังมีแรงจากมือเหลืออยู่ในลูกบอล และแรงนั้นจะ “หมด” ไประหว่างทาง ไม่มีแรงแบบนั้นอยู่ในลูกบอล มือกระทำต่อลูกบอลจนถึงขณะที่ปล่อยเท่านั้น หลังจากนั้นมีเพียงโลกและแรงต้านอากาศที่กระทำต่อลูกบอล ไม่มีอะไรผลักลูกบอลไปข้างหน้า ลูกบอลลอยไปข้างหน้าได้เพราะความเฉื่อย แรงจำเป็นสำหรับการเปลี่ยนความเร็ว ไม่ใช่สำหรับการเคลื่อนที่

รถเมล์ออกตัว

เรายืนอยู่บนรถเมล์โดยไม่ได้จับอะไร แล้วรถเมล์ออกตัวอย่างแรง ตัวเราถูกกระชากไปข้างหลัง ดูเหมือนมีบางสิ่งดึงเราไปข้างหลัง แต่ไม่มีอะไรกระทำต่อเราไปข้างหลังเลย พื้นรถเริ่มเคลื่อนที่และพาเท้าของเราไปด้วย เพราะรองเท้ายึดกับพื้นอยู่ ส่วนร่างกายที่เหลือไม่มีอะไรบังคับให้เปลี่ยนการเคลื่อนที่ จึงหยุดนิ่งเทียบกับถนนต่อไปตามกฎของความเฉื่อย เท้าเคลื่อนที่ไปข้างหน้า ร่างกายอยู่ข้างหลัง เราจึงเอนไปข้างหลัง

เมื่อรถเมล์วิ่งด้วยอัตราเร็วคงตัวบนถนนตรงแล้ว เรายืนอยู่ได้อย่างสบายแม้ไม่ได้จับอะไร ความเร็วของเราเท่ากับความเร็วของรถเมล์ และไม่มีอะไรต้องเปลี่ยนความเร็วนั้น

ด้วยเหตุผลเดียวกัน ในรถที่เร่งอย่างแรง เบาะจะดันหลังของเรา แรงดันนั้นคือแรงที่ทำให้เราเคลื่อนที่ไปพร้อมกับรถ ถ้าไม่มีแรงนี้ เราจะหยุดอยู่กับที่และรถจะวิ่งหนีไป

รถเมล์เบรก

การเบรกเป็นกรณีที่ตรงข้ามกันโดยสิ้นเชิง รถเมล์ช้าลง แต่เรายังเคลื่อนที่ด้วยอัตราเร็วเท่าเดิมต่อไป จนกว่าจะมีอะไรมาหยุดเรา เมื่อเทียบกับรถเมล์ เราจึงเลื่อนไปข้างหน้า

เรามีเวลาเท่าใด รถโดยสารระหว่างเมืองเบรกอย่างแรงด้วยความหน่วง |a|=5m/s2 ผู้โดยสารที่ไม่ได้คาดเข็มขัดมีพนักพิงอยู่ข้างหน้าห่าง 0.4 m แรงเสียดทานกับเบาะทำให้ผู้โดยสารช้าลงบ้าง แต่เมื่อเบรกอย่างแรงก็ไม่พอ จึงไม่คิดแรงนี้

เราคำนวณในกรอบอ้างอิงที่ติดอยู่กับถนน ในขณะที่คนขับเหยียบเบรก รถโดยสารและผู้โดยสารเคลื่อนที่ด้วยความเร็วเท่ากัน v0 ผู้โดยสารเคลื่อนที่ต่อไปด้วยความเร็วคงตัว และในเวลา t เคลื่อนที่ได้

s1=v0⋅t

รถโดยสารเบรก ซึ่งเป็นการเคลื่อนที่แนวตรงด้วยความเร่งคงตัวที่มีความเร่งเป็นลบ และเคลื่อนที่ได้น้อยกว่า:

s2=v0⋅t−12⋅|a|⋅t2

ผลต่างของระยะทางบอกว่าผู้โดยสารเลื่อนไปเทียบกับรถโดยสารเท่าใด ให้เป็น x:

x=s1−s2=12⋅|a|⋅t2

ความเร็วต้นลบกันหายไป รถโดยสารวิ่งมาเร็วเท่าใดจึงไม่มีผลเลย หาเวลา:

t=2⋅x|a|

แทนค่า:

t=2×0.4m5m/s2=0.16s2=0.4s

ในเวลานั้นรถโดยสารช้าลง |a|⋅t=5m/s2×0.4s=2m/s ส่วนผู้โดยสารไม่ได้ช้าลงเลย จึงกระแทกพนักพิงด้วยอัตราเร็ว 2 m/s หรือประมาณ 7 km/h เหมือนกับการเดินเร็ว ๆ แล้วชนกำแพง และทั้งหมดเกิดขึ้นในเวลาไม่ถึงครึ่งวินาที จึงไม่มีเวลาคว้าอะไรไว้

