แรงสู่ศูนย์กลาง
กฤษแกว่งก้อนหินที่ผูกเชือกให้หมุนเหนือศีรษะ ก้อนหินหมุนเป็นวง เชือกตึง และกฤษรู้สึกที่มือว่าก้อนหินดึงเชือกอยู่ แต่ทันทีที่ปล่อยเชือก ก้อนหินก็พุ่งออกไป การเลี้ยวไม่ได้เกิดขึ้นเองฟรี ๆ ใครที่ต้องการให้วัตถุเคลื่อนที่เป็นวงกลม ต้องบังคับวัตถุด้วยแรงที่มีทิศเข้าหาจุดศูนย์กลาง แรงนี้เรียกว่าแรงสู่ศูนย์กลาง (centripetal force)
ถ้าต้องการเพียงสูตร วัตถุมวล m ที่เคลื่อนที่ด้วยอัตราเร็ว v บนวงกลมรัศมี r ต้องมีแรงสู่ศูนย์กลางกระทำ
เมื่อ ω เป็นอัตราเร็วเชิงมุม
แรงที่ทำให้ความเร็วเบน
ในการเคลื่อนที่แบบวงกลมด้วยอัตราเร็วคงตัว ขนาดของความเร็วคงเดิม แต่ลูกศรของความเร็วเบนไปตลอดเวลา วัตถุจึงมีความเร่งสู่ศูนย์กลางซึ่งมีทิศเข้าหาจุดศูนย์กลางของวงกลม และมีขนาด
ตามกฎข้อที่สองของนิวตัน ความเร่งทุกค่าเกิดจากแรงลัพธ์ F = m · a และแรงลัพธ์มีทิศเดียวกับความเร่ง วัตถุบนวงกลมจึงต้องมีแรงลัพธ์ที่มีทิศเข้าหาจุดศูนย์กลางกระทำ แทนความเร่งด้วยความเร่งสู่ศูนย์กลาง:
ถ้าแทนความเร่งในรูปที่สอง จะได้ Fc = m · ω2 · r เราไม่ได้คิดอะไรใหม่ขึ้นมา นี่เป็นเพียงกฎของแรงธรรมดาที่นำมาใช้กับการเลี้ยว หน่วยถูกต้อง:
ตามสูตร การเลี้ยวจะยากขึ้นเมื่อวัตถุมีมวลมากขึ้น เคลื่อนที่เร็วขึ้น และโค้งแคบลง อัตราเร็วยกกำลังสอง เมื่ออัตราเร็วเป็นสองเท่าจึงต้องใช้แรงสี่เท่า
แรงสู่ศูนย์กลางไม่ใช่แรงชนิดใหม่
ตรงนี้ทำผิดกันบ่อย แรงสู่ศูนย์กลางไม่ใช่แรงอีกชนิดหนึ่งที่อยู่คู่กับน้ำหนัก แรงเสียดทาน หรือแรงของเชือก แต่เป็นบทบาทที่แรงจริงธรรมดาแรงหนึ่ง หรือแรงลัพธ์ของหลายแรง ทำหน้าที่ในสถานการณ์นั้น:
- ก้อนหินบนวงกลมถูกยึดไว้ด้วยแรงของเชือกที่ตึง
- รถในทางโค้งเลี้ยวได้ด้วยแรงเสียดทานระหว่างยางกับถนน
- ดวงจันทร์โคจรรอบโลกได้ด้วยแรงโน้มถ่วงที่โลกดึงดูดดวงจันทร์
เมื่อวาดแรงที่กระทำต่อวัตถุ ให้วาดเฉพาะแรงจริง ลูกศรที่เขียนว่า “แรงสู่ศูนย์กลาง” เพิ่มไว้ข้างแรงของเชือกเป็นความผิดพลาด เพราะแรงของเชือกจะอยู่ในรูปสองครั้ง สูตร
ก้อนหินผูกเชือก
ก้อนหินของกฤษมีมวล 0.2 kg เชือกยาว 1 m และในหนึ่งวินาทีก้อนหินหมุนครบวงกลมสองรอบ คาบจึงเป็น 0.5 s เชือกต้องดึงก้อนหินด้วยแรงเท่าใด
อัตราเร็วเชิงมุมคือหนึ่งรอบ หรือ 2π เรเดียน ต่อหนึ่งคาบ:
แทนค่าในสูตรรูปที่สอง เรเดียนเป็นจำนวนเปล่า ๆ คำตอบจึงเป็นนิวตัน:
เชือกดึงก้อนหินด้วยแรงประมาณ 32 N เหมือนมีถุงหนักสามกิโลกรัมแขวนอยู่ ถ้ากฤษแกว่งก้อนหินให้หมุนเร็วเป็นสองเท่า เชือกต้องรับแรงได้สี่เท่า ประมาณ 126 N น้ำหนักของก้อนหินมีเพียงประมาณ 2 N จึงไม่คิด ตามกฎข้อที่สามของนิวตัน ก้อนหินดึงเชือกกลับด้วยแรงขนาดเท่ากัน และเชือกส่งแรงนี้ไปถึงมือของกฤษ แรงดึงนี้คือสิ่งที่กฤษรู้สึก
