การเคลื่อนที่แนวตรงด้วยความเร็วคงตัว
บนทางด่วน เราตั้งระบบควบคุมความเร็วอัตโนมัติไว้ที่ 108 km/h ตอนนี้รถวิ่งเร็วเท่าเดิมตลอดเวลา วิ่งตรงไปข้างหน้า และเข็มของมาตรวัดความเร็วไม่ขยับเลย ในหนึ่งวินาทีรถวิ่งได้กี่เมตร แปลงอัตราเร็วเป็นเมตรต่อวินาที คือหารด้วย 3.6:
ในแต่ละวินาทีรถวิ่งได้ 30 m ในสองวินาทีได้ 60 m ในสามวินาทีได้ 90 m และต่อไปเรื่อย ๆ ทุกวินาทีได้เพิ่มอีกสามสิบเมตร
ทางซ้ายเป็นถนนมองจากด้านบน รถวิ่งขึ้นไปด้านบน รถของเราทิ้งเครื่องหมายสีส้มไว้บนถนนทุก ๆ หนึ่งวินาทีเต็ม เช่น หยดสี เครื่องหมายทุกอันห่างกันเท่ากันคือ 30 m เพราะรถวิ่งได้ระยะทางเท่ากันในทุกวินาที ทางขวาเป็นกราฟ แกนนอนคือเวลา t เป็นวินาที แกนตั้งคือระยะทาง s เป็นเมตรที่รถวิ่งได้นับจากเครื่องหมายแรก แกนตั้งใช้มาตราส่วนเดียวกับถนน จุดสีแดงในกราฟจึงอยู่ที่ความสูงเดียวกับรถตลอด ในภาพเคลื่อนไหว เวลาผ่านไปหกวินาที และทุกวินาทีจะมีเครื่องหมายบนถนนกับจุดสีส้มในกราฟเพิ่มขึ้น
การเคลื่อนที่ในแนวเส้นตรงที่อัตราเร็วของวัตถุไม่เปลี่ยน เรียกว่าการเคลื่อนที่แนวตรงด้วยความเร็วคงตัว (uniform motion in a straight line) การเคลื่อนที่แนวตรงคือการเคลื่อนที่ที่มีแนวการเคลื่อนที่เป็นเส้นตรง การเคลื่อนที่สม่ำเสมอคือการเคลื่อนที่ที่วัตถุเคลื่อนที่ได้ระยะทางเท่ากันในช่วงเวลาที่เท่ากัน ซึ่งเหมือนกับการที่อัตราเร็วขณะหนึ่งคงตัว รถที่วิ่งด้วยอัตราเร็วคงตัวในแนวเส้นตรงเลี้ยวไม่ได้ เพราะจะออกนอกเส้นตรง และกลับรถไม่ได้ด้วย เพราะต้องชะลอจนอัตราเร็วเป็นศูนย์ก่อน ทิศทางของความเร็วจึงไม่เปลี่ยนเช่นกัน รถคันนี้ต่างจากรถบนวงเวียน เพราะความเร็วทั้งหมดซึ่งเป็นเวกเตอร์คงตัว ทั้งขนาดและทิศทาง
ไม่มีสิ่งใดเคลื่อนที่แบบนี้ได้อย่างสมบูรณ์ ลมพัดบ้างเล็กน้อยหรือถนนชันขึ้นเนินเสมอ แต่รถที่ใช้ระบบควบคุมความเร็วอัตโนมัติบนทางด่วนที่ราบ บันไดเลื่อนในสถานีรถไฟฟ้า หรือรถไฟบนรางตรง เคลื่อนที่ใกล้เคียงกับการเคลื่อนที่แนวตรงด้วยความเร็วคงตัวมาก
สูตรของระยะทาง
ถ้าต้องการเพียงสูตร ระยะทาง s ที่วัตถุเคลื่อนที่ได้ด้วยความเร็วคงตัว v ในเวลา t คำนวณได้จาก
สูตรนี้ได้จากสูตรของอัตราเร็ว
