ปริมาณทางฟิสิกส์และหน่วย
“สมชายเดินทางได้ 5” ห้าอะไร ห้าเมตรคือระยะเดินไปตู้เย็นแล้วกลับ ห้ากิโลเมตรเป็นการเดินเล่นที่ไกลพอสมควร ส่วนห้าพันกิโลเมตรขับรถจากกรุงเทพฯ ไปเชียงใหม่และกลับได้เกือบสี่รอบ ในฟิสิกส์ตัวเลขเปล่า ๆ ไม่ได้บอกอะไรเลย ต้องมีหน่วยกำกับเสมอ:
การเขียนนี้ประกอบด้วยสามส่วน สีน้ำเงินคือสัญลักษณ์ของปริมาณ ในที่นี้คือ s ซึ่งแทนระยะทาง สีแดงคือค่าตัวเลข 5 และสีเขียวคือหน่วย คือกิโลเมตร ค่าตัวเลขบอกว่าปริมาณนั้นเป็นกี่เท่าของหน่วย ห้ากิโลเมตรคือห้าเท่าของหนึ่งกิโลเมตร:
หนังสือฟิสิกส์มีวิธีเขียนแบบย่อสำหรับทั้งสองส่วน ดังที่เห็นด้านล่างของรูป วงเล็บปีกกาครอบสัญลักษณ์หมายถึงค่าตัวเลข ส่วนวงเล็บเหลี่ยมหมายถึงหน่วย: {s} = 5 และ [s] = km
อัตราเร็วก็เช่นเดียวกัน ประโยค “เขาไปด้วยอัตราเร็ว 5” อาจหมายถึง 5 km/h ซึ่งเป็นการเดินธรรมดา หรือ 5 m/s ซึ่งเป็นการวิ่งเร็วพอสมควร ถ้าไม่มีหน่วยก็บอกไม่ได้ว่าสมชายเดินเล่นหรือวิ่งไปขึ้นรถเมล์
ความหมายของปริมาณทางฟิสิกส์
ปริมาณทางฟิสิกส์ (physical quantity) คือสมบัติที่เราวัดได้ กล่าวคือนำไปเปรียบเทียบกับหน่วยแล้วบอกเป็นตัวเลขได้ ตัวอย่างของปริมาณ เช่น ความยาวของโต๊ะ เวลาที่ใช้ต้มไข่ มวลของถุงใส่ของ หรืออุณหภูมิของน้ำในหม้อ ในทางกลับกันความสวยไม่ใช่ปริมาณ ไม่มีเครื่องมือใดวัดความสวยได้ และไม่มีหน่วยสำหรับบอกความสวย ประโยค “รูปนี้มีความสวยเจ็ดหน่วย” จึงไม่มีความหมาย
ปริมาณแต่ละปริมาณมีสัญลักษณ์ ซึ่งมักเป็นตัวอักษรตัวเดียว ระยะทางคือ s เวลาคือ t มวลคือ m และอัตราเร็วคือ v ตัวอักษรเหล่านี้ไม่ได้เลือกมาตามใจ แต่มาจากภาษาละติน spatium แปลว่าที่ว่าง tempus แปลว่าเวลา massa แปลว่ามวล และ velocitas แปลว่าความเร็ว
ระบบหน่วย SI
ในอดีตแต่ละเมืองวัดตามแบบของตัวเอง ศอกของเมืองปรากยาวประมาณ 59 cm ส่วนศอกของเวียนนายาวเกือบ 78 cm ใครซื้อผ้าที่ปรากแล้วไปขายที่เวียนนาก็ต้องคิดเผื่อส่วนต่างนี้ ปัจจุบันเกือบทั้งโลกใช้ระบบเดียวกัน คือระบบหน่วยระหว่างประเทศ SI (จากภาษาฝรั่งเศส Système international d'unités) ระบบนี้มีหน่วยฐานเจ็ดหน่วย:
| ปริมาณ | หน่วย | สัญลักษณ์ของหน่วย |
|---|---|---|
| ความยาว | เมตร | m |
| มวล | กิโลกรัม | kg |
| เวลา | วินาที | s |
| กระแสไฟฟ้า | แอมแปร์ | A |
| อุณหภูมิอุณหพลวัต | เคลวิน | K |
