✖

แรง

เราเตะลูกบอลบนสนามหญ้า แล้วลูกบอลก็ลอยไป ผู้รักษาประตูรับไว้ ลูกบอลก็หยุดนิ่ง เราบีบลูกบอลยางในฝ่ามือ ลูกบอลก็บุบลง ในทุกกรณีมีบางสิ่งออกแรงกระทำต่อวัตถุ แรงคือสิ่งที่เปลี่ยนการเคลื่อนที่หรือรูปร่างของวัตถุ ทำให้วัตถุเริ่มเคลื่อนที่ หยุด เร็วขึ้น ช้าลง เปลี่ยนทิศ หรือทำให้วัตถุถูกกด ยืดออก หรือโค้งงอ

แรงเป็นการกระทำของวัตถุหนึ่งต่ออีกวัตถุหนึ่งเสมอ เท้ากระทำต่อลูกบอล มือกระทำต่อลูกบอลยาง และเบาะกระทำต่อหลังของเราเมื่อรถออกตัวอย่างแรง วัตถุไม่จำเป็นต้องสัมผัสกันเลย แม่เหล็กดึงตะปูได้จากระยะไกล และโลกดึงดูดทุกสิ่งรอบตัว รวมทั้งลูกบอลที่ลอยอยู่ในอากาศ แรงที่โลกดึงดูดวัตถุเรียกว่าน้ำหนัก (แรงโน้มถ่วง) เขียนแทนด้วย W จะกล่าวถึงโดยละเอียดในภายหลัง ตอนนี้มาดูกันก่อนว่าแรงมีขนาดเท่าใด

หนึ่งนิวตันมีขนาดเท่าใด

แรงเขียนแทนด้วย F จากคำภาษาอังกฤษ force และมีหน่วยเป็นนิวตัน N ตั้งตามชื่อไอแซก นิวตัน เมื่อเขียนเป็นหน่วยฐานจะได้

N=kg·m/s2

ทำไมจึงเป็นกิโลกรัมคูณเมตรต่อวินาทีกำลังสอง จะรู้ได้ในเรื่องกฎการเคลื่อนที่ของนิวตัน

จะนึกภาพหนึ่งนิวตันได้อย่างไร วางช็อกโกแลตแท่งหนัก 100 กรัมไว้บนฝ่ามือ ช็อกโกแลตกดมือด้วยแรงประมาณ 1 N ถ้าให้ละเอียด โลกดึงดูดช็อกโกแลตด้วยแรง 0.98 N นมหนึ่งลิตรซึ่งมีมวลหนึ่งกิโลกรัมกดฝ่ามือด้วยแรงประมาณ 10 N ถุงมันฝรั่งห้ากิโลกรัม 50 N และผู้ใหญ่ที่มีมวล 70 kg กดพื้นด้วยแรงราว 700 N นิวตันเป็นหน่วยที่เล็ก จึงมักใช้กิโลนิวตัน 1 kN = 1,000 N

เครื่องชั่งสปริง

แรงวัดด้วยเครื่องชั่งสปริง (spring scale) ข้างในมีสปริงที่ปลายมีตะขอ ยิ่งดึงตะขอด้วยแรงมาก สปริงยิ่งยืดออกมาก แรงสองเท่าทำให้สปริงยืดออกสองเท่า จึงวาดสเกลเป็นนิวตันไว้ข้างสปริงได้เลย

เครื่องชั่งสปริงที่ไม่มีของแขวน ที่แขวนช็อกโกแลตหนึ่งแท่ง และที่แขวนสองแท่ง

เครื่องชั่งสปริงอันแรกว่าง อันที่สองแขวนช็อกโกแลตหนึ่งแท่ง อันที่สามแขวนสองแท่ง ลูกศรสีแดงคือแรงที่ช็อกโกแลตดึงตะขอ ช็อกโกแลตสองแท่งดึงด้วยแรงสองเท่า และสปริงยืดออกสองเท่า จากศูนย์ไปถึงสอง เครื่องชั่งกระเป๋าเดินทางแบบแขวนก็ทำงานด้วยหลักเดียวกัน เพียงแต่สเกลแปลงเป็นกิโลกรัมไว้แล้ว

แรงเป็นเวกเตอร์

การบอกว่า “ดันด้วยแรง 50 N” ยังไม่พอ ต้องบอกด้วยว่าไปทางใด รถเข็นที่ดันไปข้างหน้าเคลื่อนที่ไปคนละทางกับรถเข็นที่ดึงไปข้างหลัง แรงเป็นเวกเตอร์ มีทั้งขนาดและทิศทาง และเขียนพร้อมลูกศร F→ ส่วน F ที่ไม่มีลูกศรคือขนาดของแรง

