✖

แรงสู่ศูนย์กลาง

กฤษแกว่งก้อนหินที่ผูกเชือกให้หมุนเหนือศีรษะ ก้อนหินหมุนเป็นวง เชือกตึง และกฤษรู้สึกที่มือว่าก้อนหินดึงเชือกอยู่ แต่ทันทีที่ปล่อยเชือก ก้อนหินก็พุ่งออกไป การเลี้ยวไม่ได้เกิดขึ้นเองฟรี ๆ ใครที่ต้องการให้วัตถุเคลื่อนที่เป็นวงกลม ต้องบังคับวัตถุด้วยแรงที่มีทิศเข้าหาจุดศูนย์กลาง แรงนี้เรียกว่าแรงสู่ศูนย์กลาง (centripetal force)

ถ้าต้องการเพียงสูตร วัตถุมวล m ที่เคลื่อนที่ด้วยอัตราเร็ว v บนวงกลมรัศมี r ต้องมีแรงสู่ศูนย์กลางกระทำ

Fc=m⋅v2r=m⋅ω2⋅r

เมื่อ ω เป็นอัตราเร็วเชิงมุม

แรงที่ทำให้ความเร็วเบน

ในการเคลื่อนที่แบบวงกลมด้วยอัตราเร็วคงตัว ขนาดของความเร็วคงเดิม แต่ลูกศรของความเร็วเบนไปตลอดเวลา วัตถุจึงมีความเร่งสู่ศูนย์กลางซึ่งมีทิศเข้าหาจุดศูนย์กลางของวงกลม และมีขนาด

ac=v2r=ω2⋅r

ตามกฎข้อที่สองของนิวตัน ความเร่งทุกค่าเกิดจากแรงลัพธ์ F = m · a และแรงลัพธ์มีทิศเดียวกับความเร่ง วัตถุบนวงกลมจึงต้องมีแรงลัพธ์ที่มีทิศเข้าหาจุดศูนย์กลางกระทำ แทนความเร่งด้วยความเร่งสู่ศูนย์กลาง:

Fc=m⋅ac=m⋅v2r

ถ้าแทนความเร่งในรูปที่สอง จะได้ Fc = m · ω2 · r เราไม่ได้คิดอะไรใหม่ขึ้นมา นี่เป็นเพียงกฎของแรงธรรมดาที่นำมาใช้กับการเลี้ยว หน่วยถูกต้อง:

kg⋅(m/s)2m=kg·m/s2=N

ตามสูตร การเลี้ยวจะยากขึ้นเมื่อวัตถุมีมวลมากขึ้น เคลื่อนที่เร็วขึ้น และโค้งแคบลง อัตราเร็วยกกำลังสอง เมื่ออัตราเร็วเป็นสองเท่าจึงต้องใช้แรงสี่เท่า

แรงสู่ศูนย์กลางไม่ใช่แรงชนิดใหม่

ตรงนี้ทำผิดกันบ่อย แรงสู่ศูนย์กลางไม่ใช่แรงอีกชนิดหนึ่งที่อยู่คู่กับน้ำหนัก แรงเสียดทาน หรือแรงของเชือก แต่เป็นบทบาทที่แรงจริงธรรมดาแรงหนึ่ง หรือแรงลัพธ์ของหลายแรง ทำหน้าที่ในสถานการณ์นั้น:

  • ก้อนหินบนวงกลมถูกยึดไว้ด้วยแรงของเชือกที่ตึง
  • รถในทางโค้งเลี้ยวได้ด้วยแรงเสียดทานระหว่างยางกับถนน
  • ดวงจันทร์โคจรรอบโลกได้ด้วยแรงโน้มถ่วงที่โลกดึงดูดดวงจันทร์

เมื่อวาดแรงที่กระทำต่อวัตถุ ให้วาดเฉพาะแรงจริง ลูกศรที่เขียนว่า “แรงสู่ศูนย์กลาง” เพิ่มไว้ข้างแรงของเชือกเป็นความผิดพลาด เพราะแรงของเชือกจะอยู่ในรูปสองครั้ง สูตร Fc=m⋅v2r ไม่ได้บอกว่าแรงมาจากไหน บอกเพียงว่าแรงลัพธ์ที่มีทิศเข้าหาจุดศูนย์กลางต้องมีขนาดเท่าใด วัตถุจึงจะเคลื่อนที่เป็นวงกลมได้จริง บางครั้งแรงเดียวก็พอ บางครั้งต้องมีหลายแรงร่วมกัน ดังที่จะเห็นในทางโค้งยกขอบ

