อัตราเร็วและความเร็ว
สถิติโลกวิ่ง 100 m ชายทำไว้ในการแข่งขันชิงแชมป์โลกที่เบอร์ลินปี 2009 ด้วยเวลา 9.58 s การวิ่งครั้งนั้นเร็วเพียงใด ถ้านักวิ่งรักษาจังหวะเท่าเดิมตลอด ในแต่ละวินาทีจะได้ระยะทาง
คือมากกว่าสิบเมตรทุกวินาที แล้วถ้าคิดเป็นกิโลเมตรต่อชั่วโมงจะเป็นเท่าใด
บนถนนที่จำกัดความเร็ว 50 กิโลเมตรต่อชั่วโมง นักวิ่งคนนี้วิ่งตามรถยนต์ได้ทันอยู่พักหนึ่ง อย่างน้อยก็ในระยะร้อยเมตร เพราะนานกว่านั้นเขารักษาจังหวะนี้ไม่ไหว
สูตรของอัตราเร็ว
ถ้าต้องการเพียงสูตร อัตราเร็ว v หาได้จากระยะทาง s หารด้วยเวลา t ที่วัตถุใช้เคลื่อนที่ได้ระยะทางนั้น:
อัตราเร็ว (speed) บอกว่าวัตถุเคลื่อนที่ได้ระยะทางเท่าใดในหนึ่งหน่วยเวลา เช่น ในหนึ่งวินาทีหรือหนึ่งชั่วโมง ยิ่งเคลื่อนที่ได้ระยะทางมากในเวลาเท่ากัน อัตราเร็วก็ยิ่งมาก และถ้าใช้เวลานานขึ้นกับระยะทางเท่าเดิม อัตราเร็วจะลดลง เพราะเวลาอยู่ในตัวส่วน
หน่วยได้จากการนำหน่วยของระยะทางหารด้วยหน่วยของเวลา ระยะทางเป็นเมตรและเวลาเป็นวินาทีให้เมตรต่อวินาที m/s ระยะทางเป็นกิโลเมตรและเวลาเป็นชั่วโมงให้กิโลเมตรต่อชั่วโมง km/h การแปลงระหว่างสองหน่วยนี้ใช้จำนวน 3.6 จาก m/s เป็น km/h ให้คูณ ในทางกลับกันให้หาร
อัตราเร็วเฉลี่ย
เส้นทางจากกรุงเทพฯ ไปหัวหินยาวประมาณ 205 km ครอบครัวของสมชายใช้เวลาเดินทาง 2.5 h รวมเวลาแวะพักที่ปั๊มน้ำมันด้วย พวกเขาเดินทางเร็วเพียงใด
ลองคำนวณดู:
แต่มาตรวัดความเร็วในรถแทบไม่เคยแสดง 82 km/h เลย บนถนนสายหลักแสดงราว 110 km/h ช่วงรถติดที่เพชรบุรีแสดง 20 km/h และที่ปั๊มน้ำมันแสดงศูนย์ จำนวน 82 km/h คืออัตราเร็วเฉลี่ย (average speed) คืออัตราเร็วที่รถต้องวิ่งตลอดเวลาโดยไม่หยุดเลย จึงจะถึงหัวหินในเวลาเท่ากัน เขียนแทนด้วย
เวลาทั้งหมดรวมทุกอย่าง รวมทั้งเวลาที่หยุดพัก ถ้าครอบครัวของสมชายนั่งพักที่ปั๊มน้ำมันนานขึ้นอีกหนึ่งชั่วโมง พวกเขาจะเดินทางได้ 205 km เท่าเดิมในเวลา 3.5 h และอัตราเร็วเฉลี่ยจะลดลงเหลือ
อัตราเร็ว 10.44 m/s ของนักวิ่งในตอนต้นก็เป็นอัตราเร็วเฉลี่ยเช่นกัน นักวิ่งออกตัวจากบล็อกสตาร์ทด้วยอัตราเร็วศูนย์ และในช่วงไม่กี่เมตรแรกยังเร่งความเร็วอยู่ ช่วงต้นจึงวิ่งช้ากว่าและช่วงท้ายวิ่งเร็วกว่า จากการวัดที่เบอร์ลิน เขาวิ่งช่วงระหว่างเมตรที่ 60 ถึงเมตรที่ 80 ซึ่งยาว 20 m ด้วยเวลา 1.61 s:
