✖

ปริมาณสเกลาร์และปริมาณเวกเตอร์

“ข้างนอกอุณหภูมิ 20 °C” แค่นี้ก็พอแล้ว ทุกคนรู้ว่าควรหยิบเสื้อกันหนาวหรือไม่ อุณหภูมิบอกได้ด้วยตัวเลขกับหน่วย แต่ลองบอกทางใครสักคนด้วยประโยค “เดินไป 100 m” เขาจะถามทันทีว่าไปทางไหน ตรงไป เลี้ยวซ้าย หรือย้อนกลับ ร้อยเมตรไปทางเหนือพาไปถึงสถานีรถไฟ แต่ร้อยเมตรไปทางใต้พาลงบ่อน้ำ ปริมาณแบบนี้มีแค่ตัวเลขไม่พอ ต้องบอกทิศทางด้วย

สเกลาร์หรือเวกเตอร์

ปริมาณที่บอกได้ครบด้วยตัวเลขกับหน่วยเรียกว่าปริมาณสเกลาร์ (scalar) เช่น อุณหภูมิ เวลา มวล หรือระยะทาง ถ้าบอกว่ากระเป๋ามีมวล 5 kg หรือภาพยนตร์ยาว 2 h ก็ไม่ต้องบอกอะไรเพิ่ม มวลไม่ได้ชี้ไปทางซ้ายหรือขึ้นข้างบน

ปริมาณที่ทิศทางมีความสำคัญด้วยเรียกว่าปริมาณเวกเตอร์ (vector) ตัวอย่างที่ชัดเจนคือแรง ใครเคยย้ายตู้เสื้อผ้าจะรู้ว่าการดันตู้เข้าหาผนังต่างจากการดันออกจากผนัง ความเร็วก็เป็นเวกเตอร์ รถคันหนึ่งวิ่ง 90 km/h ไปเชียงใหม่ และอีกคันวิ่ง 90 km/h ออกจากเชียงใหม่ ทั้งสองคันมีอัตราเร็วเท่ากัน แต่ไปคนละทาง

เวกเตอร์สังเกตได้จากลูกศรเหนือสัญลักษณ์ แรงในฐานะเวกเตอร์เขียนเป็น F→ แต่บางครั้งเราไม่สนใจทิศทาง ต้องการรู้เพียงว่าแรงมีขนาดเท่าใด ส่วนนี้เรียกว่าขนาดของเวกเตอร์ เขียนด้วยเส้นตั้งสองเส้น หรือเขียนเพียงสัญลักษณ์โดยไม่มีลูกศร:

|F→|=F

ขนาดของแรงเป็นปริมาณสเกลาร์ เช่น F = 300 N นิวตัน N เป็นหน่วยของแรง ตอนนี้ยังไม่ต้องรู้รายละเอียดมากกว่านี้ ในที่นี้แรงเป็นเพียงตัวอย่างของเวกเตอร์

เวกเตอร์ในรูปลูกศร

เวกเตอร์วาดเป็นลูกศร ลูกศรชี้ไปตามทิศของเวกเตอร์ และความยาวของลูกศรแสดงขนาดของเวกเตอร์ ก่อนวาดต้องเลือกมาตราส่วน เช่น หนึ่งเซนติเมตรบนกระดาษแทน 100 N แรง 300 N จึงเป็นลูกศรยาวสามเซนติเมตร ส่วนแรง 50 N ยาวเพียงครึ่งเซนติเมตร

ลูกศรสามลูกของเวกเตอร์ u⃗ และลูกศรของเวกเตอร์ w⃗

ในรูปมีลูกศรสีแดงสามลูก ทุกลูกยาวเท่ากันและมีทิศทางเดียวกัน จึงแทนเวกเตอร์ u→ ตัวเดียวกัน เพียงแต่วาดไว้สามตำแหน่ง เวกเตอร์กำหนดด้วยขนาดและทิศทางเท่านั้น จุดเริ่มต้นของลูกศรไม่มีผล ลูกศรจึงเลื่อนไปที่ใดก็ได้ แต่ห้ามหมุนและห้ามทำให้สั้นลงหรือยาวขึ้น สมบัตินี้จะใช้ทันทีในการบวกเวกเตอร์