ก้อนหินผูกเชือก

ก้อนหินของกฤษมีมวล 0.2 kg เชือกยาว 1 m และในหนึ่งวินาทีก้อนหินหมุนครบวงกลมสองรอบ คาบจึงเป็น 0.5 s เชือกต้องดึงก้อนหินด้วยแรงเท่าใด

อัตราเร็วเชิงมุมคือหนึ่งรอบ หรือ 2π เรเดียน ต่อหนึ่งคาบ:

ω=2πT=2π0.5s=4πrad/s≈12.6rad/s

แทนค่าในสูตรรูปที่สอง เรเดียนเป็นจำนวนเปล่า ๆ คำตอบจึงเป็นนิวตัน:

Fc=m⋅ω2⋅r=0.2kg×(4πrad/s)2×1m=3.2π2N≈31.6N

เชือกดึงก้อนหินด้วยแรงประมาณ 32 N เหมือนมีถุงหนักสามกิโลกรัมแขวนอยู่ ถ้ากฤษแกว่งก้อนหินให้หมุนเร็วเป็นสองเท่า เชือกต้องรับแรงได้สี่เท่า ประมาณ 126 N น้ำหนักของก้อนหินมีเพียงประมาณ 2 N จึงไม่คิด ตามกฎข้อที่สามของนิวตัน ก้อนหินดึงเชือกกลับด้วยแรงขนาดเท่ากัน และเชือกส่งแรงนี้ไปถึงมือของกฤษ แรงดึงนี้คือสิ่งที่กฤษรู้สึก

เมื่อเชือกขาด

ทันทีที่เชือกขาด จะเกิดอะไรขึ้น ภาพเคลื่อนไหวแสดงคำตอบ ขณะที่เชือกยังยึดอยู่ เชือกดึงก้อนหินด้วยแรงสีเขียวเข้าหาจุดศูนย์กลาง และลูกศรสีแดงของความเร็วเบนไป ในขณะที่เชือกขาด แรงหายไป ในแนวนอนไม่มีอะไรกระทำต่อก้อนหินอีก ตามกฎของความเฉื่อย ก้อนหินจึงพุ่งเป็นเส้นตรงด้วยอัตราเร็วเท่าเดิม ไปในทิศที่ความเร็วชี้อยู่ในขณะที่เชือกขาด คือไปตามเส้นสัมผัสวงกลม

ก้อนหินหมุนรอบด้วยเชือก แรงสีเขียวของเชือกชี้เข้าหาจุดศูนย์กลาง ความเร็วสีแดงชี้ไปตามเส้นสัมผัส หลังเชือกขาด ก้อนหินพุ่งเป็นเส้นตรงไปตามเส้นสัมผัส

ก้อนหินจึงไม่ได้พุ่ง “ออกไปข้างนอก” เป็นเส้นตรงจากจุดศูนย์กลางอย่างที่อาจดูเหมือน ไม่มีอะไรดึงก้อนหินออกไป ก้อนหินเพียงหยุดเลี้ยวเท่านั้น หนังสติ๊กแบบสายเหวี่ยงใช้หลักนี้ คือปล่อยก้อนหินในขณะที่ความเร็วชี้ไปยังเป้าหมายพอดี ก้อนหินของกฤษพุ่งออกไปด้วยอัตราเร็ว ω · r ≈ 12.6 m/s ประมาณ 45 km/h หน้าต่างบ้านเพื่อนบ้านจึงตกอยู่ในอันตราย

รถในทางโค้ง

รถมวล 1,200 kg วิ่งผ่านทางโค้งรัศมี 50 m ด้วยอัตราเร็ว 54 km/h แปลงอัตราเร็ว 54 km/h = 15 m/s แล้วแทนค่า:

Fc=m⋅v2r=1,200kg×(15m/s)250m=5,400N

แรง 5,400 N นี้มาจากไหน บนถนนไม่มีเชือก สิ่งที่บังคับให้รถเลี้ยวมีเพียงแรงเสียดทานระหว่างยางกับถนนลาดยาง ซึ่งมีทิศเข้าหาจุดศูนย์กลางของทางโค้ง

รถในทางโค้งมองจากด้านบน: ความเร็วสีแดงชี้ไปตามเส้นสัมผัส แรงเสียดทานสีเขียวชี้เข้าหาจุดศูนย์กลางของทางโค้ง เส้นตรงเส้นประสีเทาแสดงทางที่รถจะวิ่งไปถ้าไม่มีแรงเสียดทาน