ในช่วงสั้น ๆ ของครึ่งหลังของการแข่งขัน เขาจึงเร็วกว่าค่าเฉลี่ยตลอดร้อยเมตรมาก
ไป 60 กลับ 40
โจทย์ข้อนี้พบได้ทั้งในการสอบในห้องเรียนและการสอบเข้า เพราะเกือบทุกคนตอบผิดในครั้งแรก ลุงวิชัยขับรถไปบ้านสวนที่อยู่ห่าง 120 km ด้วยอัตราเร็ว 60 km/h ขากลับถนนติด จึงขับได้เพียง 40 km/h อัตราเร็วเฉลี่ยของเขาตลอดทางไปและกลับเป็นเท่าใด
หลายคนอยากนำอัตราเร็วทั้งสองมาบวกกันแล้วหารด้วยสอง:
แต่คำตอบนี้ผิด อัตราเร็วเฉลี่ยไม่ใช่ค่าเฉลี่ยของอัตราเร็ว แต่เป็นระยะทางทั้งหมดหารด้วยเวลาทั้งหมด จึงต้องหาก่อนว่าแต่ละขาใช้เวลาเท่าใด ขาไปเขาขับ 120 km ด้วยอัตราเร็ว 60 km/h จากสูตร
ขาไปใช้เวลา
และขากลับใช้เวลา
รวมแล้วเขาขับได้ 240 km ในเวลา 5 h อัตราเร็วเฉลี่ยคือ
ลุงวิชัยขับด้วยอัตราเร็วเฉลี่ย 48 km/h ไม่ใช่ 50 km/h สองกิโลเมตรต่อชั่วโมงหายไปไหน รูปจะช่วยตอบ
สี่เหลี่ยมแต่ละช่องแทนการขับรถหนึ่งชั่วโมง และจำนวนในช่องบอกว่าลุงวิชัยขับได้กี่กิโลเมตรในชั่วโมงนั้น ขาไปซึ่งเป็นสีแดงใช้เวลาสองชั่วโมง ขากลับซึ่งเป็นสีน้ำเงินใช้เวลาสามชั่วโมง ทั้งสองขายาว 120 km เท่ากัน แต่ขาที่ช้าใช้เวลานานกว่า เมื่อหาค่าเฉลี่ยจากห้าชั่วโมง 40 จึงมีสามเสียง ส่วน 60 มีเพียงสองเสียง:
แถวสีเขียวแสดงว่าห้าชั่วโมงที่อัตราเร็ว 48 km/h ได้ 240 km เท่ากัน ค่าเฉลี่ย 50 km/h จะเกิดขึ้นก็ต่อเมื่อลุงวิชัยขับด้วยอัตราเร็วทั้งสองเป็นเวลาเท่ากัน เช่น ขับ 60 หนึ่งชั่วโมงและขับ 40 หนึ่งชั่วโมง ในกรณีนี้เขาขับเป็นระยะทางเท่ากัน ไม่ใช่เวลาเท่ากัน ค่าเฉลี่ยจึงเอนไปทางอัตราเร็วที่ช้ากว่า
โจทย์เดียวกันในทางกลับกันยิ่งหลอกง่ายกว่า ขาไปลุงวิชัยขับ 60 km/h เหมือนเดิม และอยากให้อัตราเร็วเฉลี่ยตลอดทางเป็น 80 km/h ขากลับต้องขับเร็วเท่าใด คำตอบ 100 km/h ดูน่าจะถูก แต่เรารู้แล้วว่าหาค่าเฉลี่ยของอัตราเร็วแบบนี้ไม่ได้ ถ้าขับทั้งหมด 240 km ด้วยอัตราเร็วเฉลี่ย 80 km/h จะใช้เวลา
แต่ขาไปใช้ไปแล้วสองชั่วโมง ขากลับ 120 km จึงเหลือเวลาเพียงหนึ่งชั่วโมง เขาต้องขับ 120 km/h แล้วถ้าอยากได้อัตราเร็วเฉลี่ย 120 km/h เล่า เขาต้องขับทั้งหมดให้เสร็จในสองชั่วโมง ซึ่งใช้หมดไปแล้วในขาไป ขากลับจึงต้องถึงในเวลาศูนย์ ซึ่งเป็นไปไม่ได้ ไม่ว่าจะขับเร็วเพียงใด