ลูกศรสีน้ำเงิน w→ ยาวเท่ากับลูกศรสีแดง แต่ชี้ไปทางอื่น จึงเป็นเวกเตอร์อีกตัวหนึ่ง เวกเตอร์ทั้งสองมีขนาดเท่ากัน |u→|=|w→| แต่ u→≠w→

การบวกเวกเตอร์

สมชายออกจากบ้านพักแล้วเดิน 3 km ไปทางตะวันออก จากนั้นเลี้ยวแล้วเดินต่ออีก 4 km ไปทางเหนือ เขาอยู่ห่างจากบ้านพักเท่าใด

ลองวาดรูป ในรูปทิศเหนืออยู่ด้านบน ทิศตะวันออกอยู่ด้านขวา และช่องสี่เหลี่ยมหนึ่งช่องยาวหนึ่งกิโลเมตร จุดสีส้มคือบ้านพัก ลูกศรสีแดงคือช่วงแรก และลูกศรสีน้ำเงินคือช่วงที่สอง

ลูกศรสีแดงยาว 3 ช่องไปทางขวา ลูกศรสีน้ำเงินยาว 4 ช่องขึ้นข้างบน ลูกศรสีเขียวจากจุดเริ่มต้นของลูกศรสีแดงถึงปลายลูกศรสีน้ำเงิน

ลูกศรสีน้ำเงินไม่ได้เริ่มที่บ้านพัก แต่เริ่มที่ปลายลูกศรสีแดง เพราะสมชายเดินไปทางเหนือจากจุดที่เขาเดินไปทางตะวันออกถึงแล้ว นี่คือวิธีบวกเวกเตอร์: เลื่อนลูกศรที่สองให้เริ่มที่ปลายลูกศรแรก ผลบวกคือลูกศรที่ลากจากจุดเริ่มต้นของลูกศรแรกไปยังปลายลูกศรที่สอง ในรูปคือลูกศรสีเขียว ซึ่งบอกว่าสมชายไปหยุดที่ใด ภาพเคลื่อนไหวแสดงเป็นขั้นตอน ลูกศรสีน้ำเงินเริ่มจากจุดเดียวกับลูกศรสีแดงก่อน แล้วเลื่อนไปที่ปลายลูกศรสีแดง จากนั้นลูกศรสีเขียวจึงปรากฏ

ถ้าบวกจำนวนธรรมดาแทนเวกเตอร์ จะได้ 3 km + 4 km = 7 km สมชายเดินได้เจ็ดกิโลเมตรจริง แต่ไม่ได้อยู่ห่างจากบ้านพักขนาดนั้น เขาเดินอ้อม ส่วนลูกศรสีเขียวเป็นทางลัด จึงสั้นกว่าระยะทางทั้งสองช่วงรวมกัน

ลูกศรสีเขียวยาวเท่าใด ลูกศรสีแดง สีน้ำเงิน และสีเขียวประกอบกันเป็นรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก คือรูปสามเหลี่ยมที่มีมุมหนึ่งเป็นมุมฉาก ด้านสองด้านที่ประกอบมุมฉากเรียกว่าด้านประกอบมุมฉาก ส่วนด้านที่สามซึ่งยาวที่สุดและอยู่ตรงข้ามมุมฉากเรียกว่าด้านตรงข้ามมุมฉาก รูปสามเหลี่ยมมุมฉากเป็นไปตามทฤษฎีบทพีทาโกรัส คือกำลังสองของด้านตรงข้ามมุมฉากเท่ากับผลบวกของกำลังสองของด้านประกอบมุมฉาก ด้านประกอบมุมฉากยาว 3 km และ 4 km ดังนั้นสำหรับด้านตรงข้ามมุมฉาก c จะได้

c2=(3km)2+(4km)2

ยกกำลังสอง หน่วยก็ต้องยกกำลังด้วย กิโลเมตรคูณกิโลเมตรเป็นตารางกิโลเมตร:

c2=9km2+16km2=25km2

แล้วถอดรากที่สอง:

c=25km2=5km

สมชายอยู่ห่างจากบ้านพัก 5 km ลูกศรที่ลากจากจุดเริ่มต้นไปยังจุดที่หยุด ในฟิสิกส์เรียกว่าการกระจัด (displacement) การกระจัดต่างจากระยะทางที่เดินได้ เพราะเป็นเวกเตอร์ นอกจากห้ากิโลเมตรแล้วยังบอกด้วยว่าบ้านพักอยู่ทางใด เรื่องทิศทางจะกลับมาพิจารณาตอนท้ายบทความ

