✖

พื้นเอียง

ต้นไปเที่ยวญี่ปุ่นในฤดูหนาว เขาวางเลื่อนหิมะไว้บนเนินที่มีหิมะปกคลุมแล้วปล่อย เลื่อนเริ่มเคลื่อนที่และเร็วขึ้นเรื่อย ๆ ระหว่างทาง ทั้งที่สิ่งที่ดึงเลื่อนลงมีเพียงโลก และน้ำหนักมีทิศลงในแนวดิ่ง ไม่ได้มีทิศเฉียงไปตามทางลาด ทำไมเลื่อนจึงไม่ตกตั้งฉากกับพื้น แต่เคลื่อนที่ไปตามเนิน และทำไมเลื่อนจึงไถลลงจากทางลาดที่ลาดน้อยช้ากว่าจากทางลาดที่ชัน ทั้งสองคำถามอธิบายได้ด้วยเทคนิคเดียว คือแยกน้ำหนักเป็นสององค์ประกอบ

ทางลาด กระดานลื่น ทางลาดขึ้นลง และแผ่นกระดานที่วางเอียง ในฟิสิกส์เรียกว่าพื้นเอียง (inclined plane) พื้นเอียงมากเพียงใดบอกด้วยมุม α ที่พื้นเอียงทำกับพื้นในแนวนอน

การแยกน้ำหนัก

แทนน้ำหนัก W→ ด้วยแรงสองแรงที่รวมกันให้ผลเท่ากัน แรงหนึ่งมีทิศไปตามทางลาดลงด้านล่าง อีกแรงมีทิศตั้งฉากเข้าหาทางลาด น้ำหนักจึงเป็นเส้นทแยงมุมของรูปสี่เหลี่ยมมุมฉากที่สร้างจากองค์ประกอบทั้งสอง เหมือนการแยกแรงทุกครั้ง

การแยกน้ำหนัก W⃗ ที่กระทำต่อเลื่อน เป็นองค์ประกอบ F⃗_1 ตามแนวทางลาด และองค์ประกอบ F⃗_2 ที่ตั้งฉากกับทางลาด

องค์ประกอบเส้นประสีน้ำเงิน F→1 ดึงเลื่อนลงไปตามทางลาด ส่วนอีกองค์ประกอบ F→2 กดเลื่อนลงบนหิมะ องค์ประกอบนี้เพียงลำพังทำให้เลื่อนเคลื่อนที่ไม่ได้ เพราะหิมะไม่ยอมให้เลื่อนจมลงไป จากน้ำหนักทั้งหมด มีเพียงส่วน F1 ที่ทำให้เลื่อนเคลื่อนที่ ซึ่งตอบคำถามแรก

องค์ประกอบมีขนาดเท่าใด น้ำหนัก องค์ประกอบ F→2 และส่วนของเส้นตรงเส้นประสีเทาจากปลายของ F→2 ไปยังปลายของ W→ ประกอบกันเป็นรูปสามเหลี่ยมมุมฉากที่มีมุมฉากอยู่ที่ปลายของ F→2 น้ำหนักเป็นด้านตรงข้ามมุมฉาก และมุมที่จุดศูนย์ถ่วงระหว่างน้ำหนักกับองค์ประกอบ F→2 ในรูปเขียนว่า α เท่ากับความเอียงของทางลาด เหตุผลจะแสดงในไม่ช้า ก่อนอื่นทบทวนไซน์และโคไซน์ ไซน์ของมุมในรูปสามเหลี่ยมมุมฉากคืออัตราส่วนของด้านตรงข้ามมุมต่อด้านตรงข้ามมุมฉาก โคไซน์คืออัตราส่วนของด้านประชิดมุมต่อด้านตรงข้ามมุมฉาก ด้านตรงข้ามมุม α คือด้านเส้นประที่ยาวเท่ากับ F1 ด้านประชิดมุมคือ F2 ดังนั้น

sin⁡α=F1W,cos⁡α=F2W

คูณทั้งสองสมการด้วยน้ำหนัก:

F1=W⋅sin⁡αF2=W⋅cos⁡α

เหลือเหตุผลที่สัญญาไว้ น้ำหนักตั้งฉากกับพื้นในแนวนอน องค์ประกอบ F→2 ตั้งฉากกับทางลาด ลองนึกภาพว่าหมุนทั้งพื้นและทางลาดไปเป็นมุมฉาก พื้นจะกลายเป็นเส้นในแนวดิ่ง ทางลาดจะกลายเป็นเส้นที่ตั้งฉากกับทางลาด และมุมระหว่างสองเส้นไม่เปลี่ยนเพราะการหมุน มุมระหว่างน้ำหนักกับเส้นตั้งฉากกับทางลาดจึงเท่ากับมุมระหว่างพื้นกับทางลาด เพราะมุมแหลมสองมุมที่แขนตั้งฉากกันเป็นคู่ ๆ มีขนาดเท่ากัน

ใครไม่ชอบการหมุนก็คำนวณได้ ต่อแนวของน้ำหนักลงไปในแนวดิ่งจนถึงพื้น เส้นในแนวดิ่ง พื้น และทางลาดเป็นรูปสามเหลี่ยมมุมฉากที่มีมุม α อยู่ด้านล่างที่พื้น มุมที่ทางลาดจึงเป็น 90° − α เส้นที่ตั้งฉากกับทางลาดทำมุมฉากกับทางลาด จึงเบนออกจากเส้นในแนวดิ่งไป 90° − (90° − α) = α

ตรวจสอบความถูกต้องด้วยกรณีสุดขั้ว บนพื้นในแนวนอน α = 0° sin α = 0 และ cos α = 1 องค์ประกอบตามแนวทางลาดหายไป และน้ำหนักทั้งหมดกดพื้นที่รองรับ ตรงตามที่ควรเป็น ยิ่งทางลาดชัน ไซน์ยิ่งมาก และเลื่อนยิ่งถูกดึงลงแรงขึ้น นี่คือคำตอบของคำถามที่สอง

ลองกับเลื่อนของต้นซึ่งมีมวล 10 kg บนทางลาดที่เอียง 30° น้ำหนักคือ

W=m⋅g=10kg×9.81m/s2=98.1N

แทนค่า sin 30° = 0.5 และ cos 30° ≈ 0.866:

F1=98.1N×0.5=49.05NF2=98.1N×0.866≈85N

ข้อควรระวังคือ 49.05 N + 85 N ไม่เท่ากับ 98.1 N เพราะองค์ประกอบต้องบวกกันแบบลูกศร ไม่ใช่แบบจำนวน

ในการสอบมักมีคนสลับไซน์กับโคไซน์ ไม่ต้องจำว่าอันไหนอยู่ที่ใด เพียงนึกถึงพื้นในแนวนอน ซึ่งองค์ประกอบตามแนวทางลาดต้องหายไป และค่าศูนย์ที่ 0° ได้จากไซน์ ไม่ใช่โคไซน์ องค์ประกอบตามแนวทางลาดจึงเป็นองค์ประกอบที่มีไซน์

แรงปฏิกิริยาตั้งฉากบนทางลาด

หิมะกระทำต่อเลื่อนด้วยแรงปฏิกิริยาตั้งฉาก N→ ซึ่งตั้งฉากกับพื้นที่รองรับเสมอ ในที่นี้จึงตั้งฉากกับทางลาดออกด้านนอก ในแนวตั้งฉากกับทางลาด เลื่อนไม่เคลื่อนที่ ไม่จมลงและไม่ลอยขึ้น แรงในแนวนี้จึงอยู่ในสมดุล และแรงปฏิกิริยาตั้งฉากหักล้างองค์ประกอบ F→2:

N=W⋅cos⁡α

บนทางลาด แรงปฏิกิริยาตั้งฉากน้อยกว่าน้ำหนัก สำหรับเลื่อนของต้นคือ 85 N ไม่ใช่ 98.1 N ตรงนี้ทำผิดบ่อยที่สุดในการสอบ ใครที่นำ N = m · g จากพื้นในแนวนอนมาใช้ จะได้แรงเสียดทานบนทางลาดผิดด้วย