เมื่อเชือกขาด
ทันทีที่เชือกขาด จะเกิดอะไรขึ้น ภาพเคลื่อนไหวแสดงคำตอบ ขณะที่เชือกยังยึดอยู่ เชือกดึงก้อนหินด้วยแรงสีเขียวเข้าหาจุดศูนย์กลาง และลูกศรสีแดงของความเร็วเบนไป ในขณะที่เชือกขาด แรงหายไป ในแนวนอนไม่มีอะไรกระทำต่อก้อนหินอีก ตามกฎของความเฉื่อย ก้อนหินจึงพุ่งเป็นเส้นตรงด้วยอัตราเร็วเท่าเดิม ไปในทิศที่ความเร็วชี้อยู่ในขณะที่เชือกขาด คือไปตามเส้นสัมผัสวงกลม
ก้อนหินจึงไม่ได้พุ่ง “ออกไปข้างนอก” เป็นเส้นตรงจากจุดศูนย์กลางอย่างที่อาจดูเหมือน ไม่มีอะไรดึงก้อนหินออกไป ก้อนหินเพียงหยุดเลี้ยวเท่านั้น หนังสติ๊กแบบสายเหวี่ยงใช้หลักนี้ คือปล่อยก้อนหินในขณะที่ความเร็วชี้ไปยังเป้าหมายพอดี ก้อนหินของกฤษพุ่งออกไปด้วยอัตราเร็ว ω · r ≈ 12.6 m/s ประมาณ 45 km/h หน้าต่างบ้านเพื่อนบ้านจึงตกอยู่ในอันตราย
รถในทางโค้ง
รถมวล 1,200 kg วิ่งผ่านทางโค้งรัศมี 50 m ด้วยอัตราเร็ว 54 km/h แปลงอัตราเร็ว 54 km/h = 15 m/s แล้วแทนค่า:
แรง 5,400 N นี้มาจากไหน บนถนนไม่มีเชือก สิ่งที่บังคับให้รถเลี้ยวมีเพียงแรงเสียดทานระหว่างยางกับถนนลาดยาง ซึ่งมีทิศเข้าหาจุดศูนย์กลางของทางโค้ง
ยางไม่ได้ไถลไปด้านข้างบนถนน จุดที่ยางสัมผัสถนนไม่ได้เคลื่อนที่เทียบกับถนนในขณะนั้น จึงเป็นแรงเสียดทานสถิต ซึ่งมีขนาดเท่าที่จำเป็นพอดี ในที่นี้ 5,400 N แต่ไม่เกินค่าสูงสุดของแรงเสียดทานสถิต
ถนนทุกแบบรับได้หรือไม่ เราจะคำนวณด้วยสัมประสิทธิ์ความเสียดทานจลน์จากเรื่องแรงเสียดทาน แรงเสียดทานสถิตของยางมักมากกว่าเล็กน้อย ผลที่ได้จึงเป็นการประมาณแบบระมัดระวัง สำหรับยางบนถนนลาดยางแห้ง สัมประสิทธิ์ประมาณ 0.7 บนถนนเปียก 0.5 บนหิมะ 0.3 และบนน้ำแข็ง 0.1 น้ำหนักของรถคือ 1,200 kg × 9.81 m/s2 = 11,772 N และบนถนนในแนวนอน แรงปฏิกิริยาตั้งฉากมีขนาดเท่ากัน แรงเสียดทานต้องให้ได้ 5,400 N สัมประสิทธิ์ความเสียดทานจึงต้องอย่างน้อย
ผ่านทางโค้งได้เร็วเพียงใด
บนถนนในแนวนอน แรงปฏิกิริยาตั้งฉากหักล้างน้ำหนัก N = m · g และแรงเสียดทานสูงสุดคือ μk · m · g รถจะผ่านทางโค้งได้ตราบเท่าที่แรงเสียดทานยังพอ:
อัตราเร็วสูงสุดคืออัตราเร็วที่ทำให้เกิดการเท่ากัน มวลตัดกัน คูณทั้งสองข้างด้วยรัศมีแล้วถอดรากที่สอง:
บนถนนลาดยางแห้ง μk = 0.7:
บนถนนแห้ง รถจึงผ่านทางโค้งได้ไม่เกินประมาณ 67 km/h และ 54 km/h ของเราผ่านได้อย่างเหลือเฟือ บนน้ำแข็ง μk = 0.1:
บนถนนที่เป็นน้ำแข็ง เข้าโค้งเดียวกันได้เร็วกว่าคนขี่จักรยานเพียงเล็กน้อย เนื่องจากมวลตัดกัน ผลนี้จึงใช้ได้ทั้งกับรถเล็กและรถบรรทุกที่บรรทุกเต็มซึ่งใช้ยางแบบเดียวกัน รถที่มีมวลมากกว่าต้องใช้แรงมากกว่าก็จริง แต่ก็กดถนนแรงกว่า แรงเสียดทานจึงมากกว่าด้วย