แต่สำหรับแรง ขนาดและทิศทางก็ยังไม่พอ วางหนังสือไว้บนโต๊ะ แล้วใช้นิ้วดันกลางสันหนังสือ ให้แรงชี้ผ่านกลางหนังสือ หนังสือจะเลื่อนไปตรง ๆ จากนั้นดันด้วยแรงเท่ากันในทิศเดียวกัน แต่ดันที่มุม หนังสือจะเลื่อนไปและหมุนด้วย เพราะตำแหน่งที่แรงกระทำต่อวัตถุก็มีผล ตำแหน่งนี้เรียกว่าจุดที่แรงกระทำ แรงจึงมีลักษณะสามอย่าง:

  • จุดที่แรงกระทำ คือจุดที่แรงกระทำต่อวัตถุ
  • ทิศทาง คือทิศที่แรงชี้ไป
  • ขนาด คือแรงมีกี่นิวตัน

ลูกศรของแรงจึงต้องลากจากจุดที่แรงกระทำเสมอ ลูกศรชี้ไปตามทิศของแรง และความยาวแสดงขนาดตามมาตราส่วน

หนังสือสองเล่มที่เหมือนกันมองจากด้านบน และแรงที่เท่ากัน แรงหนึ่งกระทำที่กลางสันหนังสือ อีกแรงกระทำที่มุม เล่มซ้ายเลื่อนไปตรง ๆ เล่มขวาหมุนไปด้วย

หนังสือทั้งสองเล่มมองจากด้านบน สันหนังสืออยู่ด้านล่าง ลูกศรสีแดงยาวเท่ากันและชี้ไปทางเดียวกัน ต่างกันเพียงจุดที่แรงกระทำ เราวาดลูกศรไว้ที่ตำแหน่งเริ่มต้นของหนังสือ ซึ่งแสดงด้วยเส้นประสีเทา เพราะแรงกระทำเฉพาะในขณะที่ดันเท่านั้น จากนั้นหนังสือเพียงไถลไปบนโต๊ะจนแรงเสียดทานทำให้หยุด หนังสือเล่มซ้ายที่แรงชี้ผ่านกลางเล่มเลื่อนไปตรง ๆ เล่มขวาเลื่อนไปและหมุน ลูกศรของเวกเตอร์ทั่วไปเลื่อนไปที่ใดบนกระดาษก็ได้ แต่การเลื่อนลูกศรของแรงอาจเปลี่ยนสิ่งที่แรงทำกับวัตถุได้ อย่างไรก็ตาม ถ้าวัตถุไม่หมุนและถือว่าเป็นจุดมวลได้ แรงทั้งหมดกระทำที่จุดเดียว และไม่ต้องคำนึงถึงจุดที่แรงกระทำ ในตัวอย่างต่อ ๆ ไปเราก็จะทำแบบนี้

การรวมแรง

เรือลำเล็กลอยโยกอยู่ไม่ไกลจากท่าเทียบเรือ ธนาใช้เชือกดึงเรือเข้าหาท่าเทียบเรือไปทางเหนือด้วยแรง 40 N ส่วนกฤษอยู่บนฝั่งดึงเชือกอีกเส้นไปทางตะวันออกด้วยแรง 30 N เชือกทั้งสองผูกไว้ที่หัวเรือ ทั้งสองคนรวมกันดึงเรือไปทางใดและด้วยแรงเท่าใด

แรงที่กระทำต่อวัตถุที่จุดเดียวกันแทนได้ด้วยแรงเดียวที่ให้ผลเท่ากัน เรียกว่าแรงลัพธ์ ซึ่งเป็นผลบวกแบบเวกเตอร์ของแรงทั้งหมด:

F→=F→1+F→2

แรงที่ตั้งฉากกัน F⃗_1 และ F⃗_2 และแรงลัพธ์ F⃗

วาดลูกศรจากหัวเรือ แล้วเติมให้เป็นรูปสี่เหลี่ยมด้านขนาน แรงตั้งฉากกัน รูปสี่เหลี่ยมด้านขนานนี้จึงเป็นรูปสี่เหลี่ยมมุมฉาก แรงลัพธ์คือเส้นทแยงมุมสีเขียว เส้นทแยงมุมนี้ ลูกศรสีแดง และด้านบนของรูปสี่เหลี่ยม (ซึ่งยาวเท่ากับลูกศรสีน้ำเงิน) ประกอบกันเป็นรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก ขนาดของแรงลัพธ์จึงคำนวณได้ด้วยทฤษฎีบทพีทาโกรัส:

F=F12+F22

แทนค่า:

F=(40N)2+(30N)2

ยกกำลังสองแล้วบวก:

F=1,600N2+900N2=2,500N2

แล้วถอดรากที่สอง:

F=50N

ทั้งสองคนรวมกันดึงเรือด้วยแรง 50 N ไม่ใช่ 70 N อาจอยากนำขนาดมาบวกกันเลย แต่แต่ละคนดึงไปคนละทาง แรงลัพธ์ยาวกว่าแรงแต่ละแรง แต่สั้นกว่าผลบวกของแรงทั้งสอง

ยังต้องหาทิศทาง ให้ α เป็นมุมระหว่างแรงลัพธ์กับเชือกของธนา ด้านตรงข้ามมุมนี้คือด้านของรูปสี่เหลี่ยมที่ยาวเท่ากับแรงของกฤษ ดังนั้น

sin⁡α=F2F=30N50N=0.6

ปุ่ม sin−1 ของเครื่องคิดเลขให้ α ≈ 37° แรงลัพธ์ชี้ไปทางเหนือ โดยเบนไปทางตะวันออก 37°

ถ้าธนากับกฤษดึงไปทางเดียวกัน ขนาดของแรงจะบวกกันได้ 70 N ถ้าดึงสวนกันพอดี จะลบกัน และแรงลัพธ์ 10 N จะชี้ไปทางธนา ถ้าเชือกทำมุมอื่นใด แรงลัพธ์จะอยู่ระหว่าง 10 N ถึง 70 N และยิ่งเชือกทำมุมกันน้อย แรงลัพธ์ยิ่งมาก

สมดุลของแรง

ถ้าแรงลัพธ์เป็นศูนย์เล่า แรงจะหักล้างกัน และวัตถุจะเป็นเหมือนไม่มีแรงใดกระทำเลย เรากล่าวว่าแรงอยู่ในสมดุล

โคมไฟห้อยจากเพดานด้วยสายไฟและอยู่นิ่ง โลกดึงโคมไฟลงด้วยน้ำหนัก และสายไฟดึงโคมไฟขึ้นด้วยแรงที่มีขนาดเท่ากัน แรงลัพธ์จึงเป็นศูนย์ สมดุลไม่ได้หมายความว่าไม่มีแรงใดกระทำต่อโคมไฟ มีแรงสองแรงกระทำอยู่ เพียงแต่ผลของแรงหักล้างกัน สมดุลของแรงมีผลต่อการเคลื่อนที่ของวัตถุอย่างไร อธิบายไว้ในกฎข้อที่หนึ่งของนิวตัน

โคมไฟที่แขวนด้วยลวดสองช่วง

เหนือถนน มีลวดขึงระหว่างบ้านสองหลัง และกลางลวดแขวนโคมไฟไว้ โคมไฟมีน้ำหนัก 50 N ลวดหย่อนลงใต้โคมไฟ และลวดแต่ละครึ่งทำมุม α = 30° กับแนวนอน ลวดตึงด้วยแรงเท่าใด

โคมไฟกลางลวด แรงของลวด F⃗_1 และ F⃗_2 กับน้ำหนัก W⃗

มีแรงสามแรงกระทำต่อโคมไฟ คือน้ำหนักสีน้ำเงิน W→ ที่ชี้ลง และแรงสีแดงของลวดสองแรง F→1 และ F→2 ซึ่งแต่ละแรงอยู่ในแนวของลวดครึ่งนั้น โคมไฟแขวนนิ่งอยู่ แรงจึงอยู่ในสมดุล ลวดทั้งสองครึ่งเอียงเท่ากัน จึงดึงด้วยแรงขนาดเท่ากัน ให้แรงนี้เป็น F แต่แรงที่เอียงไม่ได้ชี้สวนกับน้ำหนัก จึงเปรียบเทียบกันโดยตรงไม่ได้ ดังนั้นจึงแยกแต่ละแรงเป็นองค์ประกอบแนวนอนและแนวดิ่ง

แรง F⃗_1 แยกเป็นองค์ประกอบแนวนอน F⃗_x และองค์ประกอบแนวดิ่ง F⃗_y

องค์ประกอบแนวนอนของแรงทั้งสองมีขนาดเท่ากันและชี้สวนกัน จึงหักล้างกัน องค์ประกอบแนวดิ่งชี้ขึ้นทั้งคู่ และรวมกันต้องหักล้างน้ำหนักทั้งหมดของโคมไฟ แต่ละองค์ประกอบจึงรับครึ่งหนึ่ง จากรูปสามเหลี่ยมมุมฉากในรูป องค์ประกอบแนวดิ่งคือ Fy = F · sin α ดังนั้น