พูดง่าย ๆ คือ ถ้ารถวิ่งได้ 30 m ทุกวินาที ในสิบวินาทีก็จะวิ่งได้สิบเท่า ในหนึ่งนาทีหรือ 60 s รถที่ใช้ระบบควบคุมความเร็วอัตโนมัติวิ่งได้
หน่วยคำนวณได้เหมือนจำนวน วินาทีในตัวส่วนตัดกับวินาทีที่นำมาคูณ เหลือเมตร:
ถ้าคำนวณแล้วได้หน่วยเป็นเมตรคูณวินาที ก็รู้ได้ว่ามีที่ผิดอยู่ที่ใดที่หนึ่ง
ข้อควรระวังคือ สูตร s = v · t ใช้ได้กับการเคลื่อนที่ด้วยความเร็วคงตัวเท่านั้น เมื่ออัตราเร็วเปลี่ยนไปมา เราไม่รู้ว่าจะใช้ค่าใดในสูตร ใช้ได้เพียงอัตราเร็วเฉลี่ย
ต้องใช้เวลาเท่าใด
เมื่อหารสูตร s = v · t ด้วยอัตราเร็ว v จะได้เวลา:
เส้นทางจากกรุงเทพฯ ไปหัวหินยาวประมาณ 205 km ถ้ารถวิ่งด้วยอัตราเร็วคงตัว 100 km/h ตลอดทาง การเดินทางจะใช้เวลา
แม้ถนนจะไม่ได้ตรงเหมือนไม้บรรทัด แต่สูตรก็ยังใช้ได้ ระยะทางวัดไปตามแนวการเคลื่อนที่ ดังนั้น s = v · t ใช้ได้กับการเคลื่อนที่ด้วยอัตราเร็วคงตัวทุกแบบ รวมทั้งรถที่วิ่งผ่านทางโค้งด้วยอัตราเร็วคงตัวด้วย
2.05 h เป็นกี่ชั่วโมงกี่นาที ไม่ใช่สองชั่วโมงห้านาทีแน่นอน เพราะหนึ่งชั่วโมงมีหกสิบนาที ไม่ใช่ร้อยนาที เก็บสองชั่วโมงเต็มไว้ แล้วแปลงห้าส่วนร้อยชั่วโมงที่เหลือเป็นนาที:
การเดินทางจะใช้เวลา 2 h กับ 3 min
เหลือปริมาณที่สาม คืออัตราเร็ว ซึ่งคำนวณด้วยสูตร
การหารด้วยหนึ่งส่วนสามเหมือนกับการคูณด้วยสาม จึงได้ 6 × 3 = 18 ใครไม่ชอบเศษส่วนก็แปลงทุกอย่างเป็นเมตรและวินาที ยี่สิบนาทีคือ 20 × 60 s = 1,200 s:
ทั้งสองวิธีให้ผลเท่ากัน เพราะ 5 m/s คูณ 3.6 ได้ 18 km/h
กราฟของระยะทางเป็นเส้นตรง
บันทึกระยะทางของรถที่ใช้ระบบควบคุมความเร็วอัตโนมัติในตอนต้นลงในตาราง:
| t | s |
|---|---|
| 0 s | 0 m |
| 1 s | 30 m |
| 2 s | 60 m |
| 3 s | 90 m |
| 4 s | 120 m |
| 5 s | 150 m |
| 6 s | 180 m |
แต่ละแถวของตารางคือจุดหนึ่งจุดบนกราฟ วัดเวลาบนแกนนอนและระยะทางบนแกนตั้ง จุดสีส้มในภาพเคลื่อนไหวด้านบนเกิดขึ้นด้วยวิธีนี้ จุดทั้งหมดอยู่บนเส้นตรงเส้นเดียวที่ผ่านจุดกำเนิด ทำไมจึงเป็นเส้นตรง