ยางไม่ได้ไถลไปด้านข้างบนถนน จุดที่ยางสัมผัสถนนไม่ได้เคลื่อนที่เทียบกับถนนในขณะนั้น จึงเป็นแรงเสียดทานสถิต ซึ่งมีขนาดเท่าที่จำเป็นพอดี ในที่นี้ 5,400 N แต่ไม่เกินค่าสูงสุดของแรงเสียดทานสถิต

ถนนทุกแบบรับได้หรือไม่ เราจะคำนวณด้วยสัมประสิทธิ์ความเสียดทานจลน์จากเรื่องแรงเสียดทาน แรงเสียดทานสถิตของยางมักมากกว่าเล็กน้อย ผลที่ได้จึงเป็นการประมาณแบบระมัดระวัง สำหรับยางบนถนนลาดยางแห้ง สัมประสิทธิ์ประมาณ 0.7 บนถนนเปียก 0.5 บนหิมะ 0.3 และบนน้ำแข็ง 0.1 น้ำหนักของรถคือ 1,200 kg × 9.81 m/s2 = 11,772 N และบนถนนในแนวนอน แรงปฏิกิริยาตั้งฉากมีขนาดเท่ากัน แรงเสียดทานต้องให้ได้ 5,400 N สัมประสิทธิ์ความเสียดทานจึงต้องอย่างน้อย 5,400N11,772N≈0.46 ถนนลาดยางแห้งรับได้สบาย บนถนนเปียกได้แบบเฉียดฉิว บนหิมะ แรงเสียดทานให้ได้ไม่เกิน 0.3 × 11,772 N ≈ 3,500 N และรถจะเลี้ยวผ่านโค้งไม่ได้

ผ่านทางโค้งได้เร็วเพียงใด

บนถนนในแนวนอน แรงปฏิกิริยาตั้งฉากหักล้างน้ำหนัก N = m · g และแรงเสียดทานสูงสุดคือ μk · m · g รถจะผ่านทางโค้งได้ตราบเท่าที่แรงเสียดทานยังพอ:

m⋅v2r≤μk⋅m⋅g

อัตราเร็วสูงสุดคืออัตราเร็วที่ทำให้เกิดการเท่ากัน มวลตัดกัน คูณทั้งสองข้างด้วยรัศมีแล้วถอดรากที่สอง:

vmax=μk⋅g⋅r

บนถนนลาดยางแห้ง μk = 0.7:

vmax=0.7×9.81m/s2×50m≈18.5m/s≈67km/h

บนถนนแห้ง รถจึงผ่านทางโค้งได้ไม่เกินประมาณ 67 km/h และ 54 km/h ของเราผ่านได้อย่างเหลือเฟือ บนน้ำแข็ง μk = 0.1:

vmax=0.1×9.81m/s2×50m≈7m/s≈25km/h

บนถนนที่เป็นน้ำแข็ง เข้าโค้งเดียวกันได้เร็วกว่าคนขี่จักรยานเพียงเล็กน้อย เนื่องจากมวลตัดกัน ผลนี้จึงใช้ได้ทั้งกับรถเล็กและรถบรรทุกที่บรรทุกเต็มซึ่งใช้ยางแบบเดียวกัน รถที่มีมวลมากกว่าต้องใช้แรงมากกว่าก็จริง แต่ก็กดถนนแรงกว่า แรงเสียดทานจึงมากกว่าด้วย

ถ้ารถเข้าโค้งเร็วกว่านี้เล่า แรงเสียดทานถึงค่าสูงสุดและให้มากกว่านั้นไม่ได้ แรงที่มีทิศเข้าหาจุดศูนย์กลางน้อยกว่าที่วงกลมรัศมี 50 m ต้องการ รถจึงเลี้ยวได้น้อยลง วิ่งไปตามส่วนโค้งที่กว้างขึ้น และในกรณีสุดขั้วเกือบตรงไปตามเส้นสัมผัส ทางโค้งจึงหลุดออกไปจากใต้ล้อ คนที่ยืนดูข้างถนนจะเห็นว่ารถ “ถูกเหวี่ยงออกนอกโค้ง” แต่ความจริงไม่มีอะไรดันรถออกไป แรงเสียดทานเพียงทำให้รถเลี้ยวได้ไม่พอ

สูตรใช้ในทางกลับกันได้ด้วย ทางด่วนต้องมีทางโค้งกว้างเท่าใด จึงจะผ่านได้ที่ 130 km/h คือประมาณ 36.1 m/s หารสมการ v2 = μk · g · r ด้วยผลคูณ μk · g:

r=v2μk⋅g=(36.1m/s)20.7×9.81m/s2≈190m

บนถนนเปียกซึ่งมีสัมประสิทธิ์ 0.5 ต้องใช้ประมาณ 266 m และนั่นยังไม่มีระยะเผื่อเลย ทางโค้งของทางด่วนจึงมักมีรัศมีหลายร้อยเมตร และยังยกขอบด้วย

