✖

ปริมาณทางฟิสิกส์และหน่วย

“สมชายเดินทางได้ 5” ห้าอะไร ห้าเมตรคือระยะเดินไปตู้เย็นแล้วกลับ ห้ากิโลเมตรเป็นการเดินเล่นที่ไกลพอสมควร ส่วนห้าพันกิโลเมตรขับรถจากกรุงเทพฯ ไปเชียงใหม่และกลับได้เกือบสี่รอบ ในฟิสิกส์ตัวเลขเปล่า ๆ ไม่ได้บอกอะไรเลย ต้องมีหน่วยกำกับเสมอ:

s=5km

สัญลักษณ์ของปริมาณ s ค่าตัวเลข 5 และหน่วย km

การเขียนนี้ประกอบด้วยสามส่วน สีน้ำเงินคือสัญลักษณ์ของปริมาณ ในที่นี้คือ s ซึ่งแทนระยะทาง สีแดงคือค่าตัวเลข 5 และสีเขียวคือหน่วย คือกิโลเมตร ค่าตัวเลขบอกว่าปริมาณนั้นเป็นกี่เท่าของหน่วย ห้ากิโลเมตรคือห้าเท่าของหนึ่งกิโลเมตร:

s=5×1km

หนังสือฟิสิกส์มีวิธีเขียนแบบย่อสำหรับทั้งสองส่วน ดังที่เห็นด้านล่างของรูป วงเล็บปีกกาครอบสัญลักษณ์หมายถึงค่าตัวเลข ส่วนวงเล็บเหลี่ยมหมายถึงหน่วย: {s} = 5 และ [s] = km

อัตราเร็วก็เช่นเดียวกัน ประโยค “เขาไปด้วยอัตราเร็ว 5” อาจหมายถึง 5 km/h ซึ่งเป็นการเดินธรรมดา หรือ 5 m/s ซึ่งเป็นการวิ่งเร็วพอสมควร ถ้าไม่มีหน่วยก็บอกไม่ได้ว่าสมชายเดินเล่นหรือวิ่งไปขึ้นรถเมล์

ความหมายของปริมาณทางฟิสิกส์

ปริมาณทางฟิสิกส์ (physical quantity) คือสมบัติที่เราวัดได้ กล่าวคือนำไปเปรียบเทียบกับหน่วยแล้วบอกเป็นตัวเลขได้ ตัวอย่างของปริมาณ เช่น ความยาวของโต๊ะ เวลาที่ใช้ต้มไข่ มวลของถุงใส่ของ หรืออุณหภูมิของน้ำในหม้อ ในทางกลับกันความสวยไม่ใช่ปริมาณ ไม่มีเครื่องมือใดวัดความสวยได้ และไม่มีหน่วยสำหรับบอกความสวย ประโยค “รูปนี้มีความสวยเจ็ดหน่วย” จึงไม่มีความหมาย

ปริมาณแต่ละปริมาณมีสัญลักษณ์ ซึ่งมักเป็นตัวอักษรตัวเดียว ระยะทางคือ s เวลาคือ t มวลคือ m และอัตราเร็วคือ v ตัวอักษรเหล่านี้ไม่ได้เลือกมาตามใจ แต่มาจากภาษาละติน spatium แปลว่าที่ว่าง tempus แปลว่าเวลา massa แปลว่ามวล และ velocitas แปลว่าความเร็ว

ระบบหน่วย SI

ในอดีตแต่ละเมืองวัดตามแบบของตัวเอง ศอกของเมืองปรากยาวประมาณ 59 cm ส่วนศอกของเวียนนายาวเกือบ 78 cm ใครซื้อผ้าที่ปรากแล้วไปขายที่เวียนนาก็ต้องคิดเผื่อส่วนต่างนี้ ปัจจุบันเกือบทั้งโลกใช้ระบบเดียวกัน คือระบบหน่วยระหว่างประเทศ SI (จากภาษาฝรั่งเศส Système international d'unités) ระบบนี้มีหน่วยฐานเจ็ดหน่วย:

ปริมาณ หน่วย สัญลักษณ์ของหน่วย
ความยาว เมตร m
มวล กิโลกรัม kg
เวลา วินาที s
กระแสไฟฟ้า แอมแปร์ A
อุณหภูมิอุณหพลวัต เคลวิน K
ปริมาณสาร โมล mol
ความเข้มของการส่องสว่าง แคนเดลา cd