ผลบวกเขียนได้เหมือนกับจำนวน เพียงแต่มีลูกศร เมื่อบวกเวกเตอร์ u→ และ w→ จะได้เวกเตอร์ใหม่ u→+w→ ข้อควรระวังคือ โดยทั่วไปขนาดของผลบวกไม่เท่ากับผลบวกของขนาด ถ้าให้ช่วงแรกของสมชายเป็น u→ และช่วงที่สองเป็น w→ ขนาดของผลบวกคือ

|u→+w→|=5km

ส่วนผลบวกของขนาดคือ

|u→|+|w→|=3km+4km=7km

กฎรูปสี่เหลี่ยมด้านขนาน

คนพาสุนัขเดินเล่นจูงสุนัขสองตัว แต่ละตัวดึงไปคนละทาง ตัวหนึ่งดึงด้วยแรง F→1 อีกตัวดึงด้วยแรง F→2 แรงทั้งสองกระทำต่อมือที่ถือสายจูง สุนัขสองตัวรวมกันดึงเขาไปทางใด

แรงทั้งสองกระทำที่จุดเดียวกัน จึงวาดลูกศรจากจุดเริ่มต้นร่วมกันได้อย่างเป็นธรรมชาติที่สุด แรงลัพธ์หาได้ด้วยกฎรูปสี่เหลี่ยมด้านขนาน จากปลายลูกศรแต่ละลูกลากเส้นประขนานกับลูกศรอีกลูกหนึ่ง จะได้รูปสี่เหลี่ยมด้านขนาน และเส้นทแยงมุมที่ออกจากจุดร่วมคือผลบวกที่ต้องการ F→=F→1+F→2

แรง F⃗_1 และ F⃗_2 จากจุดเดียวกัน และแรงลัพธ์ F⃗ เป็นเส้นทแยงมุมของรูปสี่เหลี่ยมด้านขนาน

ทำไมวิธีนี้จึงใช้ได้ ด้านเส้นประด้านขวาของรูปสี่เหลี่ยมด้านขนานยาวเท่ากับลูกศรสีน้ำเงินและขนานกับลูกศรสีน้ำเงิน จึงเป็นลูกศรสีน้ำเงิน F→2 ที่เลื่อนไปอยู่ที่ปลายลูกศรสีแดง F→1 ซึ่งเป็นสิ่งที่รู้จักแล้วจากหัวข้อก่อน คือเลื่อนลูกศรที่สองไปที่ปลายลูกศรแรก ทั้งสองวิธี คือรูปสี่เหลี่ยมด้านขนานและการต่อลูกศร ให้ผลเหมือนกันเสมอ การต่อลูกศรเหมาะกับเหตุการณ์ที่เกิดทีละขั้น (ไปทางตะวันออกก่อน แล้วไปทางเหนือ) ส่วนรูปสี่เหลี่ยมด้านขนานเหมาะกับแรงที่กระทำพร้อมกันที่จุดเดียวกัน

ลูกศรสีเขียวแสดงทิศที่สุนัขดึงคนพาเดินเล่น แรงที่ได้นี้เรียกว่าแรงลัพธ์ (resultant force) เนื่องจากแต่ละตัวดึงไปคนละทางเล็กน้อย แรงลัพธ์จึงน้อยกว่ากรณีที่ทั้งสองตัวดึงไปทางเดียวกัน ขนาดของแรงลัพธ์วัดได้จากรูปตามมาตราส่วน ตอนนี้คำนวณได้เพียงสองกรณี คือเมื่อแรงตั้งฉากกัน เหมือนการเดินสองช่วงของสมชาย หรือเมื่อแรงอยู่บนเส้นตรงเดียวกัน (ดูหัวข้อถัดไป)

เวกเตอร์บนเส้นตรงเดียวกัน

กรณีที่คำนวณง่ายที่สุดคือเมื่อเวกเตอร์อยู่บนเส้นตรงเดียวกัน เพื่อนสองคนช่วยกันเข็นรถที่เสีย คนหนึ่งเข็นด้วยแรง 300 N อีกคนเข็นด้วยแรง 250 N ทั้งคู่เข็นไปข้างหน้า วางลูกศรต่อกัน จะได้ลูกศรที่ยาวเท่ากับผลบวก:

F=300N+250N=550N

ลูกศรสีแดงและสีน้ำเงินคือแรงของเพื่อนสองคน ลูกศรสีเขียวคือแรงลัพธ์

แรงสองแรงที่มีทิศทางเดียวกันวางต่อกัน และผลบวกของแรงทั้งสองด้านล่าง

อีกสถานการณ์หนึ่งคือการชักเย่อ ทีมหนึ่งดึงไปทางขวาด้วยแรง 300 N อีกทีมดึงไปทางซ้ายด้วยแรง 250 N แรงทั้งสองกระทำต่อปมกลางเชือกและมีทิศตรงข้ามกัน ลูกศรออกจากปมไปคนละด้าน แรงลัพธ์จึงเป็นผลต่าง:

F=300N−250N=50N

แรงสองแรงที่มีทิศตรงข้ามกันจากจุดเดียวกัน และผลบวกของแรงทั้งสองด้านล่าง

ในรูปแรงของทีมแรกเป็นสีแดง ของทีมที่สองเป็นสีน้ำเงิน และแรงลัพธ์เป็นสีเขียว แรงลัพธ์ 50 N มีทิศไปทางขวา คือไปทางทีมที่แรงมากกว่า ถ้าทั้งสองทีมดึงด้วยแรงเท่ากัน แรงลัพธ์จะเป็นศูนย์และแรงจะหักล้างกัน ขนาดของเวกเตอร์จะบวกและลบกันเหมือนจำนวนธรรมดาได้ก็ต่อเมื่อเวกเตอร์มีทิศทางเดียวกันหรือตรงข้ามกันเท่านั้น

นิเสธของเวกเตอร์และการคูณด้วยจำนวน

เวกเตอร์ที่มีขนาดเท่ากับ u→ แต่มีทิศตรงข้ามเรียกว่านิเสธของเวกเตอร์ เขียนเป็น −u→ ในรูปด้านล่างเป็นสีน้ำเงิน ถ้านำเวกเตอร์บวกกับนิเสธของมัน จะกลับมายังจุดเริ่มต้นและได้เวกเตอร์ศูนย์:

u→+(−u→)=0→

การชักเย่อของสองทีมที่แรงเท่ากันก็จบแบบนี้ นิเสธของเวกเตอร์ทำให้ลบเวกเตอร์ได้ด้วย การลบ w→ คือการบวก −w→ นั่นคือ u→−w→=u→+(−w→)

เวกเตอร์ u⃗ นิเสธของเวกเตอร์ -u⃗ และผลคูณ 2u⃗ และ -2u⃗

เวกเตอร์คูณด้วยจำนวนได้ด้วย เวกเตอร์สีเขียว 2u→ มีทิศเดียวกับ u→ แต่ยาวเป็นสองเท่า ซึ่งเหมือนกับ u→+u→ คือลูกศรเดียวกันสองลูกต่อกัน เมื่อคูณด้วยจำนวนลบ เวกเตอร์จะกลับทิศด้วย เวกเตอร์สีส้ม −2u→ ยาวเป็นสองเท่าและมีทิศตรงข้าม นิเสธของเวกเตอร์ −u→ ก็คือเวกเตอร์ u→ คูณด้วย −1 นั่นเอง

ในฟิสิกส์หมายความว่า ถ้าเพิ่มแรงเป็นสองเท่าโดยให้กระทำในทิศเดิม จะได้แรง 2F→ ขนาดเพิ่มเป็นสองเท่า ส่วนทิศทางคงเดิม

ไซน์และโคไซน์

เวกเตอร์ที่เอียงมักแยกเป็นเวกเตอร์สองตัวที่ตั้งฉากกันได้สะดวก เช่น แนวนอนกับแนวดิ่ง สำหรับการนี้ต้องรู้จักแนวคิดใหม่สองอย่าง คือไซน์และโคไซน์ ทั้งสองมาจากรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก

รูปสามเหลี่ยมมุมฉาก ABC มีมุมฉากที่จุดยอด C มุม α ที่จุดยอด A ด้านประกอบมุมฉาก a และ b กับด้านตรงข้ามมุมฉาก c

