ปริมาณสเกลาร์และปริมาณเวกเตอร์
“ข้างนอกอุณหภูมิ 20 °C” แค่นี้ก็พอแล้ว ทุกคนรู้ว่าควรหยิบเสื้อกันหนาวหรือไม่ อุณหภูมิบอกได้ด้วยตัวเลขกับหน่วย แต่ลองบอกทางใครสักคนด้วยประโยค “เดินไป 100 m” เขาจะถามทันทีว่าไปทางไหน ตรงไป เลี้ยวซ้าย หรือย้อนกลับ ร้อยเมตรไปทางเหนือพาไปถึงสถานีรถไฟ แต่ร้อยเมตรไปทางใต้พาลงบ่อน้ำ ปริมาณแบบนี้มีแค่ตัวเลขไม่พอ ต้องบอกทิศทางด้วย
สเกลาร์หรือเวกเตอร์
ปริมาณที่บอกได้ครบด้วยตัวเลขกับหน่วยเรียกว่าปริมาณสเกลาร์ (scalar) เช่น อุณหภูมิ เวลา มวล หรือระยะทาง ถ้าบอกว่ากระเป๋ามีมวล 5 kg หรือภาพยนตร์ยาว 2 h ก็ไม่ต้องบอกอะไรเพิ่ม มวลไม่ได้ชี้ไปทางซ้ายหรือขึ้นข้างบน
ปริมาณที่ทิศทางมีความสำคัญด้วยเรียกว่าปริมาณเวกเตอร์ (vector) ตัวอย่างที่ชัดเจนคือแรง ใครเคยย้ายตู้เสื้อผ้าจะรู้ว่าการดันตู้เข้าหาผนังต่างจากการดันออกจากผนัง ความเร็วก็เป็นเวกเตอร์ รถคันหนึ่งวิ่ง 90 km/h ไปเชียงใหม่ และอีกคันวิ่ง 90 km/h ออกจากเชียงใหม่ ทั้งสองคันมีอัตราเร็วเท่ากัน แต่ไปคนละทาง
เวกเตอร์สังเกตได้จากลูกศรเหนือสัญลักษณ์ แรงในฐานะเวกเตอร์เขียนเป็น
ขนาดของแรงเป็นปริมาณสเกลาร์ เช่น F = 300 N นิวตัน N เป็นหน่วยของแรง ตอนนี้ยังไม่ต้องรู้รายละเอียดมากกว่านี้ ในที่นี้แรงเป็นเพียงตัวอย่างของเวกเตอร์
เวกเตอร์ในรูปลูกศร
เวกเตอร์วาดเป็นลูกศร ลูกศรชี้ไปตามทิศของเวกเตอร์ และความยาวของลูกศรแสดงขนาดของเวกเตอร์ ก่อนวาดต้องเลือกมาตราส่วน เช่น หนึ่งเซนติเมตรบนกระดาษแทน 100 N แรง 300 N จึงเป็นลูกศรยาวสามเซนติเมตร ส่วนแรง 50 N ยาวเพียงครึ่งเซนติเมตร
ในรูปมีลูกศรสีแดงสามลูก ทุกลูกยาวเท่ากันและมีทิศทางเดียวกัน จึงแทนเวกเตอร์
ลูกศรสีน้ำเงิน
การบวกเวกเตอร์
สมชายออกจากบ้านพักแล้วเดิน 3 km ไปทางตะวันออก จากนั้นเลี้ยวแล้วเดินต่ออีก 4 km ไปทางเหนือ เขาอยู่ห่างจากบ้านพักเท่าใด
ลองวาดรูป ในรูปทิศเหนืออยู่ด้านบน ทิศตะวันออกอยู่ด้านขวา และช่องสี่เหลี่ยมหนึ่งช่องยาวหนึ่งกิโลเมตร จุดสีส้มคือบ้านพัก ลูกศรสีแดงคือช่วงแรก และลูกศรสีน้ำเงินคือช่วงที่สอง
ลูกศรสีน้ำเงินไม่ได้เริ่มที่บ้านพัก แต่เริ่มที่ปลายลูกศรสีแดง เพราะสมชายเดินไปทางเหนือจากจุดที่เขาเดินไปทางตะวันออกถึงแล้ว นี่คือวิธีบวกเวกเตอร์: เลื่อนลูกศรที่สองให้เริ่มที่ปลายลูกศรแรก ผลบวกคือลูกศรที่ลากจากจุดเริ่มต้นของลูกศรแรกไปยังปลายลูกศรที่สอง ในรูปคือลูกศรสีเขียว ซึ่งบอกว่าสมชายไปหยุดที่ใด ภาพเคลื่อนไหวแสดงเป็นขั้นตอน ลูกศรสีน้ำเงินเริ่มจากจุดเดียวกับลูกศรสีแดงก่อน แล้วเลื่อนไปที่ปลายลูกศรสีแดง จากนั้นลูกศรสีเขียวจึงปรากฏ