| ปริมาณสาร | โมล | mol |
| ความเข้มของการส่องสว่าง | แคนเดลา | cd |
ในจลนศาสตร์และพลศาสตร์ใช้เพียงสามหน่วยแรก คือเมตร กิโลกรัม และวินาที
หนึ่งเมตรยาวเท่าใด เมตรเกิดขึ้นในฝรั่งเศสสมัยปฏิวัติ โดยกำหนดให้เป็นหนึ่งส่วนสิบล้านของระยะทางจากขั้วโลกเหนือถึงเส้นศูนย์สูตร ต่อมามีการสร้างแท่งโลหะผสมแพลทินัมกับอิริเดียม และหนึ่งเมตรคือระยะระหว่างขีดสองขีดบนแท่งนั้น ปัจจุบันเมตรกำหนดด้วยแสง คือระยะทางที่แสงเคลื่อนที่ได้ในสุญญากาศในเวลา
เดิมกิโลกรัมคือมวลของน้ำหนึ่งลิตร ต่อมาเป็นเวลากว่าร้อยปีขนาดของกิโลกรัมกำหนดด้วยทรงกระบอกโลหะผสมแพลทินัมกับอิริเดียม สูงและกว้าง 39 mm ซึ่งเก็บไว้ในตู้นิรภัยใกล้กรุงปารีส เมื่อนำไปเปรียบเทียบกับแบบจำลองที่สร้างอย่างแม่นยำ พบว่ามวลของแต่ละชิ้นต่างกันเล็กน้อย ตั้งแต่ปี 2019 กิโลกรัมจึงกำหนดด้วยค่าคงตัวทางธรรมชาติ และโดยหลักการสามารถสร้างขึ้นใหม่ได้อย่างแม่นยำในห้องปฏิบัติการใดก็ได้ที่มีอุปกรณ์พร้อม โดยไม่ต้องเทียบกับทรงกระบอกที่ปารีส
เป็นเวลานานที่หนึ่งวินาทีคือหนึ่งส่วน 86,400 ของวัน เพราะหนึ่งวันมี 24 × 60 × 60 = 86,400 วินาที แต่โลกไม่ได้หมุนสม่ำเสมออย่างสมบูรณ์ ปัจจุบันจึงใช้นาฬิกาอะตอมกำหนดวินาที
หน่วยอนุพัทธ์
หน่วยอื่นทั้งหมดประกอบขึ้นจากหน่วยฐาน อัตราเร็วคือระยะทางที่เคลื่อนที่ได้ในเวลาหนึ่ง จึงหาได้จากระยะทางหารด้วยเวลา:
ถ้าวัดระยะทางเป็นเมตรและเวลาเป็นวินาที ก็นำหน่วยมาหารกันได้เช่นเดียวกับปริมาณ:
หน่วยของอัตราเร็วคือเมตรต่อวินาที หน่วยแบบนี้เรียกว่าหน่วยอนุพัทธ์ (derived unit) เช่น ตารางเมตร m2 สำหรับพื้นที่ ลูกบาศก์เมตร m3 สำหรับปริมาตร หรือเมตรต่อวินาทีกำลังสอง m/s2 สำหรับความเร่ง ส่วน “วินาทีกำลังสอง” หมายถึงอะไรนั้น จะอธิบายในเรื่องความเร่ง
หน่วยอนุพัทธ์บางหน่วยมีชื่อเฉพาะ ส่วนใหญ่ตั้งตามชื่อนักฟิสิกส์ที่มีชื่อเสียง หน่วยของแรงคือนิวตัน N ตั้งตามชื่อไอแซก นิวตัน ตอนนี้รู้เพียงว่าเขียนด้วยหน่วยฐานได้ดังนี้ก็พอ:
เหตุผลที่เป็นเช่นนี้จะอธิบายในบทความเรื่องแรง
กิโลเมตรต่อชั่วโมง นาที ชั่วโมง ลิตร และตัน ไม่อยู่ในระบบ SI แต่ใช้ได้เพราะคุ้นเคยในชีวิตประจำวัน อย่างไรก็ตามในการคำนวณทางฟิสิกส์ ส่วนใหญ่จะแปลงเป็นหน่วยฐานก่อน วิธีแปลงจะแสดงในหัวข้อถัดไป
เลขยกกำลังฐานสิบ