ยิ่งทางลาดชัน โคไซน์ยิ่งน้อย เลื่อนกดหิมะเบาลง และแรงเสียดทานก็น้อยลง ที่ผนังในแนวดิ่ง cos 90° = 0 และแรงปฏิกิริยาตั้งฉากหายไปทั้งหมด

เลื่อนเมื่อไม่มีแรงเสียดทาน

เริ่มจากทางลาดที่ลื่นสมบูรณ์ เช่น เลื่อนที่มีแผ่นเหล็กกล้ารองบนน้ำแข็ง ไม่คิดแรงต้านอากาศ แรงปฏิกิริยาตั้งฉากหักล้างองค์ประกอบ F→2 และเหลือแรงเดียวตามแนวทางลาด คือ F1 ตามกฎของแรง แรงนี้เท่ากับมวลคูณความเร่ง:

m⋅a=m⋅g⋅sin⁡α

หารด้วยมวล:

a=g⋅sin⁡α

มวลตัดกัน เลื่อนเปล่าและเลื่อนที่มีต้นนั่งอยู่จะเร่งไปบนทางลาดที่ลื่นได้เท่ากัน คล้ายกับที่วัตถุเบาและหนักตกด้วยความเร่งเท่ากัน เลื่อนที่มีมวลมากกว่าถูกแรงที่มากกว่าดึงลงก็จริง แต่ก็เริ่มเคลื่อนที่ได้ยากขึ้นในสัดส่วนเดียวกัน

สำหรับทางลาดที่เอียง 30°:

a=9.81m/s2×0.5≈4.9m/s2

ครึ่งหนึ่งของความเร่งโน้มถ่วงพอดี กรณีสุดขั้วก็ถูกต้อง บนพื้นในแนวนอน sin α = 0 และเลื่อนไม่เริ่มเคลื่อนที่เอง ที่ผนังในแนวดิ่ง sin 90° = 1 และ a = g ซึ่งคือการตกอย่างอิสระ

เลื่อนเมื่อมีแรงเสียดทาน

แต่บนหิมะจริง แรงเสียดทานทำให้เลื่อนช้าลง แรงเสียดทาน f→ มีทิศขึ้นไปตามทางลาด สวนกับการเคลื่อนที่ และแปรผันตรงกับแรงปฏิกิริยาตั้งฉาก แต่บนทางลาด ในสูตรไม่ได้ใช้น้ำหนักทั้งหมด ใช้เพียงส่วน W · cos α ซึ่งคือแรงปฏิกิริยาตั้งฉาก:

f=μk⋅N=μk⋅W⋅cos⁡α

สำหรับแผ่นรองเลื่อนบนหิมะที่ถูกบดอัดแล้ว ใช้ μk = 0.1 แผ่นรองที่เป็นเหล็กกล้าหรือพลาสติกไถลบนหิมะได้ดีกว่ายางมาก แรงที่ทำให้เลื่อนของต้นช้าลงคือ

f=0.1×85N≈8.5N

แรงทั้งหมดที่กระทำต่อเลื่อนบนทางลาด: น้ำหนัก W⃗ พร้อมองค์ประกอบ แรงปฏิกิริยาตั้งฉาก N⃗ และแรงเสียดทาน f⃗ ซึ่งวาดไว้สำหรับแรงเสียดทานที่มากกว่าของเลื่อนบนหิมะ

แรงลัพธ์ตามแนวทางลาดคือองค์ประกอบ F1 ที่ลดลงด้วยแรงเสียดทาน ประมาณ 49.05 N − 8.5 N ≈ 40.6 N และความเร่งคือ

a=40.6N10kg≈4.06m/s2

โดยทั่วไป กฎของแรงตามแนวทางลาดคือ

m⋅a=m⋅g⋅sin⁡α−μk⋅m⋅g⋅cos⁡α

และเมื่อหารสมการด้วยมวล จะได้สูตรของความเร่งบนทางลาดที่มีแรงเสียดทาน:

a=g⋅(sin⁡α−μk⋅cos⁡α)

ในที่นี้มวลก็ตัดกันเช่นกัน แทนค่า 9.81 m/s2 × (0.5 − 0.1 × 0.866) ก็ได้ 4.06 m/s2 อีกครั้ง