ทางโค้งยกขอบ

ที่ทางขึ้นลงทางด่วน ที่ลานปั่นจักรยาน (เวโลโดรม) และที่ลู่บอบสเลด ทางโค้งจะเอียง ขอบด้านนอกอยู่สูงกว่าขอบด้านใน แรงปฏิกิริยาตั้งฉากมีทิศตั้งฉากกับถนน จึงไม่ได้ชี้ขึ้นในแนวดิ่ง แต่ชี้เฉียงเข้าหาจุดศูนย์กลางของทางโค้ง

ภาพตัดของทางโค้งยกขอบ จุดศูนย์กลางของทางโค้งอยู่ทางซ้าย: น้ำหนักสีน้ำเงิน W⃗ แรงปฏิกิริยาตั้งฉากสีเขียว N⃗ ที่ตั้งฉากกับถนน และแรงลัพธ์เส้นประสีดำ F⃗_c ซึ่งชี้ในแนวนอนเข้าหาจุดศูนย์กลาง

น้ำหนักกับแรงปฏิกิริยาตั้งฉากจึงไม่หักล้างกัน และแรงปฏิกิริยาตั้งฉากรับหน้าที่ส่วนหนึ่งที่บนถนนราบเป็นหน้าที่ของแรงเสียดทาน ที่อัตราเร็วเหมาะสม แรงลัพธ์ของทั้งสองชี้ในแนวนอนเข้าหาจุดศูนย์กลางพอดี และให้แรงสู่ศูนย์กลางทั้งหมด รถจึงผ่านทางโค้งได้แม้ไม่มีแรงเสียดทาน เช่น บนน้ำแข็ง ในรูป แรงทั้งสองวาดจากจุดเดียวกัน เพื่อให้สร้างผลบวกด้วยรูปสี่เหลี่ยมด้านขนานได้ ยิ่งทางโค้งเอียงชัน ยิ่งผ่านได้เร็วขึ้น นักปั่นจักรยานในเวโลโดรมจึงปั่นในทางโค้งที่เอียงเหมือนหลังคา

อะไรยึดดวงจันทร์ไว้

ดวงจันทร์โคจรรอบโลกที่ระยะห่างประมาณ 3.84 × 108 m และโคจรหนึ่งรอบใช้เวลา 27.3 วัน คือประมาณ 2.36 × 106 s อัตราเร็วของดวงจันทร์คือ

v=2π⋅rT=2π×3.84×108m2.36×106s≈1,020m/s

ดวงจันทร์มีมวลประมาณ 7.35 × 1022 kg แรงสู่ศูนย์กลางที่โลกต้องใช้ยึดดวงจันทร์ไว้คือ

Fc=m⋅v2r=7.35×1022kg×(1,020m/s)23.84×108m≈2×1020N

ไม่มีเชือกใดรับแรงขนาดนี้ได้ แต่ดวงจันทร์ไม่ต้องใช้เชือก แรงโน้มถ่วงรับบทบาทนั้นไว้ ถ้าโลกหยุดดึงดูดดวงจันทร์ ดวงจันทร์จะพุ่งออกไปตามเส้นสัมผัส เหมือนก้อนหินของกฤษ

เครื่องคิดเลขอัตราเร็วสูงสุดในทางโค้ง

ใส่รัศมีของทางโค้งและเลือกพื้นผิว เครื่องคิดเลขจะคำนวณอัตราเร็วสูงสุด vmax=μk⋅g⋅r บนถนนในแนวนอน

ที่ผ่านมาเราอธิบายทุกอย่างจากถนน ซึ่งเห็นได้ว่ารถและก้อนหินเลี้ยวเพราะแรงที่มีทิศเข้าหาจุดศูนย์กลางเท่านั้น แต่ผู้โดยสารในรถรู้สึกต่างออกไป เขาถูกกดเข้ากับประตู และจากมุมมองของเขาดูเหมือนมีบางสิ่งดันเขาเข้าหาประตู การอธิบายการเคลื่อนที่จากมุมมองของคนที่นั่งไปกับรถทำได้อย่างไร จะแสดงด้วยแรงเฉื่อย

ผู้โดยสารในรถรู้สึกถึงทางโค้งอย่างไร และทำไมจึงดูเหมือนมีบางสิ่งดันเขาออกไปข้างนอก อธิบายไว้ในบทความถัดไป แรงเฉื่อย