ในฟิสิกส์มักพบจำนวนที่มากมากและน้อยมาก ดวงอาทิตย์อยู่ห่างจากโลกประมาณ 150,000,000 km หรือ 150,000,000,000 m การเขียนและคำนวณกับเลขศูนย์จำนวนมากเช่นนี้น่าเบื่อและทำศูนย์หายได้ง่าย จึงเขียนจำนวนเหล่านี้ด้วยเลขยกกำลังฐานสิบ
เลขยกกำลัง 103 หมายถึงนำ 10 สามตัวมาคูณกัน:
เลขชี้กำลังซึ่งเป็นตัวเลขเล็ก ๆ ด้านบนบอกว่าผลลัพธ์มีศูนย์กี่ตัว 106 คือหนึ่งตามด้วยศูนย์หกตัว คือหนึ่งล้าน เมื่อลดเลขชี้กำลังลงหนึ่ง ผลลัพธ์ก็หารด้วยสิบ ถ้าทำต่อไปจนต่ำกว่าศูนย์ จะได้
ดังนั้นเลขชี้กำลังที่เป็นลบไม่ได้หมายถึงจำนวนลบ แต่หมายถึงเศษส่วน:
ระยะทางถึงดวงอาทิตย์เขียนได้โดยวางจำนวนระหว่าง 1 ถึง 10 ไว้หน้าเลขยกกำลังฐานสิบ:
ดวงอาทิตย์อยู่ห่างจากโลกประมาณ 1.5 × 1011 m เลขชี้กำลังหาได้จากจำนวนตำแหน่งที่ต้องเลื่อนจุดทศนิยม เพื่อให้ 1.5 กลายเป็น 150,000,000,000 ในที่นี้คือเลื่อนไปทางขวาสิบเอ็ดตำแหน่ง
จำนวนน้อย ๆ จะกลับกัน เส้นผมของคนหนาประมาณ 0.07 mm หรือ 0.00007 m การจะทำให้ 7 กลายเป็น 0.00007 ต้องเลื่อนจุดทศนิยมไปทางซ้ายห้าตำแหน่ง เลขชี้กำลังจึงเป็นลบ:
การคำนวณกับเลขยกกำลังดูเพิ่มเติมได้ในบทความเลขยกกำลัง และการเขียนจำนวนให้อยู่ในรูปนี้ทำได้ด้วยเครื่องคิดเลขสัญกรณ์วิทยาศาสตร์
คำนำหน้าหน่วย
คำนำหน้าหน่วยใช้แทนเลขยกกำลังฐานสิบได้ กิโลหมายถึงพัน ดังนั้นหนึ่งกิโลเมตรคือหนึ่งพันเมตร และ 3 × 103 m = 3 km คำนำหน้าที่ใช้บ่อยที่สุดสรุปไว้ในตาราง:
| คำนำหน้า | สัญลักษณ์ | ตัวคูณ | ตัวอย่าง |
|---|---|---|---|
| กิกะ | G | 109 = 1,000,000,000 | GW |
| เมกะ | M | 106 = 1,000,000 | MW |
| กิโล | k | 103 = 1,000 | km, kg |
| เดซิ | d | 10−1 = 0.1 | dm |
| เซนติ | c | 10−2 = 0.01 | cm |
| มิลลิ | m | 10−3 = 0.001 | mm, mg |
| ไมโคร | µ | 10−6 = 0.000001 | µm |
โรงไฟฟ้าแม่เมาะมีกำลังผลิตประมาณ 2 GW หรือ 2 × 109 W เส้นผมหนา 7 × 10−5 m เท่ากับ 70 µm เพราะ 7 × 10−5 = 70 × 10−6
กิโลกรัมเป็นข้อยกเว้น เพราะมีคำนำหน้าอยู่ในตัวแล้ว คำนำหน้าอื่นจึงเติมหน้ากรัม หนึ่งส่วนพันของกรัมคือมิลลิกรัม ไม่มีใครเรียกว่าไมโครกิโลกรัม
ต้องระวังตัวพิมพ์เล็กและตัวพิมพ์ใหญ่ด้วย m ตัวเล็กคือมิลลิ M ตัวใหญ่คือเมกะ และสองตัวนี้ต่างกันพันล้านเท่า ปากกาเลเซอร์ส่องแสงด้วยกำลังประมาณ 1 mW ถ้าเขียนผิดเป็น 1 MW ก็กลายเป็นกังหันลมผลิตไฟฟ้าไปแล้ว