ถ้าบวกจำนวนธรรมดาแทนเวกเตอร์ จะได้ 3 km + 4 km = 7 km สมชายเดินได้เจ็ดกิโลเมตรจริง แต่ไม่ได้อยู่ห่างจากบ้านพักขนาดนั้น เขาเดินอ้อม ส่วนลูกศรสีเขียวเป็นทางลัด จึงสั้นกว่าระยะทางทั้งสองช่วงรวมกัน
ลูกศรสีเขียวยาวเท่าใด ลูกศรสีแดง สีน้ำเงิน และสีเขียวประกอบกันเป็นรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก คือรูปสามเหลี่ยมที่มีมุมหนึ่งเป็นมุมฉาก ด้านสองด้านที่ประกอบมุมฉากเรียกว่าด้านประกอบมุมฉาก ส่วนด้านที่สามซึ่งยาวที่สุดและอยู่ตรงข้ามมุมฉากเรียกว่าด้านตรงข้ามมุมฉาก รูปสามเหลี่ยมมุมฉากเป็นไปตามทฤษฎีบทพีทาโกรัส คือกำลังสองของด้านตรงข้ามมุมฉากเท่ากับผลบวกของกำลังสองของด้านประกอบมุมฉาก ด้านประกอบมุมฉากยาว 3 km และ 4 km ดังนั้นสำหรับด้านตรงข้ามมุมฉาก c จะได้
ยกกำลังสอง หน่วยก็ต้องยกกำลังด้วย กิโลเมตรคูณกิโลเมตรเป็นตารางกิโลเมตร:
แล้วถอดรากที่สอง:
สมชายอยู่ห่างจากบ้านพัก 5 km ลูกศรที่ลากจากจุดเริ่มต้นไปยังจุดที่หยุด ในฟิสิกส์เรียกว่าการกระจัด (displacement) การกระจัดต่างจากระยะทางที่เดินได้ เพราะเป็นเวกเตอร์ นอกจากห้ากิโลเมตรแล้วยังบอกด้วยว่าบ้านพักอยู่ทางใด เรื่องทิศทางจะกลับมาพิจารณาตอนท้ายบทความ
ผลบวกเขียนได้เหมือนกับจำนวน เพียงแต่มีลูกศร เมื่อบวกเวกเตอร์
ส่วนผลบวกของขนาดคือ
กฎรูปสี่เหลี่ยมด้านขนาน
คนพาสุนัขเดินเล่นจูงสุนัขสองตัว แต่ละตัวดึงไปคนละทาง ตัวหนึ่งดึงด้วยแรง
แรงทั้งสองกระทำที่จุดเดียวกัน จึงวาดลูกศรจากจุดเริ่มต้นร่วมกันได้อย่างเป็นธรรมชาติที่สุด แรงลัพธ์หาได้ด้วยกฎรูปสี่เหลี่ยมด้านขนาน จากปลายลูกศรแต่ละลูกลากเส้นประขนานกับลูกศรอีกลูกหนึ่ง จะได้รูปสี่เหลี่ยมด้านขนาน และเส้นทแยงมุมที่ออกจากจุดร่วมคือผลบวกที่ต้องการ
ทำไมวิธีนี้จึงใช้ได้ ด้านเส้นประด้านขวาของรูปสี่เหลี่ยมด้านขนานยาวเท่ากับลูกศรสีน้ำเงินและขนานกับลูกศรสีน้ำเงิน จึงเป็นลูกศรสีน้ำเงิน