อัตราเร็วขณะหนึ่ง
มาตรวัดความเร็วในรถไม่ได้แสดงอัตราเร็วเฉลี่ยตลอดการเดินทาง แต่แสดงว่ารถวิ่งเร็วเท่าใดในขณะนั้น เรียกว่าอัตราเร็วขณะหนึ่ง (instantaneous speed) แต่จะคำนวณได้อย่างไร ในเมื่อสูตรต้องใช้ระยะทางและเวลา ทั้งที่ขณะหนึ่งไม่มีช่วงเวลาเลย
เราใช้อัตราเร็วเฉลี่ยในช่วงที่สั้นลงเรื่อย ๆ รถยนต์ออกตัวจากสัญญาณไฟจราจร และห่างไป 100 m มีเสาไฟ เราต้องการรู้ว่ารถวิ่งเร็วเท่าใดตรงเสาไฟ ติดตั้งเซนเซอร์แสง (photogate) แบบที่ใช้จับเวลาในกรีฑาไว้ที่เสาไฟ และติดตั้งอีกตัวเลยเสาไฟไปทีละระยะ คือ 100 m 10 m และ 1 m เซนเซอร์วัดเวลาที่รถใช้ในแต่ละช่วง แล้วนำมาคำนวณอัตราเร็วเฉลี่ย:
| ช่วง | เวลา | อัตราเร็วเฉลี่ย |
|---|---|---|
| 100 m | 4.142 s | 24.14 m/s |
| 10 m | 0.4881 s | 20.49 m/s |
| 1 m | 0.04988 s | 20.05 m/s |
ในช่วงหนึ่งร้อยเมตร อัตราเร็วเฉลี่ยได้ 24.14 m/s แต่รถเร่งความเร็วตลอดร้อยเมตรนั้น ปลายช่วงรถจึงวิ่งเร็วกว่าตอนอยู่ที่เสาไฟมาก ค่าเฉลี่ยจึงออกมามากกว่า ในช่วงสิบเมตรรถเร่งได้น้อยลง และในช่วงหนึ่งเมตรแทบไม่ได้เร่งเลย ยิ่งช่วงสั้น อัตราเร็วในช่วงนั้นยิ่งเปลี่ยนน้อย และอัตราเร็วเฉลี่ยยิ่งเข้าใกล้อัตราเร็วที่เสาไฟ ผลลัพธ์เข้าใกล้ 20 m/s ในช่วง 10 cm จะได้ 20.005 m/s และในช่วงหนึ่งมิลลิเมตรได้น้อยกว่านั้นอีกเล็กน้อย อัตราเร็วขณะหนึ่งของรถที่เสาไฟจึงเป็น 20 m/s คือ 20 × 3.6 km/h = 72 km/h ซึ่งเป็นค่าที่มาตรวัดความเร็วแสดงในขณะนั้น
ดังนั้นอัตราเร็วขณะหนึ่งคืออัตราเร็วเฉลี่ยในช่วงที่สั้นมาก ระยะทางช่วงหนึ่งที่วัตถุเคลื่อนที่ได้เขียนเป็น Δs และเวลาที่ใช้เขียนเป็น Δt อักษรกรีก Δ หมายถึงการเปลี่ยนแปลง จะได้
โดยที่เวลา Δt ต้องสั้นพอที่อัตราเร็วในช่วงนั้นจะไม่เปลี่ยนอย่างเห็นได้ชัด สั้นเท่าใดจึงพอขึ้นกับการเคลื่อนที่ รถที่วิ่งบนทางด่วนโดยใช้ระบบควบคุมความเร็วอัตโนมัติ (cruise control) เปลี่ยนอัตราเร็วในหนึ่งวินาทีน้อยมาก แต่รถที่ชนกำแพงหยุดภายในหนึ่งส่วนสิบวินาที