การแปลงหน่วย
การแปลงหน่วยทำได้โดยไม่ต้องจำว่าทิศทางใดคูณและทิศทางใดหาร เพียงมองหน่วยเป็นจำนวนหนึ่ง แล้วแทนด้วยค่าที่เท่ากันในหน่วยใหม่ 2.5 km เป็นกี่เมตร หนึ่งกิโลเมตรเท่ากับหนึ่งพันเมตร จึงแทนกิโลเมตรด้วย 1,000 m:
เวลาก็แปลงในทำนองเดียวกัน 45 min เป็นกี่ชั่วโมง หนึ่งนาทีคือหนึ่งส่วนหกสิบของชั่วโมง:
สุดท้ายคือมวล หนึ่งกรัมคือหนึ่งส่วนพันของกิโลกรัม ดังนั้น 350 g คือ
เรื่องเวลามักทำผิดกันบ่อย 1.5 h เท่ากับเท่าใด คำตอบที่นึกได้ทันทีคือ “หนึ่งชั่วโมงห้าสิบนาที” แต่หนึ่งชั่วโมงมีหกสิบนาที ไม่ใช่ร้อยนาที ครึ่งชั่วโมงคือ
ดังนั้น 1.5 h คือหนึ่งชั่วโมงสามสิบนาที ในทางกลับกันก็เช่นเดียวกัน หนึ่งชั่วโมงยี่สิบนาทีไม่ใช่ 1.2 h แต่เป็น
กิโลเมตรต่อชั่วโมงและเมตรต่อวินาที
มาตรวัดความเร็วในรถยนต์แสดงเป็นกิโลเมตรต่อชั่วโมง แต่ในฟิสิกส์คำนวณเป็นเมตรต่อวินาที การแปลงทำเหมือนเมื่อครู่ คือมองหน่วยเป็นจำนวน หนึ่งกิโลเมตรคือ 1,000 m และหนึ่งชั่วโมงคือ 3,600 s:
ตัดทอนเศษส่วน
จากนี้ได้หลักการทั้งหมด: แปลงจาก km/h เป็น m/s ให้หารด้วย 3.6 รถยนต์ที่วิ่ง 90 km/h มีอัตราเร็ว
ในแต่ละวินาทีรถเคลื่อนที่ได้ 25 m ในทิศทางกลับกัน คือจาก m/s เป็น km/h ให้คูณด้วย 3.6:
ทำไมหนึ่งเมตรต่อวินาทีจึงเท่ากับ 3.6 km/h หนึ่งเมตรคือหนึ่งส่วนพันของกิโลเมตร และหนึ่งวินาทีคือ
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยคือสับสนทิศทาง แล้วคูณในกรณีที่ต้องหาร จะได้ว่ารถยนต์วิ่ง 324 m/s ซึ่งใกล้กับอัตราเร็วของเสียง วิธีช่วยจำคือ เมตรต่อวินาทีเป็นหน่วยที่ใหญ่กว่ากิโลเมตรต่อชั่วโมง อัตราเร็วเท่ากันจึงใช้ตัวเลขน้อยกว่า และตัวเลขในหน่วย m/s จะน้อยกว่าตัวเลขในหน่วย km/h เสมอ
ลองดูอีกสองตัวอย่างเพื่อให้เห็นภาพ คนเดินด้วยอัตราเร็ว
ในหนึ่งวินาทีจึงเดินได้ไม่ถึงหนึ่งเมตรครึ่ง รถยนต์บนทางด่วนวิ่ง 130 km/h หรือ
ถ้าคนขับบนทางด่วนก้มดูโทรศัพท์สองวินาที รถจะแล่นไปโดยไม่มีใครมองทางมากกว่า 70 m
เครื่องคิดเลข
ใส่อัตราเร็วในหน่วยกิโลเมตรต่อชั่วโมง แล้วเครื่องคิดเลขจะแปลงเป็นเมตรต่อวินาที
ในทิศทางกลับกัน จากเมตรต่อวินาทีเป็นกิโลเมตรต่อชั่วโมง:
แต่ปริมาณบางปริมาณมีแค่ตัวเลขกับหน่วยยังไม่พอ ต้องมีทิศทางด้วย การคำนวณกับปริมาณเหล่านี้อธิบายไว้ในบทความถัดไป เรื่องปริมาณสเกลาร์และปริมาณเวกเตอร์