รูปสามเหลี่ยมในรูปมีมุมฉากที่จุดยอด C ด้านตรงข้ามมุมฉากคือด้านสีดำ c พิจารณามุม α ที่จุดยอด A ด้านประกอบมุมฉากสีแดง a อยู่ตรงข้ามมุมนี้ จึงเรียกว่าด้านตรงข้ามมุม ด้านประกอบมุมฉากสีน้ำเงิน b ประกอบมุม α ร่วมกับด้านตรงข้ามมุมฉาก จึงเรียกว่าด้านประชิดมุม

ไซน์ของมุม α คืออัตราส่วนของด้านตรงข้ามมุมต่อด้านตรงข้ามมุมฉาก โคไซน์คืออัตราส่วนของด้านประชิดมุมต่อด้านตรงข้ามมุมฉาก:

sin⁡α=ac,cos⁡α=bc

อัตราส่วนนี้มีประโยชน์อย่างไร ลองขยายรูปสามเหลี่ยมทั้งรูปเป็นสองเท่า ทุกด้านจะยาวขึ้นสองเท่า แต่มุมยังคงเดิม อัตราส่วน ac ไม่เปลี่ยน เพราะทั้งตัวเศษและตัวส่วนเพิ่มขึ้นสองเท่า ไซน์และโคไซน์จึงไม่ขึ้นกับขนาดของรูปสามเหลี่ยมที่วาด แต่ขึ้นกับขนาดของมุม α เท่านั้น มุม 30° มีไซน์เท่าเดิมเสมอ ไม่ว่าจะวาดรูปสามเหลี่ยมในสมุดหรือบนสนามของโรงเรียน

ในรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก ด้านตรงข้ามมุมฉากยาวที่สุด อัตราส่วนทั้งสองจึงน้อยกว่าหนึ่งเสมอ ไซน์และโคไซน์ของมุมแหลมไม่มีทางเกินหนึ่ง

ไซน์และโคไซน์ของมุมใด ๆ หาได้ด้วยเครื่องคิดเลข ซึ่งมีปุ่ม sin และ cos แต่ต้องระวังให้เครื่องคิดเลขคำนวณเป็นองศา ถ้าบนหน้าจอไม่ได้แสดง DEG แต่แสดง RAD หรือ GRAD เครื่องจะคำนวณด้วยหน่วยมุมอื่นและได้ค่าที่ไม่ถูกต้อง นี่เป็นข้อผิดพลาดที่พบบ่อยที่สุดอย่างหนึ่งในการสอบ บนเว็บใช้เครื่องคิดเลขไซน์หรือโคไซน์ได้ สมบัติอื่น ๆ ของทั้งสองฟังก์ชันอยู่ในบทความไซน์และโคไซน์

สามมุมที่ไม่ต้องใช้เครื่องคิดเลข

ไซน์และโคไซน์ของมุม 30° 45° และ 60° หาได้โดยไม่ต้องใช้เครื่องคิดเลข ใช้เพียงรูปสามเหลี่ยมด้านเท่าและรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส

ครึ่งหนึ่งของรูปสามเหลี่ยมด้านเท่าที่มีด้านยาว 2 และมุม 30° กับ 60° ครึ่งหนึ่งของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสที่มีด้านยาว 1 และมุม 45°

ทางซ้ายคือรูปสามเหลี่ยมด้านเท่าที่มีด้านยาว 2 ทุกมุมมีขนาด 60° ส่วนสูงที่เป็นเส้นประแบ่งรูปนี้เป็นรูปสามเหลี่ยมมุมฉากสองรูปที่เท่ากันทุกประการ รูปสีแดงมีด้านตรงข้ามมุมฉากยาว 2 ด้านประกอบมุมฉากด้านล่างยาว 1 เพราะเป็นครึ่งหนึ่งของด้าน และมีมุม 60° ด้านล่างกับ 30° ด้านบน เพราะส่วนสูงแบ่งครึ่งมุมด้านบน ความยาวของส่วนสูงหาได้จากทฤษฎีบทพีทาโกรัส: 22−12=3 เหลือเพียงแทนค่าในบทนิยาม ด้านที่อยู่ตรงข้ามมุม 30° ยาว 1 ดังนั้น