บนทางลาดที่ลาดน้อยกว่าซึ่งเอียง 10° จะได้ sin 10° ≈ 0.174 และ cos 10° ≈ 0.985 ดังนั้น

a=9.81m/s2×(0.174−0.1×0.985)≈0.74m/s2

ความเอียงเป็นหนึ่งส่วนสาม แต่ความเร่งเหลือไม่ถึงหนึ่งส่วนห้า แรงเสียดทานหักองค์ประกอบตามแนวทางลาดไปเกือบทั้งหมด และบนทางลาดที่เอียง 5° ค่าในวงเล็บจะเป็นลบ เลื่อนที่กำลังเคลื่อนที่จะช้าลงจนหยุด ทำไมจากนั้นจึงอยู่นิ่ง อธิบายไว้ในหัวข้อถัดไป

เมื่อใดวัตถุจะอยู่นิ่ง

ต้นกับน้องชายลากเลื่อนกลับขึ้นไปด้านบน และหยุดพักสักครู่บนช่วงทางที่ลาดน้อยกว่า เลื่อนวางอยู่ตรงนั้นและไม่ไถลลง สิ่งที่ยึดไว้คือแรงเสียดทานสถิต ซึ่งมีขนาดพอดีที่จะหักล้างแรงที่ดึงเลื่อนลงเสมอ ในที่นี้คือองค์ประกอบ F1 แรงเสียดทานสถิตมีค่าได้มากที่สุด μs · N เมื่อ μs เป็นสัมประสิทธิ์ความเสียดทานสถิต เลื่อนจึงอยู่นิ่งตราบเท่าที่

W⋅sin⁡α≤μs⋅W⋅cos⁡α

อัตราส่วนของไซน์ต่อโคไซน์เรียกว่าแทนเจนต์ tan⁡α=sin⁡αcos⁡α ในรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก แทนเจนต์คืออัตราส่วนของด้านตรงข้ามมุมต่อด้านประชิดมุม น้ำหนักตัดกัน และเมื่อหารด้วยโคไซน์จะเหลือ

tan⁡α≤μs

วัตถุบนทางลาดจะไถลลงหรือไม่ ไม่ได้ขึ้นกับมวล แต่ขึ้นกับความเอียงและพื้นผิวเท่านั้น มุมจากค่าแทนเจนต์ที่รู้ หาได้ด้วยปุ่ม tan−1 ของเครื่องคิดเลข

บนทางลาดที่เอียง 5° จะได้ tan 5° ≈ 0.087 น้อยกว่า 0.1 และแรงเสียดทานสถิตยังมากกว่าแรงเสียดทานจลน์อีก เลื่อนที่หยุดแล้วจึงไม่เริ่มเคลื่อนที่ใหม่เอง สูตรที่ให้ความเร่งเป็นลบใช้อธิบายได้เฉพาะขณะเลื่อนไถลลงเท่านั้น

จากนี้ได้การทดลองง่าย ๆ วางตัวต่อไม้ไว้บนแผ่นกระดาน แล้วค่อย ๆ ยกปลายด้านหนึ่งของกระดานขึ้น สำหรับไม้บนไม้ μs ≈ 0.5 ตัวต่อจะเริ่มเคลื่อนที่เมื่อ tan α ถึง 0.5 คือที่ประมาณ 27°

รถที่จอดและล็อกล้อไว้ก็เช่นกัน บนถนนลาดยางแห้ง แม้ถนนจะชันมากก็ยึดรถไว้ได้ แต่บนถนนที่เป็นน้ำแข็ง สัมประสิทธิ์ความเสียดทานสถิตมีเพียงราว 0.1 และ tan α = 0.1 ตรงกับความเอียงไม่ถึง 6° เนินขนาดนี้มีในแทบทุกเมือง และรถจะไถลลงไปบนน้ำแข็ง ไม่ว่าจะเบาหรือหนัก