ลูกศรสีเขียวแสดงทิศที่สุนัขดึงคนพาเดินเล่น แรงที่ได้นี้เรียกว่าแรงลัพธ์ (resultant force) เนื่องจากแต่ละตัวดึงไปคนละทางเล็กน้อย แรงลัพธ์จึงน้อยกว่ากรณีที่ทั้งสองตัวดึงไปทางเดียวกัน ขนาดของแรงลัพธ์วัดได้จากรูปตามมาตราส่วน ตอนนี้คำนวณได้เพียงสองกรณี คือเมื่อแรงตั้งฉากกัน เหมือนการเดินสองช่วงของสมชาย หรือเมื่อแรงอยู่บนเส้นตรงเดียวกัน (ดูหัวข้อถัดไป)
เวกเตอร์บนเส้นตรงเดียวกัน
กรณีที่คำนวณง่ายที่สุดคือเมื่อเวกเตอร์อยู่บนเส้นตรงเดียวกัน เพื่อนสองคนช่วยกันเข็นรถที่เสีย คนหนึ่งเข็นด้วยแรง 300 N อีกคนเข็นด้วยแรง 250 N ทั้งคู่เข็นไปข้างหน้า วางลูกศรต่อกัน จะได้ลูกศรที่ยาวเท่ากับผลบวก:
ลูกศรสีแดงและสีน้ำเงินคือแรงของเพื่อนสองคน ลูกศรสีเขียวคือแรงลัพธ์
อีกสถานการณ์หนึ่งคือการชักเย่อ ทีมหนึ่งดึงไปทางขวาด้วยแรง 300 N อีกทีมดึงไปทางซ้ายด้วยแรง 250 N แรงทั้งสองกระทำต่อปมกลางเชือกและมีทิศตรงข้ามกัน ลูกศรออกจากปมไปคนละด้าน แรงลัพธ์จึงเป็นผลต่าง:
ในรูปแรงของทีมแรกเป็นสีแดง ของทีมที่สองเป็นสีน้ำเงิน และแรงลัพธ์เป็นสีเขียว แรงลัพธ์ 50 N มีทิศไปทางขวา คือไปทางทีมที่แรงมากกว่า ถ้าทั้งสองทีมดึงด้วยแรงเท่ากัน แรงลัพธ์จะเป็นศูนย์และแรงจะหักล้างกัน ขนาดของเวกเตอร์จะบวกและลบกันเหมือนจำนวนธรรมดาได้ก็ต่อเมื่อเวกเตอร์มีทิศทางเดียวกันหรือตรงข้ามกันเท่านั้น
นิเสธของเวกเตอร์และการคูณด้วยจำนวน
เวกเตอร์ที่มีขนาดเท่ากับ
การชักเย่อของสองทีมที่แรงเท่ากันก็จบแบบนี้ นิเสธของเวกเตอร์ทำให้ลบเวกเตอร์ได้ด้วย การลบ
เวกเตอร์คูณด้วยจำนวนได้ด้วย เวกเตอร์สีเขียว
ในฟิสิกส์หมายความว่า ถ้าเพิ่มแรงเป็นสองเท่าโดยให้กระทำในทิศเดิม จะได้แรง
ไซน์และโคไซน์
เวกเตอร์ที่เอียงมักแยกเป็นเวกเตอร์สองตัวที่ตั้งฉากกันได้สะดวก เช่น แนวนอนกับแนวดิ่ง สำหรับการนี้ต้องรู้จักแนวคิดใหม่สองอย่าง คือไซน์และโคไซน์ ทั้งสองมาจากรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก
รูปสามเหลี่ยมในรูปมีมุมฉากที่จุดยอด C ด้านตรงข้ามมุมฉากคือด้านสีดำ c พิจารณามุม α ที่จุดยอด A ด้านประกอบมุมฉากสีแดง a อยู่ตรงข้ามมุมนี้ จึงเรียกว่าด้านตรงข้ามมุม ด้านประกอบมุมฉากสีน้ำเงิน b ประกอบมุม α ร่วมกับด้านตรงข้ามมุมฉาก จึงเรียกว่าด้านประชิดมุม
ไซน์ของมุม α คืออัตราส่วนของด้านตรงข้ามมุมต่อด้านตรงข้ามมุมฉาก โคไซน์คืออัตราส่วนของด้านประชิดมุมต่อด้านตรงข้ามมุมฉาก:
อัตราส่วนนี้มีประโยชน์อย่างไร ลองขยายรูปสามเหลี่ยมทั้งรูปเป็นสองเท่า ทุกด้านจะยาวขึ้นสองเท่า แต่มุมยังคงเดิม อัตราส่วน
ในรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก ด้านตรงข้ามมุมฉากยาวที่สุด อัตราส่วนทั้งสองจึงน้อยกว่าหนึ่งเสมอ ไซน์และโคไซน์ของมุมแหลมไม่มีทางเกินหนึ่ง
ไซน์และโคไซน์ของมุมใด ๆ หาได้ด้วยเครื่องคิดเลข ซึ่งมีปุ่ม sin และ cos แต่ต้องระวังให้เครื่องคิดเลขคำนวณเป็นองศา ถ้าบนหน้าจอไม่ได้แสดง DEG แต่แสดง RAD หรือ GRAD เครื่องจะคำนวณด้วยหน่วยมุมอื่นและได้ค่าที่ไม่ถูกต้อง นี่เป็นข้อผิดพลาดที่พบบ่อยที่สุดอย่างหนึ่งในการสอบ บนเว็บใช้เครื่องคิดเลขไซน์หรือโคไซน์ได้ สมบัติอื่น ๆ ของทั้งสองฟังก์ชันอยู่ในบทความไซน์และโคไซน์
สามมุมที่ไม่ต้องใช้เครื่องคิดเลข
ไซน์และโคไซน์ของมุม 30° 45° และ 60° หาได้โดยไม่ต้องใช้เครื่องคิดเลข ใช้เพียงรูปสามเหลี่ยมด้านเท่าและรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส
ทางซ้ายคือรูปสามเหลี่ยมด้านเท่าที่มีด้านยาว 2 ทุกมุมมีขนาด 60° ส่วนสูงที่เป็นเส้นประแบ่งรูปนี้เป็นรูปสามเหลี่ยมมุมฉากสองรูปที่เท่ากันทุกประการ รูปสีแดงมีด้านตรงข้ามมุมฉากยาว 2 ด้านประกอบมุมฉากด้านล่างยาว 1 เพราะเป็นครึ่งหนึ่งของด้าน และมีมุม 60° ด้านล่างกับ 30° ด้านบน เพราะส่วนสูงแบ่งครึ่งมุมด้านบน ความยาวของส่วนสูงหาได้จากทฤษฎีบทพีทาโกรัส:
สำหรับมุม 60° จะกลับกัน ด้านตรงข้ามมุมนี้คือส่วนสูง
ทางขวาคือรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสที่มีด้านยาว 1 แบ่งด้วยเส้นทแยงมุม เส้นทแยงมุมแบ่งครึ่งมุมฉาก รูปสามเหลี่ยมสีน้ำเงินจึงมีมุม 45° ด้านประกอบมุมฉากทั้งสองยาว 1 และด้านตรงข้ามมุมฉากยาว
สรุปทั้งหมด:
| มุม | ไซน์ | โคไซน์ |
|---|---|---|
| 30° | ||
| 45° | ||
| 60° |
น่าสังเกตว่าไซน์ของ 30° เท่ากับโคไซน์ของ 60° และกลับกัน ซึ่งไม่ใช่เรื่องบังเอิญ ด้านตรงข้ามมุมของมุมแหลมมุมหนึ่งเป็นด้านประชิดมุมของมุมแหลมอีกมุมหนึ่ง
การแยกเวกเตอร์เป็นองค์ประกอบ
ต้นลากน้องสาวที่นั่งบนเลื่อนไปบนสนามหญ้า เขาถือเชือกไว้ในมือ เชือกจึงไม่อยู่ในแนวนอน แต่เอียงขึ้นและทำมุม 30° กับพื้น ต้นดึงเชือกด้วยแรง 100 N แต่เลื่อนเคลื่อนที่ไปตามพื้น ไม่ได้เคลื่อนที่เฉียงขึ้นไปในอากาศ แรงส่วนที่ดึงไปข้างหน้าจริง ๆ มีเท่าใด
แทนแรงเอียง
ในรูปแรงสีเขียวคือ
องค์ประกอบสีแดง ด้านเส้นประด้านขวา และแรงสีเขียวประกอบกันเป็นรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก ด้านตรงข้ามมุมฉากคือแรง