จากจุดแต่ละจุดไปยังจุดถัดไปมีขั้นบันไดเท่ากัน คือไปทางขวาหนึ่งวินาที (สีน้ำเงิน) และขึ้น 30 m (สีแดง) ขั้นบันไดทุกขั้นกว้างเท่ากันและสูงเท่ากัน เส้นเชื่อมจุดที่อยู่ติดกันจึงมีความชันเท่ากันและต่อกันโดยไม่หักงอ จุดทั้งหมดจึงอยู่บนเส้นตรงเส้นเดียว ถ้ารถเร่งความเร็วขึ้นที่ใด ขั้นบันไดตรงนั้นจะสูงขึ้นและเส้นจะหักงอขึ้น ระหว่างวินาทีเต็มก็เป็นเช่นเดียวกัน ในครึ่งวินาทีรถวิ่งได้ 15 m ในหนึ่งส่วนสิบวินาทีได้ 3 m และจุดเหล่านี้ทั้งหมดอยู่บนเส้นตรงเส้นเดิม เราจึงวาดกราฟเป็นเส้นทึบ ไม่ใช่เพียงจุดเจ็ดจุด
เส้นตรงชันเพียงใดดูได้จากว่าเส้นสูงขึ้นเท่าใดเมื่อเลื่อนไปทางขวาช่วงหนึ่ง ความกว้างของขั้นบันได คือการเปลี่ยนแปลงของเวลา เขียนเป็น Δt และความสูงของขั้นบันได คือการเปลี่ยนแปลงของระยะทาง เขียนเป็น Δs ผลหารของทั้งสองคือความชัน:
ได้จำนวนที่รู้จักแล้ว คืออัตราเร็วของรถ ความชันของกราฟระยะทางคืออัตราเร็ว ซึ่งก็คือสูตร
นักคณิตศาสตร์จะกล่าวว่าระยะทางเป็นฟังก์ชันเชิงเส้นของเวลา ฟังก์ชันเชิงเส้นเขียนในรูป y = a · x + b และกราฟเป็นเส้นตรงเสมอ จำนวน a บอกว่า y เพิ่มขึ้นเท่าใดเมื่อ x เพิ่มขึ้นหนึ่ง และเรียกว่าความชัน จำนวน b กำหนดว่าเส้นตรงตัดแกนตั้งที่ความสูงเท่าใด สูตร s = v · t ของเราเป็นฟังก์ชันเชิงเส้นที่มีเวลาแทน x ระยะทางแทน y ความชันคืออัตราเร็ว และ b = 0 เส้นตรงจึงผ่านจุดกำเนิด ความสัมพันธ์แบบนี้คือการแปรผันตรง ในเวลาสองเท่ารถวิ่งได้ระยะทางสองเท่า ในเวลาสามเท่าได้ระยะทางสามเท่า
รถเร็วกว่า กราฟชันกว่า
บนสะพาน รถของเราที่ใช้ระบบควบคุมความเร็วอัตโนมัติแซงรถบรรทุกที่วิ่ง 72 km/h คือ
วัดทั้งเวลาและระยะทางของทั้งสองคันจากสะพาน แล้ววาดกราฟทั้งสองในรูปเดียวกัน
เส้นตรงสีแดงของรถยนต์ชันกว่าเส้นตรงสีน้ำเงินของรถบรรทุก เพราะรถยนต์วิ่งได้ระยะทางมากกว่าในทุกวินาที กราฟระยะทางยิ่งชัน การเคลื่อนที่ยิ่งเร็ว ถ้ารถบรรทุกจอดอยู่ กราฟจะเป็นเส้นในแนวนอนที่มีความชันเป็นศูนย์
ค่าต่าง ๆ อ่านได้จากกราฟด้วย เราจึงวาดตารางกริดไว้ รถบรรทุกไปถึงที่ใดในเวลา 3 s หา 3 บนแกนนอน แล้วขึ้นไปตามเส้นประจนถึงเส้นตรงสีน้ำเงิน จากนั้นไปทางซ้ายถึงแกนตั้งแล้วอ่านได้ 60 m ในทางกลับกัน ถามว่ารถยนต์จะอยู่ห่างจากสะพาน 120 m เมื่อใด หา 120 บนแกนตั้ง ไปทางขวาถึงเส้นตรงสีแดง แล้วลงมาที่แกนเวลา ได้ 4 s ทั้งสองค่าตรวจสอบได้ด้วยการคำนวณ:
ระยะในแนวตั้งระหว่างเส้นตรงทั้งสองแสดงว่ารถยนต์นำหน้ารถบรรทุกอยู่เท่าใด หลังหกวินาทีนำอยู่ 180 m − 120 m = 60 m ระยะนำเพิ่มขึ้นวินาทีละ 10 m ซึ่งเท่ากับผลต่างของอัตราเร็วทั้งสอง 30 m/s − 20 m/s = 10 m/s
เมื่อรถไม่ได้เริ่มที่ศูนย์
ที่ผ่านมาเราวัดระยะทางจากตำแหน่งที่เริ่มจับเวลา แต่บ่อยครั้งเราเริ่มจับเวลาเมื่อวัตถุเคลื่อนที่มาได้ช่วงหนึ่งแล้ว ริมทางหลวงหมายเลข 1 มีหลักกิโลเมตรซึ่งเป็นเสาเล็ก ๆ ที่มีตัวเลขบอกว่าห่างจากจุดเริ่มต้นของทางหลวงในกรุงเทพฯ กี่กิโลเมตร รถผ่านหลักกิโลเมตรที่ 21 และนับจากนั้นวิ่งด้วยอัตราเร็วคงตัว 90 km/h อีกสองชั่วโมงรถจะอยู่ที่หลักกิโลเมตรใด
ในสองชั่วโมงรถวิ่งได้ 90 km/h × 2 h = 180 km แต่หลักกิโลเมตรจะไม่ใช่ 180 เพราะรถไม่ได้ออกจากศูนย์ เราคำนวณเหมือนว่าในขณะที่เริ่มจับเวลารถวิ่งมาแล้ว 21 km เพราะหลักกิโลเมตรวัดจากจุดเริ่มต้นของทางหลวง ระยะทางนี้เรียกว่าระยะทางเริ่มต้น เขียนแทนด้วย s0 ระยะทางที่เวลา t หาได้โดยนำระยะทางเริ่มต้นบวกกับระยะทางที่รถวิ่งได้หลังเริ่มจับเวลา:
แทนค่า:
อีกสองชั่วโมงรถจะอยู่ที่หลักกิโลเมตรที่ 201 เมื่อระยะทางเริ่มต้นเป็นศูนย์ จะได้สูตรเดิม s = v · t
กราฟไม่ได้เริ่มที่จุดกำเนิดแล้ว แต่เริ่มบนแกนตั้งที่ความสูง s0 = 21 km ซึ่งแสดงด้วยส่วนของเส้นตรงสีน้ำเงิน ความชันยังคงเป็นอัตราเร็ว กราฟสูงขึ้น 90 km ในทุกชั่วโมง เส้นตรงเส้นประสีเทาคือกราฟของรถที่วิ่งเร็วเท่ากันแต่ออกจากจุดเริ่มต้นของทางหลวง เส้นตรงทั้งสองขนานกันเพราะมีความชันเท่ากัน เส้นสีแดงเพียงอยู่สูงกว่า s0 ในภาษาของฟังก์ชันเชิงเส้น y = a · x + b จำนวน a คืออัตราเร็ว และ b คือระยะทางเริ่มต้น
ลองถามกลับ รถจะถึงหลักกิโลเมตรที่ 156 เมื่อใด หลายคนอยากนำ 156 หารด้วยเก้าสิบ แต่นั่นคือเวลาที่รถจะใช้ถ้าออกจากจุดเริ่มต้นของทางหลวง เราเริ่มจากสูตรแล้วหาเวลา:
แทนค่า:
รถจะถึงหลักกิโลเมตรที่ 156 ในเวลาหนึ่งชั่วโมงครึ่ง คือ 1 h กับ 30 min
ถ้าพูดให้ละเอียด ตัวเลขบนหลักกิโลเมตรไม่ได้บอกว่ารถวิ่งได้ระยะทางเท่าใด แต่บอกว่ารถอยู่ที่ใดบนทางหลวง ตราบใดที่รถวิ่งไปข้างหน้าอย่างเดียว ตัวเลขนี้เท่ากับระยะทางที่รถจะวิ่งได้ถ้าออกจากจุดเริ่มต้นของทางหลวง เรื่องนี้สำคัญอย่างไรจะเห็นในตอนท้ายบทความ
กราฟของความเร็ว