F⋅sin⁡α=W2

หารทั้งสองข้างด้วยไซน์:

F=W2⋅sin⁡α

แทนค่า sin 30° = 0.5:

F=50N2×0.5=50N

ลองตรวจสอบว่าแรงทำให้โคมไฟอยู่ในสมดุลจริง องค์ประกอบแนวดิ่งของแต่ละแรงคือ Fy = 50 N × 0.5 = 25 N สองแรงรวมกันได้ 50 N เท่ากับน้ำหนักของโคมไฟพอดี องค์ประกอบแนวนอนคือ Fx = F · cos α ≈ 50 N × 0.866 ≈ 43 N และหักล้างกับองค์ประกอบที่มีขนาดเท่ากันของลวดอีกครึ่งหนึ่ง

ลวดแต่ละครึ่งดึงด้วยแรง 50 N ซึ่งเท่ากับแรงที่จะเกิดขึ้นถ้าแขวนโคมไฟด้วยลวดเส้นเดียวในแนวดิ่ง ลวดสองครึ่ง แต่ไม่ได้แบ่งน้ำหนักกันเลย ระวัง กับดัก! เพราะลวดแต่ละครึ่งดึงไปด้านข้างเป็นส่วนใหญ่ สวนกับลวดอีกครึ่งที่มาจากบ้านอีกหลัง และมีเพียงองค์ประกอบแนวดิ่ง 25 N ที่ชี้ขึ้น

ทำไมจึงขึงลวดให้ตรงไม่ได้

ลวดที่หย่อนดูไม่สวย ช่างจึงขึงให้ตึงขึ้น มุม α จึงเล็กลง แรงในลวดจะเป็นอย่างไร ในสูตรไซน์อยู่ในตัวส่วน และไซน์ของมุมเล็กเป็นจำนวนน้อย สำหรับ 10° จะได้ sin 10° ≈ 0.174:

F=50N2×0.174≈144N

ตอนนี้ลวดตึงด้วยแรงเกือบสามเท่า ทั้งที่โคมไฟยังหนักเท่าเดิม

โคมไฟเดียวกันเมื่อลวดหย่อนมากและหย่อนน้อย แรงวาดด้วยมาตราส่วนเดียวกัน

รูปแสดงโคมไฟเดียวกันเมื่อลวดหย่อนมากและหย่อนน้อย น้ำหนักสีน้ำเงินยาวเท่ากันในทั้งสองกรณี แต่แรงสีแดงของลวดเมื่อหย่อนน้อยยาวกว่ามาก ค่าอื่น ๆ คำนวณได้ด้วยเครื่องคิดเลข:

มุม α แรงในลวด
30° 50 N
10° 144 N
5° 287 N
2° 716 N
1° 1,432 N

เมื่อลวดหย่อนเพียงหนึ่งองศา ลวดแต่ละครึ่งดึงด้วยแรงกว่า 1,400 N เหมือนมีผู้ใหญ่สองคนห้อยอยู่ และทั้งหมดนี้เพราะโคมไฟที่มีมวลเพียงราวห้ากิโลกรัม แรงที่เพิ่มขึ้นเกือบทั้งหมดชี้ในแนวนอนและดึงบ้านทั้งสองหลังเข้าหากัน

ไม่มีใครขึงลวดให้ตรงได้อย่างสมบูรณ์ ที่มุม α = 0° แรงทั้งสองจะชี้ในแนวนอน องค์ประกอบแนวดิ่งจะเป็นศูนย์ และจะไม่มีอะไรยึดโคมไฟไว้ด้านบนเลย ไม่ว่าลวดจะดึงแรงเพียงใด โคมไฟจะทำให้ลวดหย่อนลงอย่างน้อยเล็กน้อยเสมอ ราวตากผ้าหรือลวดแขวนผ้าม่านจึงหย่อนเช่นกัน และใครที่อยากขึงให้ตึงเหมือนสายกีตาร์ มีแนวโน้มจะทำให้ขาดเสียมากกว่า

โคมไฟแขวนนิ่งอยู่เพราะแรงที่กระทำต่อโคมไฟหักล้างกัน แต่วัตถุที่มีแรงลัพธ์เป็นศูนย์ไม่จำเป็นต้องหยุดนิ่งเท่านั้น ทำไมลูกฮอกกี้บนลานน้ำแข็งจึงไถลต่อไปเรื่อย ๆ และทำไมเราจึงถูกเหวี่ยงไปข้างหน้าเมื่อรถเมล์เบรก อธิบายไว้ในบทความถัดไป กฎข้อที่หนึ่งของนิวตัน