ถ้ารถเข้าโค้งเร็วกว่านี้เล่า แรงเสียดทานถึงค่าสูงสุดและให้มากกว่านั้นไม่ได้ แรงที่มีทิศเข้าหาจุดศูนย์กลางน้อยกว่าที่วงกลมรัศมี 50 m ต้องการ รถจึงเลี้ยวได้น้อยลง วิ่งไปตามส่วนโค้งที่กว้างขึ้น และในกรณีสุดขั้วเกือบตรงไปตามเส้นสัมผัส ทางโค้งจึงหลุดออกไปจากใต้ล้อ คนที่ยืนดูข้างถนนจะเห็นว่ารถ “ถูกเหวี่ยงออกนอกโค้ง” แต่ความจริงไม่มีอะไรดันรถออกไป แรงเสียดทานเพียงทำให้รถเลี้ยวได้ไม่พอ
สูตรใช้ในทางกลับกันได้ด้วย ทางด่วนต้องมีทางโค้งกว้างเท่าใด จึงจะผ่านได้ที่ 130 km/h คือประมาณ 36.1 m/s หารสมการ v2 = μk · g · r ด้วยผลคูณ μk · g:
บนถนนเปียกซึ่งมีสัมประสิทธิ์ 0.5 ต้องใช้ประมาณ 266 m และนั่นยังไม่มีระยะเผื่อเลย ทางโค้งของทางด่วนจึงมักมีรัศมีหลายร้อยเมตร และยังยกขอบด้วย
ทางโค้งยกขอบ
ที่ทางขึ้นลงทางด่วน ที่ลานปั่นจักรยาน (เวโลโดรม) และที่ลู่บอบสเลด ทางโค้งจะเอียง ขอบด้านนอกอยู่สูงกว่าขอบด้านใน แรงปฏิกิริยาตั้งฉากมีทิศตั้งฉากกับถนน จึงไม่ได้ชี้ขึ้นในแนวดิ่ง แต่ชี้เฉียงเข้าหาจุดศูนย์กลางของทางโค้ง
น้ำหนักกับแรงปฏิกิริยาตั้งฉากจึงไม่หักล้างกัน และแรงปฏิกิริยาตั้งฉากรับหน้าที่ส่วนหนึ่งที่บนถนนราบเป็นหน้าที่ของแรงเสียดทาน ที่อัตราเร็วเหมาะสม แรงลัพธ์ของทั้งสองชี้ในแนวนอนเข้าหาจุดศูนย์กลางพอดี และให้แรงสู่ศูนย์กลางทั้งหมด รถจึงผ่านทางโค้งได้แม้ไม่มีแรงเสียดทาน เช่น บนน้ำแข็ง ในรูป แรงทั้งสองวาดจากจุดเดียวกัน เพื่อให้สร้างผลบวกด้วยรูปสี่เหลี่ยมด้านขนานได้ ยิ่งทางโค้งเอียงชัน ยิ่งผ่านได้เร็วขึ้น นักปั่นจักรยานในเวโลโดรมจึงปั่นในทางโค้งที่เอียงเหมือนหลังคา
อะไรยึดดวงจันทร์ไว้
ดวงจันทร์โคจรรอบโลกที่ระยะห่างประมาณ 3.84 × 108 m และโคจรหนึ่งรอบใช้เวลา 27.3 วัน คือประมาณ 2.36 × 106 s อัตราเร็วของดวงจันทร์คือ
ดวงจันทร์มีมวลประมาณ 7.35 × 1022 kg แรงสู่ศูนย์กลางที่โลกต้องใช้ยึดดวงจันทร์ไว้คือ
ไม่มีเชือกใดรับแรงขนาดนี้ได้ แต่ดวงจันทร์ไม่ต้องใช้เชือก แรงโน้มถ่วงรับบทบาทนั้นไว้ ถ้าโลกหยุดดึงดูดดวงจันทร์ ดวงจันทร์จะพุ่งออกไปตามเส้นสัมผัส เหมือนก้อนหินของกฤษ
เครื่องคิดเลขอัตราเร็วสูงสุดในทางโค้ง
ใส่รัศมีของทางโค้งและเลือกพื้นผิว เครื่องคิดเลขจะคำนวณอัตราเร็วสูงสุด
ที่ผ่านมาเราอธิบายทุกอย่างจากถนน ซึ่งเห็นได้ว่ารถและก้อนหินเลี้ยวเพราะแรงที่มีทิศเข้าหาจุดศูนย์กลางเท่านั้น แต่ผู้โดยสารในรถรู้สึกต่างออกไป เขาถูกกดเข้ากับประตู และจากมุมมองของเขาดูเหมือนมีบางสิ่งดันเขาเข้าหาประตู การอธิบายการเคลื่อนที่จากมุมมองของคนที่นั่งไปกับรถทำได้อย่างไร จะแสดงด้วยแรงเฉื่อย
ผู้โดยสารในรถรู้สึกถึงทางโค้งอย่างไร และทำไมจึงดูเหมือนมีบางสิ่งดันเขาออกไปข้างนอก อธิบายไว้ในบทความถัดไป แรงเฉื่อย