ความเร็วก็วาดเป็นกราฟได้ รถที่ใช้ระบบควบคุมความเร็วอัตโนมัติวิ่ง 30 m/s ตลอด ไม่ว่าเวลาจะเป็นเท่าใด กราฟของความเร็วจึงเป็นเส้นในแนวนอนที่ความสูง 30
ระยะทางไม่ได้อยู่บนแกนใดของกราฟนี้ แต่ซ่อนอยู่ในพื้นที่ใต้กราฟ ใต้เส้นในสิบวินาทีแรกเกิดเป็นรูปสี่เหลี่ยมมุมฉากสีแดงกว้าง 10 s และสูง 30 m/s พื้นที่ของรูปนี้ คือกว้างคูณสูง เท่ากับ
ซึ่งก็คือระยะทาง s = v · t ที่รถวิ่งได้ในสิบวินาที พื้นที่นี้ไม่ได้มีหน่วยเป็นตารางเมตร แต่เป็นเมตร เพราะด้านของรูปสี่เหลี่ยมไม่ใช่ความยาว แต่เป็นอัตราเร็วและเวลา เส้นสีขาวแบ่งรูปสี่เหลี่ยมเป็นสิบแถบ แถบละหนึ่งวินาที แต่ละแถบมีพื้นที่ 30 m/s × 1 s = 30 m เท่ากับระยะสามสิบเมตรระหว่างเครื่องหมายที่อยู่ติดกันบนถนนในภาพเคลื่อนไหวตอนต้น
ทำไมต้องเสียเวลากับพื้นที่ ในเมื่อคูณกันก็ได้แล้ว เพราะพื้นที่ใต้กราฟของความเร็วแทนระยะทางแม้กราฟจะไม่อยู่ในแนวนอน เมื่อถึงเรื่องการเคลื่อนที่ด้วยความเร่ง กราฟของความเร็วจะชันขึ้น และใต้กราฟจะเป็นรูปสามเหลี่ยมหรือรูปสี่เหลี่ยมคางหมูแทนรูปสี่เหลี่ยมมุมฉาก ระยะทางจะคำนวณได้จากพื้นที่ของรูปเหล่านี้ ซึ่งใช้เพียงสูตรพื้นที่ของรูปสามเหลี่ยมและรูปสี่เหลี่ยมมุมฉาก เพราะรูปสี่เหลี่ยมคางหมูแบ่งเป็นสองรูปนี้ได้
หยุดนิ่งหรือกำลังย้อนกลับ
ตอนเช้ากฤษปั่นจักรยานออกจากบ้านไปตามถนนตรง เขาปั่นด้วยอัตราเร็วคงตัว 20 km/h เป็นเวลาสองชั่วโมง จากนั้นกินข้าวกลางวันที่ร้านอาหารหนึ่งชั่วโมง แล้วปั่นกลับบ้านด้วยอัตราเร็วเท่าเดิม
คราวนี้แกนตั้งไม่ใช่ระยะทาง แต่เป็นตำแหน่ง ลากแกน x ไปตามถนนและตั้งจุดกำเนิดไว้ที่บ้านของกฤษ ตำแหน่ง x จึงบอกว่ากฤษอยู่ห่างจากบ้านตามถนนเท่าใด เหมือนหลักกิโลเมตรที่บอกว่ารถอยู่ที่ใดบนถนน เส้นประสีเทาคือระยะทางที่กฤษปั่นได้ ซึ่งแสดงบนไมล์จักรยานที่แฮนด์ จนกินข้าวเสร็จเส้นนี้ทับกับตำแหน่ง ช่วงสีแดงเรารู้จักแล้ว ในสองชั่วโมงกฤษปั่นได้ 40 km และกราฟชันขึ้นด้วยความชัน 20 km/h
ช่วงสีน้ำเงินอยู่ในแนวนอน เวลาผ่านไป แต่กฤษยังอยู่ห่างจากบ้าน 40 km เขาจึงหยุดนิ่ง กราฟในแนวนอนหมายถึงการหยุดนิ่ง ความชันเป็นศูนย์ และความเร็วก็เป็นศูนย์