ด้วยเหตุนี้รถโดยสารระหว่างเมืองจึงมีเข็มขัดนิรภัย

รถโดยสารที่กำลังเบรก: ผู้โดยสารเคลื่อนที่ต่อไปด้วยอัตราเร็วเท่าเดิม จนกว่าเข็มขัดนิรภัยจะหยุดไว้

รถโดยสารวิ่งไปทางขวา และตั้งแต่ไฟเบรกสีแดงสว่างขึ้นก็ช้าลง ใต้ถนนมีเครื่องหมายเพิ่มขึ้นทุกช่วงเวลาที่เท่ากัน สีส้มแสดงตำแหน่งของผู้โดยสาร สีน้ำเงินแสดงตำแหน่งของด้านหน้ารถโดยสาร เครื่องหมายสีส้มในตอนแรกห่างกันเท่า ๆ กัน เพราะผู้โดยสารไม่ได้ช้าลง ระยะห่างของเครื่องหมายสีน้ำเงินสั้นลงระหว่างเบรก ผู้โดยสารจึงเลื่อนไปข้างหน้าเทียบกับรถโดยสาร จนกระทั่งพิงเข็มขัดนิรภัยสีเขียว เข็มขัดจึงทำให้ผู้โดยสารช้าลง และหลังจากนั้นก็เคลื่อนที่ไปพร้อมกับรถโดยสาร ในภาพเคลื่อนไหวเข็มขัดหย่อนมาก เพื่อให้เห็นการเลื่อนได้ชัด

ผ้าปูโต๊ะใต้จานชาม

กลเม็ดที่รู้จักกันดี โต๊ะจัดจานชามไว้แล้ว นักมายากลกระตุกผ้าปูโต๊ะอย่างแรง และจานชามยังคงตั้งอยู่บนโต๊ะเปล่า สิ่งที่จะพาจานไปด้วยได้มีเพียงแรงเสียดทานระหว่างผ้าปูโต๊ะกับจาน เมื่อกระตุกเร็วพอ แรงนี้กระทำเพียงเสี้ยววินาที และในเวลาสั้นขนาดนั้นแทบไม่ทำให้จานเคลื่อนที่ ความเฉื่อยทำให้จานอยู่ที่เดิม ใครที่ดึงช้า ๆ ก็ให้เวลาแรงเสียดทานมากพอ และจานชามจะเลื่อนตามผ้าปูโต๊ะลงไปถึงพื้น

ลองทำดู แต่อย่าใช้จานชามกระเบื้องของยายเลย วางโปสการ์ดไว้บนแก้ว แล้ววางเหรียญไว้บนโปสการ์ด จากนั้นดีดโปสการ์ดในแนวนอนอย่างแรง โปสการ์ดจะกระเด็นออกไป และเหรียญจะตกลงในแก้วดังกริ๊ง

เข็มขัดนิรภัยและพนักพิงศีรษะ

ในรถยนต์เป็นแบบเดียวกับในรถโดยสารที่กำลังเบรก เพียงแต่ทุกอย่างรุนแรงกว่ามาก เมื่อรถชนสิ่งกีดขวาง รถจะหยุดในเวลาประมาณหนึ่งส่วนสิบวินาที แต่คนขับที่ไม่ได้คาดเข็มขัดยังเคลื่อนที่ต่อไปด้วยอัตราเร็วที่รถมีก่อนชน และจะหยุดเมื่อกระแทกพวงมาลัยหรือกระจกหน้า เข็มขัดนิรภัยยึดคนขับไว้กับเบาะ คนขับจึงหยุดไปพร้อมกับรถ และเข็มขัดกระจายแรงที่หยุดคนขับไปที่หน้าอกและสะโพก