sin⁡30°=12,cos⁡30°=32≈0.866

สำหรับมุม 60° จะกลับกัน ด้านตรงข้ามมุมนี้คือส่วนสูง 3:

sin⁡60°=32≈0.866,cos⁡60°=12

ทางขวาคือรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสที่มีด้านยาว 1 แบ่งด้วยเส้นทแยงมุม เส้นทแยงมุมแบ่งครึ่งมุมฉาก รูปสามเหลี่ยมสีน้ำเงินจึงมีมุม 45° ด้านประกอบมุมฉากทั้งสองยาว 1 และด้านตรงข้ามมุมฉากยาว 12+12=2 ไซน์และโคไซน์มีค่าเท่ากัน:

sin⁡45°=cos⁡45°=12=22≈0.707

สรุปทั้งหมด:

มุม ไซน์ โคไซน์
30° 12=0.5 32≈0.866
45° 22≈0.707 22≈0.707
60° 32≈0.866 12=0.5

น่าสังเกตว่าไซน์ของ 30° เท่ากับโคไซน์ของ 60° และกลับกัน ซึ่งไม่ใช่เรื่องบังเอิญ ด้านตรงข้ามมุมของมุมแหลมมุมหนึ่งเป็นด้านประชิดมุมของมุมแหลมอีกมุมหนึ่ง

การแยกเวกเตอร์เป็นองค์ประกอบ

ต้นลากน้องสาวที่นั่งบนเลื่อนไปบนสนามหญ้า เขาถือเชือกไว้ในมือ เชือกจึงไม่อยู่ในแนวนอน แต่เอียงขึ้นและทำมุม 30° กับพื้น ต้นดึงเชือกด้วยแรง 100 N แต่เลื่อนเคลื่อนที่ไปตามพื้น ไม่ได้เคลื่อนที่เฉียงขึ้นไปในอากาศ แรงส่วนที่ดึงไปข้างหน้าจริง ๆ มีเท่าใด

แทนแรงเอียง F→ ด้วยแรงคู่หนึ่ง คือแรงในแนวนอนและแรงในแนวดิ่ง เรียกว่าองค์ประกอบ (component) และเขียนเป็น F→x และ F→y ตามแกน x และ y เลือกองค์ประกอบให้ผลบวกเท่ากับแรงเดิม:

F→=F→x+F→y

แรง F⃗ ทำมุม α แยกเป็นองค์ประกอบแนวนอน F⃗_x และองค์ประกอบแนวดิ่ง F⃗_y

ในรูปแรงสีเขียวคือ F→ และองค์ประกอบของแรงคือสีแดงในแนวนอนกับสีน้ำเงินในแนวดิ่ง เส้นประเติมให้เป็นรูปสี่เหลี่ยมมุมฉาก ด้านเส้นประด้านขวาคือองค์ประกอบสีน้ำเงินที่เลื่อนไปที่ปลายลูกศรสีแดง ลูกศรสีแดงต่อกับสีน้ำเงินจึงได้ลูกศรสีเขียวจริง นี่คือกฎรูปสี่เหลี่ยมด้านขนานในทางกลับกัน ก่อนหน้านี้รวมแรงสองแรงเป็นแรงเดียว ตอนนี้แยกแรงเดียวเป็นสองแรง ในกรณีนี้รูปสี่เหลี่ยมด้านขนานเป็นรูปสี่เหลี่ยมมุมฉาก เพราะองค์ประกอบตั้งฉากกัน

องค์ประกอบสีแดง ด้านเส้นประด้านขวา และแรงสีเขียวประกอบกันเป็นรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก ด้านตรงข้ามมุมฉากคือแรง F→ ที่มีขนาด F องค์ประกอบแนวนอนคือด้านประชิดมุม α และองค์ประกอบแนวดิ่งยาวเท่ากับด้านตรงข้ามมุม จากบทนิยามของไซน์และโคไซน์ จะได้

cos⁡α=FxF,sin⁡α=FyF

คูณทั้งสองสมการด้วยขนาดของแรง F จะได้สูตรของขนาดขององค์ประกอบ:

Fx=F⋅cos⁡αFy=F⋅sin⁡α

แทนค่าของต้น องค์ประกอบแนวนอนคือ

Fx=100N×cos⁡30°≈100N×0.866=86.6N

และองค์ประกอบแนวดิ่งคือ

Fy=100N×sin⁡30°=100N×0.5=50N

แรงที่ดึงเลื่อนไปข้างหน้ามีเพียงประมาณ 86.6 N จากร้อย องค์ประกอบแนวดิ่งที่เหลือ 50 N ช่วยยกเลื่อนขึ้นเล็กน้อย เลื่อนจึงกดลงบนพื้นหญ้าน้อยลง

สังเกตว่า 86.6 N + 50 N ได้มากกว่า 100 N ซึ่งไม่ใช่ความผิดพลาด องค์ประกอบเป็นเวกเตอร์และไม่ได้บวกกันเหมือนจำนวน ต้องบวกแบบลูกศรต่อกัน ซึ่งจะได้ 100 N เดิมกลับมา

ถ้าต้นยกเชือกให้สูงขึ้นเป็น 60° จะได้

Fx=100N×cos⁡60°=100N×0.5=50N

แรงที่ดึงไปข้างหน้าเหลือเพียงครึ่งหนึ่ง ยิ่งเชือกชันมากเท่าใด แรงส่วนที่ดึงไปข้างหน้าก็ยิ่งน้อยลง และยิ่งยกเลื่อนขึ้นมากขึ้น

การรวมองค์ประกอบกลับ

ที่ผ่านมาเราแยกแรง แต่บ่อยครั้งต้องทำในทางกลับกัน คือรู้องค์ประกอบสองตัวที่ตั้งฉากกันแล้วต้องการเวกเตอร์ทั้งหมด องค์ประกอบเป็นด้านประกอบมุมฉากของรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก และเวกเตอร์เป็นด้านตรงข้ามมุมฉาก ขนาดจึงหาได้ด้วยทฤษฎีบทพีทาโกรัส:

F=Fx2+Fy2

ตรวจสอบกับเลื่อน แทนค่าองค์ประกอบ:

F=(86.6N)2+(50N)2

ยกกำลังสอง:

F=7,499.56N2+2,500N2=9,999.56N2

แล้วถอดรากที่สอง:

F≈100.0N

ได้แรงเดิมกลับมา ความคลาดเคลื่อนเล็กน้อยใต้เครื่องหมายรากเกิดจากการปัดค่าโคไซน์เป็น 0.866

ตอนนี้กลับไปที่สมชายและการเดินของเขา การกระจัดของเขามีองค์ประกอบ 3 km ไปทางตะวันออกและ 4 km ไปทางเหนือ ขนาดรู้แล้วว่าเป็น 5 km เหลือทิศทาง ให้ α เป็นมุมที่ลูกศรสีเขียวทำกับลูกศรสีแดง คือกับทิศตะวันออก องค์ประกอบทางเหนือ 4 km อยู่ตรงข้ามมุมนี้ และด้านตรงข้ามมุมฉากยาว 5 km:

sin⁡α=4km5km=0.8

กิโลเมตรตัดกันหมด ไซน์เป็นจำนวนธรรมดาที่ไม่มีหน่วย มุมที่มีไซน์เท่ากับ 0.8 หาได้ด้วยปุ่ม sin−1 ของเครื่องคิดเลข (มักอยู่เหนือปุ่ม sin บนเว็บใช้เครื่องคิดเลขอาร์กไซน์ได้):

α≈53°

ดังนั้นการกระจัดของสมชายคือ 5 km ในทิศที่เบนจากทิศตะวันออกไปทางเหนือ 53° ขนาดและทิศทาง เวกเตอร์ต้องการเพียงเท่านี้ ถ้าสมชายต้องการกลับด้วยทางที่สั้นที่สุด เขาจะเดินตามนิเสธของเวกเตอร์ คือ 5 km ในทิศตรงข้าม ซึ่งเป็นทิศตะวันตกเฉียงใต้ โดยเบนไปทางใต้มากกว่าทางตะวันตกเล็กน้อย

การกระจัดจะอยู่กับเราตลอดเรื่องจลนศาสตร์ ในบทความถัดไป การเคลื่อนที่และการหยุดนิ่ง จะเปรียบเทียบการกระจัดกับระยะทาง และแสดงว่าทำไมนักวิ่งหญิงที่วิ่งครบหนึ่งรอบสนามจึงมีการกระจัดเป็นศูนย์