ในจลนศาสตร์และพลศาสตร์ใช้เพียงสามหน่วยแรก คือเมตร กิโลกรัม และวินาที

หนึ่งเมตรยาวเท่าใด เมตรเกิดขึ้นในฝรั่งเศสสมัยปฏิวัติ โดยกำหนดให้เป็นหนึ่งส่วนสิบล้านของระยะทางจากขั้วโลกเหนือถึงเส้นศูนย์สูตร ต่อมามีการสร้างแท่งโลหะผสมแพลทินัมกับอิริเดียม และหนึ่งเมตรคือระยะระหว่างขีดสองขีดบนแท่งนั้น ปัจจุบันเมตรกำหนดด้วยแสง คือระยะทางที่แสงเคลื่อนที่ได้ในสุญญากาศในเวลา 1299,792,458s

เดิมกิโลกรัมคือมวลของน้ำหนึ่งลิตร ต่อมาเป็นเวลากว่าร้อยปีขนาดของกิโลกรัมกำหนดด้วยทรงกระบอกโลหะผสมแพลทินัมกับอิริเดียม สูงและกว้าง 39 mm ซึ่งเก็บไว้ในตู้นิรภัยใกล้กรุงปารีส เมื่อนำไปเปรียบเทียบกับแบบจำลองที่สร้างอย่างแม่นยำ พบว่ามวลของแต่ละชิ้นต่างกันเล็กน้อย ตั้งแต่ปี 2019 กิโลกรัมจึงกำหนดด้วยค่าคงตัวทางธรรมชาติ และโดยหลักการสามารถสร้างขึ้นใหม่ได้อย่างแม่นยำในห้องปฏิบัติการใดก็ได้ที่มีอุปกรณ์พร้อม โดยไม่ต้องเทียบกับทรงกระบอกที่ปารีส

เป็นเวลานานที่หนึ่งวินาทีคือหนึ่งส่วน 86,400 ของวัน เพราะหนึ่งวันมี 24 × 60 × 60 = 86,400 วินาที แต่โลกไม่ได้หมุนสม่ำเสมออย่างสมบูรณ์ ปัจจุบันจึงใช้นาฬิกาอะตอมกำหนดวินาที

หน่วยอนุพัทธ์

หน่วยอื่นทั้งหมดประกอบขึ้นจากหน่วยฐาน อัตราเร็วคือระยะทางที่เคลื่อนที่ได้ในเวลาหนึ่ง จึงหาได้จากระยะทางหารด้วยเวลา:

v=st

ถ้าวัดระยะทางเป็นเมตรและเวลาเป็นวินาที ก็นำหน่วยมาหารกันได้เช่นเดียวกับปริมาณ:

[v]=[s][t]=ms=m/s

หน่วยของอัตราเร็วคือเมตรต่อวินาที หน่วยแบบนี้เรียกว่าหน่วยอนุพัทธ์ (derived unit) เช่น ตารางเมตร m2 สำหรับพื้นที่ ลูกบาศก์เมตร m3 สำหรับปริมาตร หรือเมตรต่อวินาทีกำลังสอง m/s2 สำหรับความเร่ง ส่วน “วินาทีกำลังสอง” หมายถึงอะไรนั้น จะอธิบายในเรื่องความเร่ง

หน่วยอนุพัทธ์บางหน่วยมีชื่อเฉพาะ ส่วนใหญ่ตั้งตามชื่อนักฟิสิกส์ที่มีชื่อเสียง หน่วยของแรงคือนิวตัน N ตั้งตามชื่อไอแซก นิวตัน ตอนนี้รู้เพียงว่าเขียนด้วยหน่วยฐานได้ดังนี้ก็พอ:

N=kg·m/s2

เหตุผลที่เป็นเช่นนี้จะอธิบายในบทความเรื่องแรง

กิโลเมตรต่อชั่วโมง นาที ชั่วโมง ลิตร และตัน ไม่อยู่ในระบบ SI แต่ใช้ได้เพราะคุ้นเคยในชีวิตประจำวัน อย่างไรก็ตามในการคำนวณทางฟิสิกส์ ส่วนใหญ่จะแปลงเป็นหน่วยฐานก่อน วิธีแปลงจะแสดงในหัวข้อถัดไป

เลขยกกำลังฐานสิบ

ในฟิสิกส์มักพบจำนวนที่มากมากและน้อยมาก ดวงอาทิตย์อยู่ห่างจากโลกประมาณ 150,000,000 km หรือ 150,000,000,000 m การเขียนและคำนวณกับเลขศูนย์จำนวนมากเช่นนี้น่าเบื่อและทำศูนย์หายได้ง่าย จึงเขียนจำนวนเหล่านี้ด้วยเลขยกกำลังฐานสิบ

เลขยกกำลัง 103 หมายถึงนำ 10 สามตัวมาคูณกัน:

103=10×10×10=1,000

เลขชี้กำลังซึ่งเป็นตัวเลขเล็ก ๆ ด้านบนบอกว่าผลลัพธ์มีศูนย์กี่ตัว 106 คือหนึ่งตามด้วยศูนย์หกตัว คือหนึ่งล้าน เมื่อลดเลขชี้กำลังลงหนึ่ง ผลลัพธ์ก็หารด้วยสิบ ถ้าทำต่อไปจนต่ำกว่าศูนย์ จะได้

102=100,101=10,100=1,10−1=0.1,10−2=0.01,10−3=0.001

ดังนั้นเลขชี้กำลังที่เป็นลบไม่ได้หมายถึงจำนวนลบ แต่หมายถึงเศษส่วน: 10−3=1103=11,000 เลขยกกำลัง 10−3 คือหนึ่งส่วนพัน

ระยะทางถึงดวงอาทิตย์เขียนได้โดยวางจำนวนระหว่าง 1 ถึง 10 ไว้หน้าเลขยกกำลังฐานสิบ:

150,000,000,000=1.5×100,000,000,000=1.5×1011

ดวงอาทิตย์อยู่ห่างจากโลกประมาณ 1.5 × 1011 m เลขชี้กำลังหาได้จากจำนวนตำแหน่งที่ต้องเลื่อนจุดทศนิยม เพื่อให้ 1.5 กลายเป็น 150,000,000,000 ในที่นี้คือเลื่อนไปทางขวาสิบเอ็ดตำแหน่ง

จำนวนน้อย ๆ จะกลับกัน เส้นผมของคนหนาประมาณ 0.07 mm หรือ 0.00007 m การจะทำให้ 7 กลายเป็น 0.00007 ต้องเลื่อนจุดทศนิยมไปทางซ้ายห้าตำแหน่ง เลขชี้กำลังจึงเป็นลบ:

0.00007m=7×10−5m

การคำนวณกับเลขยกกำลังดูเพิ่มเติมได้ในบทความเลขยกกำลัง และการเขียนจำนวนให้อยู่ในรูปนี้ทำได้ด้วยเครื่องคิดเลขสัญกรณ์วิทยาศาสตร์

คำนำหน้าหน่วย

คำนำหน้าหน่วยใช้แทนเลขยกกำลังฐานสิบได้ กิโลหมายถึงพัน ดังนั้นหนึ่งกิโลเมตรคือหนึ่งพันเมตร และ 3 × 103 m = 3 km คำนำหน้าที่ใช้บ่อยที่สุดสรุปไว้ในตาราง:

คำนำหน้า สัญลักษณ์ ตัวคูณ ตัวอย่าง
กิกะ G 109 = 1,000,000,000 GW
เมกะ M 106 = 1,000,000 MW
กิโล k 103 = 1,000 km, kg
เดซิ d 10−1 = 0.1 dm
เซนติ c 10−2 = 0.01 cm
มิลลิ m 10−3 = 0.001 mm, mg
ไมโคร µ 10−6 = 0.000001 µm

โรงไฟฟ้าแม่เมาะมีกำลังผลิตประมาณ 2 GW หรือ 2 × 109 W เส้นผมหนา 7 × 10−5 m เท่ากับ 70 µm เพราะ 7 × 10−5 = 70 × 10−6

กิโลกรัมเป็นข้อยกเว้น เพราะมีคำนำหน้าอยู่ในตัวแล้ว คำนำหน้าอื่นจึงเติมหน้ากรัม หนึ่งส่วนพันของกรัมคือมิลลิกรัม ไม่มีใครเรียกว่าไมโครกิโลกรัม

ต้องระวังตัวพิมพ์เล็กและตัวพิมพ์ใหญ่ด้วย m ตัวเล็กคือมิลลิ M ตัวใหญ่คือเมกะ และสองตัวนี้ต่างกันพันล้านเท่า ปากกาเลเซอร์ส่องแสงด้วยกำลังประมาณ 1 mW ถ้าเขียนผิดเป็น 1 MW ก็กลายเป็นกังหันลมผลิตไฟฟ้าไปแล้ว

การแปลงหน่วย

การแปลงหน่วยทำได้โดยไม่ต้องจำว่าทิศทางใดคูณและทิศทางใดหาร เพียงมองหน่วยเป็นจำนวนหนึ่ง แล้วแทนด้วยค่าที่เท่ากันในหน่วยใหม่ 2.5 km เป็นกี่เมตร หนึ่งกิโลเมตรเท่ากับหนึ่งพันเมตร จึงแทนกิโลเมตรด้วย 1,000 m:

2.5km=2.5×1km=2.5×1,000m=2,500m

เวลาก็แปลงในทำนองเดียวกัน 45 min เป็นกี่ชั่วโมง หนึ่งนาทีคือหนึ่งส่วนหกสิบของชั่วโมง:

45min=45×160h=4560h=0.75h

สุดท้ายคือมวล หนึ่งกรัมคือหนึ่งส่วนพันของกิโลกรัม ดังนั้น 350 g คือ

350g=350×0.001kg=0.35kg

เรื่องเวลามักทำผิดกันบ่อย 1.5 h เท่ากับเท่าใด คำตอบที่นึกได้ทันทีคือ “หนึ่งชั่วโมงห้าสิบนาที” แต่หนึ่งชั่วโมงมีหกสิบนาที ไม่ใช่ร้อยนาที ครึ่งชั่วโมงคือ

0.5h=0.5×60min=30min

ดังนั้น 1.5 h คือหนึ่งชั่วโมงสามสิบนาที ในทางกลับกันก็เช่นเดียวกัน หนึ่งชั่วโมงยี่สิบนาทีไม่ใช่ 1.2 h แต่เป็น

1h+20min=1h+2060h≈1.33h

กิโลเมตรต่อชั่วโมงและเมตรต่อวินาที

มาตรวัดความเร็วในรถยนต์แสดงเป็นกิโลเมตรต่อชั่วโมง แต่ในฟิสิกส์คำนวณเป็นเมตรต่อวินาที การแปลงทำเหมือนเมื่อครู่ คือมองหน่วยเป็นจำนวน หนึ่งกิโลเมตรคือ 1,000 m และหนึ่งชั่วโมงคือ 3,600 s:

1km/h=1km1h=1,000m3,600s

ตัดทอนเศษส่วน 1,0003,600 ด้วย 1,000 จะได้ 13.6 ดังนั้น

1km/h=13.6m/s≈0.28m/s

จากนี้ได้หลักการทั้งหมด: แปลงจาก km/h เป็น m/s ให้หารด้วย 3.6 รถยนต์ที่วิ่ง 90 km/h มีอัตราเร็ว

90km/h=90×13.6m/s=903.6m/s=25m/s

ในแต่ละวินาทีรถเคลื่อนที่ได้ 25 m ในทิศทางกลับกัน คือจาก m/s เป็น km/h ให้คูณด้วย 3.6:

25m/s=25×3.6km/h=90km/h

ทำไมหนึ่งเมตรต่อวินาทีจึงเท่ากับ 3.6 km/h หนึ่งเมตรคือหนึ่งส่วนพันของกิโลเมตร และหนึ่งวินาทีคือ 13,600 ของชั่วโมง:

1m/s=0.001km13,600h=0.001×3,600km/h=3.6km/h

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยคือสับสนทิศทาง แล้วคูณในกรณีที่ต้องหาร จะได้ว่ารถยนต์วิ่ง 324 m/s ซึ่งใกล้กับอัตราเร็วของเสียง วิธีช่วยจำคือ เมตรต่อวินาทีเป็นหน่วยที่ใหญ่กว่ากิโลเมตรต่อชั่วโมง อัตราเร็วเท่ากันจึงใช้ตัวเลขน้อยกว่า และตัวเลขในหน่วย m/s จะน้อยกว่าตัวเลขในหน่วย km/h เสมอ

ลองดูอีกสองตัวอย่างเพื่อให้เห็นภาพ คนเดินด้วยอัตราเร็ว

5km/h=53.6m/s≈1.4m/s

ในหนึ่งวินาทีจึงเดินได้ไม่ถึงหนึ่งเมตรครึ่ง รถยนต์บนทางด่วนวิ่ง 130 km/h หรือ

130km/h=1303.6m/s≈36.1m/s

ถ้าคนขับบนทางด่วนก้มดูโทรศัพท์สองวินาที รถจะแล่นไปโดยไม่มีใครมองทางมากกว่า 70 m

เครื่องคิดเลข

ใส่อัตราเร็วในหน่วยกิโลเมตรต่อชั่วโมง แล้วเครื่องคิดเลขจะแปลงเป็นเมตรต่อวินาที

ในทิศทางกลับกัน จากเมตรต่อวินาทีเป็นกิโลเมตรต่อชั่วโมง:

แต่ปริมาณบางปริมาณมีแค่ตัวเลขกับหน่วยยังไม่พอ ต้องมีทิศทางด้วย การคำนวณกับปริมาณเหล่านี้อธิบายไว้ในบทความถัดไป เรื่องปริมาณสเกลาร์และปริมาณเวกเตอร์