พนักพิงศีรษะช่วยป้องกันเมื่อถูกชนท้าย นึกภาพว่ารถอีกคันชนท้ายรถที่จอดอยู่ รถและเบาะพุ่งไปข้างหน้าอย่างแรง และเบาะพาร่างกายของเราไปด้วย ไม่มีอะไรดันศีรษะ ศีรษะจึงอยู่ที่เดิม ร่างกายเคลื่อนที่ไปก่อน และคอพับไปข้างหลังอย่างแรง พนักพิงศีรษะดันศีรษะไปข้างหน้าพร้อมกับร่างกาย จึงต้องปรับให้สูงพอที่จะอยู่หลังศีรษะ ไม่ใช่หลังคอ

กรอบอ้างอิงเฉื่อย

ลองมองผู้โดยสารที่ไม่ได้คาดเข็มขัดผ่านสายตาของคนที่นั่งข้าง ๆ ขณะที่รถโดยสารวิ่งด้วยอัตราเร็วคงตัว ผู้โดยสารนั่งนิ่งเทียบกับคนข้าง ๆ ทันทีที่รถโดยสารเริ่มเบรก ผู้โดยสารเริ่มเคลื่อนที่ไปข้างหน้าเองเมื่อเทียบกับคนข้าง ๆ ด้วยความเร่งคงตัว x=12⋅|a|⋅t2 ในกรอบอ้างอิงที่ติดอยู่กับรถโดยสารที่กำลังเบรก กฎของความเฉื่อยจึงใช้ไม่ได้ ผู้โดยสารเริ่มเคลื่อนที่ในกรอบนี้โดยไม่มีแรงใหม่ใดมากระทำเลย

กฎของความเฉื่อยใช้ได้หรือไม่ ตรวจสอบได้ด้วยการทดสอบ วางลูกบอลเล็กไว้บนพื้นรถโดยสาร และไม่ให้ใครแตะ ถ้าลูกบอลอยู่นิ่ง กฎใช้ได้ในรถโดยสารนั้น ถ้าลูกบอลกลิ้งไปเอง กฎใช้ไม่ได้ เพราะไม่มีอะไรดันลูกบอลในแนวนอน เมื่อมองจากถนนจะเห็นเหตุผล ลูกบอลรักษาความเร็วของตัวเอง ส่วนรถโดยสารใต้ลูกบอลเป็นฝ่ายที่ช้าลงหรือเลี้ยว

กรอบอ้างอิงที่กฎของความเฉื่อยใช้ได้เรียกว่ากรอบอ้างอิงเฉื่อย (inertial frame of reference) จากคำภาษาละติน inertia ซึ่งแปลว่าความเฉื่อย

ภาพเคลื่อนไหว: ลูกบอลเล็กบนพื้นของรถโดยสารที่จอดอยู่ ที่วิ่ง ที่เบรก และที่เลี้ยว มองจากด้านบน

รถโดยสาร ลูกบอล เป็นกรอบเฉื่อยหรือไม่
จอดอยู่ อยู่นิ่ง ใช่
วิ่งตรงด้วยอัตราเร็วคงตัว อยู่นิ่ง ใช่
เบรก กลิ้งไปข้างหน้า ไม่ใช่
เลี้ยว กลิ้งไปด้านข้าง ไม่ใช่

รถโดยสารสองคันแรกเมื่อมองจากข้างในดูเหมือนกันทุกประการ ด้วยเหตุนี้ ในรถไฟที่วิ่งราบเรียบบนรางตรง ถ้าหลับตาจะบอกไม่ได้ว่ารถไฟวิ่งอยู่หรือจอดอยู่ ยานพาหนะทุกคันที่วิ่งตรงด้วยอัตราเร็วคงตัวเทียบกับถนนจึงเป็นกรอบเฉื่อย ลูกบอลในยานพาหนะนั้นจะอยู่นิ่ง

แม้แต่ถนนก็ไม่ได้เป็นกรอบเฉื่อยอย่างแม่นยำ เพราะโลกหมุนและโคจรรอบดวงอาทิตย์ แต่ความเร่งจากการหมุนมีค่าไม่เกินประมาณ 0.034 m/s2 เราจึงถือว่าโลกเป็นกรอบเฉื่อย

กฎของความเฉื่อยบอกว่าวัตถุที่มีแรงลัพธ์เป็นศูนย์กระทำจะเป็นอย่างไร ถ้าแรงลัพธ์ไม่เป็นศูนย์จะเกิดอะไรขึ้น และทำไมวัตถุที่มีมวลมากกว่าจึงทำให้เคลื่อนที่ได้ยากกว่า จะแสดงในบทความถัดไป กฎข้อที่สองของนิวตัน