กฎข้อที่สามของนิวตัน
นักสเกตน้ำแข็งชื่อพลอยยืนบนลานน้ำแข็งหันหน้าเข้าหาขอบสนาม เธอเอาฝ่ามือยันขอบสนามแล้วผลักตัวออก เธอจึงไถลถอยหลังออกห่างจากขอบสนาม ไม่มีใครผลักเธอเลย เธอเป็นคนผลักเอง และผลักขอบสนาม ไม่ได้ผลักตัวเอง แต่วัตถุไม่เริ่มเคลื่อนที่เอง ต้องมีบางสิ่งออกแรงกระทำ แล้วใครผลักพลอย ขอบสนามนั่นเอง
รูปคนสีเทาคือพลอยในขณะที่ผลักตัวออก พลอยใช้ฝ่ามือดันขอบสนามด้วยแรงสีแดง
กฎของแรงกิริยาและแรงปฏิกิริยา
ไอแซก นิวตัน เขียนกฎนี้ไว้ในหนังสือ Principia ในปี 1687 ดังนี้ (แปลจากภาษาละติน):
แรงกิริยาทุกแรงจะมีแรงปฏิกิริยาที่เท่ากันกระทำสวนกลับเสมอ หรือแรงกระทำซึ่งกันและกันของวัตถุสองชิ้นมีขนาดเท่ากันและมีทิศตรงข้ามกันเสมอ
ในภาษาปัจจุบัน ถ้าวัตถุหนึ่งออกแรงกระทำต่ออีกวัตถุหนึ่ง วัตถุที่สองจะออกแรงกระทำต่อวัตถุแรกด้วยแรงที่มีขนาดเท่ากันและมีทิศตรงข้าม:
เครื่องหมายลบหน้าเวกเตอร์บอกว่าทิศตรงข้ามกัน ขนาดเท่ากัน F2 = F1 แรงหนึ่งเรียกว่าแรงกิริยา (action) อีกแรงเรียกว่าแรงปฏิกิริยา (reaction) และจะเรียกแรงใดว่าอะไรก็ได้ ทั้งสองแรงเกิดขึ้นและหายไปพร้อมกัน ไม่มีแรงใดเกิดก่อน เพราะแรงเป็นการกระทำซึ่งกันและกันของวัตถุสองชิ้นเสมอ แรงจึงเกิดเป็นคู่เสมอ แรงที่อยู่โดดเดี่ยวโดยไม่มีแรงคู่ไม่มีอยู่จริง
คู่แรงกิริยาและแรงปฏิกิริยามีสมบัติสามข้อ:
- แรงทั้งสองมีขนาดเท่ากัน
- มีทิศตรงข้ามกัน
- แต่ละแรงกระทำต่อวัตถุคนละชิ้น
สมบัติข้อที่สามสำคัญที่สุด และเป็นข้อที่ทำผิดบ่อยที่สุด พลอยดันขอบสนาม ขอบสนามดันพลอย การเคลื่อนที่ของพลอยขึ้นกับแรงของขอบสนามเท่านั้น เพราะในสองแรงนี้มีเพียงแรงนั้นที่กระทำต่อเธอ
ลองคำนวณดู พลอยมีมวล 40 kg และขอบสนามดันเธอด้วยแรง 80 N จากกฎของแรงจะได้ความเร่ง:
ถ้าการผลักตัวออกใช้เวลาครึ่งวินาที พลอยจะไถลออกไปด้วยอัตราเร็ว 2 m/s2 × 0.5 s = 1 m/s
แล้วทำไมขอบสนามจึงไม่เคลื่อนที่ พลอยดันขอบสนามด้วยแรง 80 N เท่ากัน แต่ขอบสนามติดแน่นอยู่กับสนาม และสนามติดอยู่กับโลก แรงจึงกระทำต่อโลกทั้งใบซึ่งมีมวลประมาณ 6 × 1024 kg:
ไม่มีใครวัดความเร่งขนาดนี้ได้เลย แรงเท่ากัน แต่ผลไม่เท่ากัน เพราะกระทำต่อวัตถุที่มีมวลต่างกันมาก
เมื่อแมลงวันชนกระจกหน้าของรถที่กำลังวิ่งก็เป็นแบบเดียวกัน หลายคนอาจคิดว่ารถกระแทกแมลงวันด้วยแรงมากกว่าที่แมลงวันกระแทกรถมาก แต่แรงมีขนาดเท่ากัน แมลงวันดันกระจกด้วยแรงเท่ากับที่กระจกดันแมลงวัน เพียงแต่แมลงวันมีมวลเพียงเสี้ยวกรัม แรงขนาดเดียวกันนี้จึงทำให้แมลงวันมีความเร่งมหาศาลจนไม่รอด ส่วนรถที่มีมวลหนึ่งตันหรือมากกว่า แรงขนาดเดียวกันทำให้รถช้าลงน้อยมากจนคนขับไม่สังเกตเห็น
ปฏิทรรศน์ม้ากับเกวียน
ม้าลากเกวียน แต่ตามกฎข้อที่สาม เกวียนก็ดึงม้ากลับด้วยแรงที่มีขนาดเท่ากัน แรงมีขนาดเท่ากันและมีทิศตรงข้าม จึงน่าจะหักล้างกันและไม่มีอะไรเคลื่อนที่ แล้วทำไมม้ากับเกวียนจึงออกตัวได้