ช่วงสีเขียวลดลง กฤษกำลังกลับ และตำแหน่ง x ของเขาลดลง 20 km ในทุกชั่วโมง กราฟที่ลดลงหมายถึงการเคลื่อนที่ย้อนกลับ กฤษปั่นเร็วเท่าใดดูได้จากว่ากราฟลดลงเท่าใดในหนึ่งชั่วโมง ในที่นี้ลดลง 20 km เขาจึงปั่นด้วยอัตราเร็ว 20 km/h ตอนนี้ความเร็วมีทิศตรงข้ามกับตอนเช้า นักฟิสิกส์จึงบางครั้งให้ความเร็วนี้มีเครื่องหมายลบ ซึ่งบอกว่าตำแหน่ง x ลดลงเมื่อเวลาผ่านไป
ตอนนี้เห็นแล้วว่าทำไมที่หลักกิโลเมตรเราจึงแยกว่าวัตถุอยู่ที่ใดกับวัตถุเคลื่อนที่ได้ระยะทางเท่าใด ไมล์จักรยานวัดระยะทาง ซึ่งไม่ลดลงเมื่อเวลาผ่านไป เส้นประจึงยังสูงขึ้นต่อหลังกินข้าว และตอนเย็นจบที่ 80 km ส่วนกราฟของตำแหน่งจบที่ศูนย์ เพราะกฤษกลับมาอยู่ที่บ้านแล้ว เมื่อเคลื่อนที่ไปทางเดียว ตำแหน่งกับระยะทางต่างกันเพียงค่าเริ่มต้น ที่หลักกิโลเมตรจึงใช้สูตรของระยะทาง s = s0 + v · t ได้ แต่เมื่อวัตถุกลับทิศ ต้องคำนวณด้วยตำแหน่ง
การปั่นจักรยานทั้งวันของกฤษไม่ได้เป็นการเคลื่อนที่ด้วยความเร็วคงตัว แต่ประกอบด้วยสามช่วงที่แต่ละช่วงมีความเร็วคงตัว อัตราเร็วเฉลี่ยตลอดวันคือระยะทางทั้งหมดหารด้วยเวลาทั้งหมด รวมเวลากินข้าวด้วย ระยะทางทั้งหมดไม่ใช่ตำแหน่งสุดท้ายซึ่งเป็นศูนย์ แต่เป็น 80 km ที่กราฟเส้นประไปสิ้นสุด หรือ 40 km + 0 km + 40 km:
กราฟจะไม่มีช่วงที่เป็นเส้นในแนวดิ่งเลย เพราะจะหมายความว่ากฤษย้ายตัวไปไกลในเวลาศูนย์ และกราฟที่วกไปทางซ้ายจะหมายความว่าเวลาของกฤษเดินย้อนหลัง ทั้งสองอย่างยังไม่มีใครทำได้
เครื่องคิดเลข
เครื่องคิดเลขแรกคำนวณระยะทางจากอัตราเร็วและเวลา เครื่องที่สองคำนวณเวลาจากระยะทางและอัตราเร็ว ค่าที่ใส่ไว้แล้วมาจากตัวอย่างในบทความ คือสิบวินาทีที่ตั้งระบบควบคุมความเร็วอัตโนมัติไว้ที่ 108 km/h และการเดินทางจากกรุงเทพฯ ไปหัวหินด้วยอัตราเร็วคงตัว 100 กิโลเมตรต่อชั่วโมง
สูตร s = s0 + v · t และกราฟของระยะทางใช้แก้โจทย์ปัญหาที่รถคันหนึ่งไล่ตามอีกคัน หรือรถไฟสองขบวนวิ่งสวนกันได้ด้วย ยานพาหนะแต่ละคันมีเส้นตรงของตัวเองในกราฟ และตำแหน่งที่พบกันคือจุดตัดของเส้นตรง เราจะได้แก้โจทย์แบบนี้ในภายหลัง
ก่อนจะเริ่ม บทความวิธีแก้โจทย์จลนศาสตร์และพลศาสตร์จะอธิบายขั้นตอนที่ใช้ได้กับโจทย์ฟิสิกส์ทุกข้อ คือการเขียนสิ่งที่โจทย์กำหนด การแปลงหน่วย การวาดภาพร่าง และการแก้ปัญหาในรูปทั่วไป