แรงเสียดทานจลน์น้อยกว่าแรงเสียดทานสถิต ที่ความเอียงประมาณ 20° ตัวต่อจึงวางนิ่งอยู่เอง แต่เมื่อเคาะเบา ๆ จะเริ่มเคลื่อนที่และเร่งต่อไป เพราะ tan 20° ≈ 0.36 มากกว่าค่าของแรงเสียดทานจลน์ μk = 0.3

ตัวอย่างข้อสอบทีละขั้น

ลังแอปเปิลมวล 20 kg วางอยู่บนแผ่นกระดานไม้ที่พาดเฉียงจากกระบะรถลงสู่พื้น กระดานยาว 2 m และทำมุม 35° กับพื้น สัมประสิทธิ์ความเสียดทานจลน์ของไม้บนไม้คือ 0.3 และสัมประสิทธิ์ความเสียดทานสถิตคือ 0.5 ลังจะเริ่มเคลื่อนที่เองหรือไม่ จะมีความเร่งเท่าใด และจะถึงพื้นด้วยอัตราเร็วเท่าใด

เขียนสิ่งที่โจทย์กำหนด m = 20 kg α = 35° s = 2 m μk = 0.3 μs = 0.5 และ g = 9.81 m/s2 ต้องการหา a และ v หน่วยเป็นหน่วยฐาน ไม่ต้องแปลงอะไร

วาดแรง เหมือนกับของเลื่อน

เริ่มเคลื่อนที่หรือไม่ tan 35° ≈ 0.70 มากกว่า μs = 0.5 แรงเสียดทานสถิตยึดลังไว้ไม่ได้

แยกน้ำหนัก เพื่อให้เห็นเป็นตัวเลข: W = m · g = 196.2 N sin 35° ≈ 0.5736 และ cos 35° ≈ 0.8192 แรงที่ดึงลังไปตามกระดานคือ F1 ≈ 112.5 N และแรงที่กดลังลงบนกระดานคือ F2 ≈ 160.7 N แต่ต่อจากนี้คำนวณด้วยสัญลักษณ์ และแทนตัวเลขในตอนท้าย

รวมแรงตามแนวกระดาน ในแนวตั้งฉากกับกระดาน แรงหักล้างกัน จึงได้ N = m · g · cos α และแรงเสียดทานคือ f = μk · m · g · cos α ตามแนวกระดาน F1 ดึงลง และแรงเสียดทานดึงขึ้น:

m⋅a=m⋅g⋅sin⁡α−μk⋅m⋅g⋅cos⁡α

หาความเร่ง หลังหารด้วยมวล:

a=g⋅(sin⁡α−μk⋅cos⁡α)

อัตราเร็วตอนท้าย ลังเริ่มจากหยุดนิ่งและเร่งด้วยความเร่งคงตัว จึงได้ v2 = 2 · a · s และ

v=2⋅a⋅s

แทนค่า เก็บความเร่งในเครื่องคิดเลขไว้โดยไม่ปัด:

a=9.81m/s2×(sin⁡35°−0.3×cos⁡35°)≈3.22m/s2v≈2×3.216m/s2×2m≈3.6m/s

ตรวจสอบ: ความเร่งน้อยกว่า g · sin 35° ≈ 5.6 m/s2 ที่ได้เมื่อไม่มีแรงเสียดทาน ตามที่ควรเป็น

ตอบ ลังเริ่มเคลื่อนที่เอง มีความเร่งประมาณ 3.22 m/s2 และถึงพื้นด้วยอัตราเร็วประมาณ 3.6 m/s เกือบ 13 km/h แอปเปิลคงอยากให้มีใครรับลังไว้ข้างล่าง

บนพื้นเอียงจึงเพียงแยกน้ำหนัก แล้วที่เหลือคำนวณเหมือนบนพื้นในแนวนอน คือในแนวตั้งฉากกับพื้นที่รองรับใช้สมดุล และในแนวขนานกับพื้นที่รองรับใช้กฎของแรง แต่วัตถุทั้งหมดที่ผ่านมาเคลื่อนที่เป็นเส้นตรง

ต้องมีอะไรบ้างจึงจะทำให้เลื่อนหรือรถเลี้ยวได้ จะแสดงในบทความถัดไป แรงสู่ศูนย์กลาง