คูณทั้งสองสมการด้วยขนาดของแรง F จะได้สูตรของขนาดขององค์ประกอบ:
แทนค่าของต้น องค์ประกอบแนวนอนคือ
และองค์ประกอบแนวดิ่งคือ
แรงที่ดึงเลื่อนไปข้างหน้ามีเพียงประมาณ 86.6 N จากร้อย องค์ประกอบแนวดิ่งที่เหลือ 50 N ช่วยยกเลื่อนขึ้นเล็กน้อย เลื่อนจึงกดลงบนพื้นหญ้าน้อยลง
สังเกตว่า 86.6 N + 50 N ได้มากกว่า 100 N ซึ่งไม่ใช่ความผิดพลาด องค์ประกอบเป็นเวกเตอร์และไม่ได้บวกกันเหมือนจำนวน ต้องบวกแบบลูกศรต่อกัน ซึ่งจะได้ 100 N เดิมกลับมา
ถ้าต้นยกเชือกให้สูงขึ้นเป็น 60° จะได้
แรงที่ดึงไปข้างหน้าเหลือเพียงครึ่งหนึ่ง ยิ่งเชือกชันมากเท่าใด แรงส่วนที่ดึงไปข้างหน้าก็ยิ่งน้อยลง และยิ่งยกเลื่อนขึ้นมากขึ้น
การรวมองค์ประกอบกลับ
ที่ผ่านมาเราแยกแรง แต่บ่อยครั้งต้องทำในทางกลับกัน คือรู้องค์ประกอบสองตัวที่ตั้งฉากกันแล้วต้องการเวกเตอร์ทั้งหมด องค์ประกอบเป็นด้านประกอบมุมฉากของรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก และเวกเตอร์เป็นด้านตรงข้ามมุมฉาก ขนาดจึงหาได้ด้วยทฤษฎีบทพีทาโกรัส:
ตรวจสอบกับเลื่อน แทนค่าองค์ประกอบ:
ยกกำลังสอง:
แล้วถอดรากที่สอง:
ได้แรงเดิมกลับมา ความคลาดเคลื่อนเล็กน้อยใต้เครื่องหมายรากเกิดจากการปัดค่าโคไซน์เป็น 0.866
ตอนนี้กลับไปที่สมชายและการเดินของเขา การกระจัดของเขามีองค์ประกอบ 3 km ไปทางตะวันออกและ 4 km ไปทางเหนือ ขนาดรู้แล้วว่าเป็น 5 km เหลือทิศทาง ให้ α เป็นมุมที่ลูกศรสีเขียวทำกับลูกศรสีแดง คือกับทิศตะวันออก องค์ประกอบทางเหนือ 4 km อยู่ตรงข้ามมุมนี้ และด้านตรงข้ามมุมฉากยาว 5 km:
กิโลเมตรตัดกันหมด ไซน์เป็นจำนวนธรรมดาที่ไม่มีหน่วย มุมที่มีไซน์เท่ากับ 0.8 หาได้ด้วยปุ่ม sin−1 ของเครื่องคิดเลข (มักอยู่เหนือปุ่ม sin บนเว็บใช้เครื่องคิดเลขอาร์กไซน์ได้):
ดังนั้นการกระจัดของสมชายคือ 5 km ในทิศที่เบนจากทิศตะวันออกไปทางเหนือ 53° ขนาดและทิศทาง เวกเตอร์ต้องการเพียงเท่านี้ ถ้าสมชายต้องการกลับด้วยทางที่สั้นที่สุด เขาจะเดินตามนิเสธของเวกเตอร์ คือ 5 km ในทิศตรงข้าม ซึ่งเป็นทิศตะวันตกเฉียงใต้ โดยเบนไปทางใต้มากกว่าทางตะวันตกเล็กน้อย
การกระจัดจะอยู่กับเราตลอดเรื่องจลนศาสตร์ ในบทความถัดไป การเคลื่อนที่และการหยุดนิ่ง จะเปรียบเทียบการกระจัดกับระยะทาง และแสดงว่าทำไมนักวิ่งหญิงที่วิ่งครบหนึ่งรอบสนามจึงมีการกระจัดเป็นศูนย์