การเคลื่อนที่สม่ำเสมอคือการเคลื่อนที่ที่วัตถุเคลื่อนที่ได้ระยะทางเท่ากันในช่วงเวลาที่เท่ากัน ตอนนี้อธิบายได้อีกแบบหนึ่ง คือเป็นการเคลื่อนที่ที่อัตราเร็วขณะหนึ่งไม่เปลี่ยน มาตรวัดความเร็วแสดงตัวเลขเดิมตลอด และอัตราเร็วเฉลี่ยในช่วงใดก็ตามเท่ากับอัตราเร็วขณะหนึ่ง ในการเคลื่อนที่ไม่สม่ำเสมอ อัตราเร็วขณะหนึ่งเปลี่ยนไป และอัตราเร็วเฉลี่ยเป็นเพียงจำนวนหนึ่งที่อยู่ระหว่างอัตราเร็วขณะหนึ่งที่น้อยที่สุดกับมากที่สุด
สำหรับผู้ที่สนใจ: อนุพันธ์
ผู้ที่รู้จักลิมิตและอนุพันธ์แล้วจะเห็นว่าเราทำอะไรในตาราง เราลดเวลา Δt ลงและดูว่าผลหาร
รถในตารางเคลื่อนที่จากสัญญาณไฟได้ระยะทาง s = 1 m/s2 · t2 ในเวลา t และถึงเสาไฟเมื่อผ่านไปสิบวินาที อนุพันธ์ของ t2 คือ 2t ดังนั้น
ซึ่งเป็นค่าที่ตารางเข้าใกล้ นอกจากตรงนี้แล้ว ในหมวดนี้ทั้งหมดไม่ต้องใช้อนุพันธ์
ความเร็วเป็นเวกเตอร์
รถยนต์วิ่งรอบวงเวียน และมาตรวัดความเร็วแสดง 30 km/h เท่าเดิมตลอด ความเร็วของรถเปลี่ยนหรือไม่
ความเร็ว (velocity) เป็นเวกเตอร์ การรู้ว่ารถวิ่งเร็วเท่าใดยังไม่พอ ต้องรู้ด้วยว่าวิ่งไปทางใด ลูกศรของความเร็วเขียนแทนด้วย
ในรูปรถวิ่งไปตามวงกลมเส้นประสีเทาในทิศทวนเข็มนาฬิกา แบบวงเวียนในประเทศที่ขับรถชิดขวา ลูกศรสีแดงแสดงความเร็วของรถ ลูกศรสีอ่อน
ย้ายลูกศรทั้งสี่มาไว้ที่จุดเดียวกัน ลูกศรเลื่อนได้ถ้าไม่หมุนและไม่เปลี่ยนความยาว จึงยังเป็นเวกเตอร์ชุดเดิม
ลูกศรทั้งสี่สิ้นสุดบนวงกลมเส้นประเดียวกัน จึงมีขนาดเท่ากัน
เราแยกการเคลื่อนที่สม่ำเสมอจากระยะทาง และระยะทางไม่มีทิศทาง การเคลื่อนที่สม่ำเสมอจึงหมายถึงการเคลื่อนที่ที่อัตราเร็วไม่เปลี่ยน รถบนวงเวียนจึงเคลื่อนที่สม่ำเสมอ แต่ความเร็วซึ่งเป็นเวกเตอร์ของรถเปลี่ยนไป ความแตกต่างนี้สำคัญ ซึ่งรู้สึกได้เองในรถ เมื่อเข้าโค้งเราต้องเกร็งตัวไว้ แม้คนขับจะไม่ได้แตะคันเร่งหรือเบรกเลย เหตุผลจะอธิบายภายหลังในเรื่องความเร่ง
เหลือการให้เหตุผลว่าทำไมลูกศรจึงชี้ไปตามเส้นสัมผัส คือเส้นตรงที่แตะแนวการเคลื่อนที่ที่ตำแหน่งนั้นเพียงจุดเดียว กลับไปพิจารณาความเร็วเฉลี่ย คราวนี้ในฐานะเวกเตอร์ ในเวลา Δt รถเคลื่อนที่จากจุด A ไปยังจุดอื่นบนแนวการเคลื่อนที่ การกระจัดของรถคือลูกศร
ข้อควรระวังคือ โดยทั่วไปขนาดของเวกเตอร์นี้ไม่เท่ากับระยะทางหารด้วยเวลา การกระจัดมักสั้นกว่าระยะทาง และจะเท่ากับระยะทางเฉพาะในช่วงที่สั้นมาก
การหารเวกเตอร์ด้วยจำนวนเหมือนกับการคูณด้วยจำนวน
รูปแสดงแนวการเคลื่อนที่สีดำที่รถวิ่งจากซ้ายไปขวา ลูกศรสีเขียวคือการกระจัดจากจุด A ในเวลาที่สั้นลงเรื่อย ๆ ไปยังจุดที่อยู่ใกล้ A มากขึ้นเรื่อย ๆ การกระจัดที่ยาวชี้เฉียงขึ้น การกระจัดที่สั้นกว่าชี้เฉียงน้อยลง และยิ่งเวลาสั้นลง ลูกศรยิ่งแนบกับเส้นสัมผัสเส้นประสีเทา ความเร็วขณะหนึ่งคือความเร็วเฉลี่ยในช่วงที่สั้นมาก จึงชี้ไปตามเส้นสัมผัส ในรูปคือทิศของลูกศรสีแดง
เส้นสัมผัสของแนวการเคลื่อนที่มองเห็นได้จริง สะเก็ดไฟจากเครื่องเจียรกระเด็นออกจากใบเจียรตามเส้นสัมผัส ในทิศที่เศษโลหะชิ้นนั้นเคลื่อนที่อยู่ในขณะที่หลุดออกจากใบเจียร หยดน้ำที่กระเด็นจากร่มที่หมุนอยู่ก็เป็นแบบเดียวกัน ถ้ารถบนวงเวียนวิ่งไปเจอคราบน้ำมันบนถนนจนล้อไม่ยึดเกาะ รถจะวิ่งต่อไปเกือบเป็นเส้นตรงตามทิศของลูกศรความเร็ว ไม่ได้วิ่งไปตามวงกลม
สิ่งต่าง ๆ เคลื่อนที่เร็วเพียงใด
เพื่อให้เห็นภาพ ต่อไปนี้คืออัตราเร็วโดยประมาณของสิ่งต่าง ๆ:
| สิ่งที่เคลื่อนที่ | km/h | m/s |
|---|---|---|
| คนเดิน | 5 | 1.4 |
| คนขี่จักรยาน | 20 | 5.6 |
| นักวิ่งสถิติโลก 100 m | 37.6 | 10.4 |
| รถยนต์บนทางด่วน | 130 | 36 |
| เครื่องบินโดยสาร | 900 | 250 |
| เสียงในอากาศ | 1,235 | 343 |
| โลกรอบดวงอาทิตย์ | 107,000 | 29,800 |
| แสง | 1.08 × 109 | 3 × 108 |
อัตราเร็วของเสียงในตารางเป็นค่าในอากาศที่อุณหภูมิ 20 °C เสียงช้ามากเมื่อเทียบกับแสง เราจึงเห็นฟ้าแลบก่อนได้ยินเสียงฟ้าร้อง แสงมาถึงเราแทบจะทันที ส่วนเสียงเคลื่อนที่หนึ่งกิโลเมตรใช้เวลาประมาณสามวินาที ถ้านับได้เก้าวินาทีระหว่างฟ้าแลบกับฟ้าร้อง พายุอยู่ห่างออกไปประมาณสามกิโลเมตร แสงเร็วที่สุดในบรรดาทุกสิ่ง แสงจากดวงจันทร์มาถึงเราในเวลากว่าหนึ่งวินาทีเล็กน้อย และจากดวงอาทิตย์ในเวลาประมาณแปดนาที
เครื่องคิดเลข
ใส่ระยะทางและเวลา แล้วเครื่องคิดเลขจะคำนวณอัตราเร็วเฉลี่ย ค่าที่ใส่ไว้แล้วมาจากการเดินทางของครอบครัวสมชายไปหัวหิน
การเคลื่อนที่ที่ง่ายที่สุดคือการเคลื่อนที่ที่ความเร็วไม่เปลี่ยนเลย ทั้งขนาดและทิศทาง การเคลื่อนที่แบบนี้เป็นการเคลื่อนที่แนวตรงด้วยความเร็วคงตัว ซึ่งเป็นเรื่องของบทความถัดไป การเคลื่อนที่แนวตรงด้วยความเร็วคงตัว