คำตอบที่พบบ่อยคือ ม้าดึงเกวียนแรงกว่าที่เกวียนดึงม้า แต่ไม่ใช่ แรงทั้งสองมีขนาดเท่ากันในทุกขณะ ทั้งตอนออกตัว ตอนวิ่ง และตอนหยุด ความผิดพลาดอยู่ที่คำว่า “หักล้าง” แรงที่บวกกันและหักล้างกันได้ต้องเป็นแรงที่กระทำต่อวัตถุชิ้นเดียวกันเท่านั้น แรงของม้ากระทำต่อเกวียน แรงของเกวียนกระทำต่อม้า แต่ละแรงเป็นของวัตถุคนละชิ้น จึงหักล้างกันไม่ได้
ถ้าสนใจว่าเกวียนจะออกตัวหรือไม่ พิจารณาเฉพาะแรงที่กระทำต่อเกวียน ม้าดึงเกวียนไปข้างหน้าด้วยแรงสีแดง
มีแรงในแนวนอนสองแรงกระทำต่อม้า เกวียนดึงม้าไปข้างหลังด้วยแรง
คราวนี้ใช้ตัวเลข เกวียนมีมวล 400 kg ม้ามีมวล 600 kg ม้าดึงเกวียนด้วยแรง 400 N แรงต้านเป็น 200 N แรงลัพธ์ที่กระทำต่อเกวียนคือ 400 N − 200 N = 200 N และความเร่งของเกวียนคือ
ม้าต้องเร่งเท่ากัน มิฉะนั้นเกวียนจะแล่นแซงไปหรือตามหลังอยู่ แรงลัพธ์ที่กระทำต่อม้าจึงต้องเป็น 600 kg × 0.5 m/s2 = 300 N เกวียนดึงม้าไปข้างหลังด้วยแรง 400 N พื้นจึงต้องดันม้าไปข้างหน้าด้วยแรง 400 N + 300 N = 700 N
สิ่งที่ทำให้ม้ากับเกวียนทั้งชุดออกตัวจึงเป็นพื้น พื้นดันม้า และม้าดึงเกวียน บนพื้นน้ำแข็งที่กีบไม่มีอะไรให้ยัน ม้าจะได้แต่ตะกุยพื้น และเกวียนจะไม่ขยับเลย
การเดิน รถยนต์ และการว่ายน้ำ
เราเดินด้วยหลักเดียวกันทุกประการ เมื่อก้าวเท้า ฝ่าเท้าดันพื้นไปข้างหลัง และพื้นดันเราไปข้างหน้า สิ่งที่พาเราไปข้างหน้ามีเพียงแรงจากพื้น ขาเพียงลำพังพาเราไปไหนไม่ได้ บนน้ำแข็ง ฝ่าเท้าลื่นไถลบนพื้น ดันพื้นไปข้างหลังไม่ได้ จึงเดินลำบาก ในขณะเดียวกันพื้นโลกก็ได้รับแรงไปข้างหลังที่มีขนาดเท่ากันจากเรา เพียงแต่โลกมีมวลมากจนเราขยับโลกไม่ได้ การกระโดดก็คล้ายกัน ขาดันพื้นลง และพื้นดันเราขึ้น ตราบใดที่พื้นดันเราแรงกว่าที่โลกดึงเราลง เราจะมีความเร่งขึ้นด้านบน ทันทีที่เท้าพ้นพื้น แรงจากพื้นหายไป เหลือเพียงน้ำหนัก ซึ่งดึงเรากลับลงมา
รถยนต์ก็ทำงานคล้ายกัน เครื่องยนต์ทำให้ล้อหมุน และยางดันถนนไปข้างหลัง ตามกฎข้อที่สาม ถนนดันรถไปข้างหน้า แรงที่เรียกว่าแรงขับของเครื่องยนต์จึงเป็นแรงที่ถนนกระทำต่อรถจริง ๆ เครื่องยนต์เพียงหมุนล้อ ด้วยเหตุนี้รถที่ล้อหมุนฟรีบนถนนลื่นจึงแทบออกตัวไม่ได้ แม้เครื่องยนต์จะเร่งเสียงดังเต็มที่
คนว่ายน้ำทำแบบเดียวกันกับน้ำ ใช้แขนและขาผลักน้ำไปข้างหลัง และน้ำดันคนว่ายน้ำไปข้างหน้า ไม้พายของเรือก็ดันน้ำไปข้างหลัง และใบพัดของเครื่องบินดันอากาศไปข้างหลังเช่นกัน
จรวด
สำหรับจรวด ดูเหมือนไม่มีอะไรให้ยันเลย ในอวกาศไม่มีพื้น น้ำ หรืออากาศ แต่จรวดพาสิ่งที่ใช้ยันไปด้วย เครื่องยนต์เผาเชื้อเพลิง และแก๊สร้อนที่เกิดขึ้นถูกพ่นออกทางหัวฉีดไปข้างหลังด้วยอัตราเร็วสูง จรวดดันแก๊สไปข้างหลัง และแก๊สดันจรวดไปข้างหน้า
ความเข้าใจผิดที่แพร่หลายคือ จรวดยันกับอากาศข้างหลัง ไม่ใช่เลย อากาศรอบ ๆ กลับขัดขวางจรวดเสียมากกว่า เครื่องยนต์จรวดในสุญญากาศจึงให้แรงขับดีกว่าที่ใกล้พื้นโลกเล็กน้อยด้วยซ้ำ ลูกโป่งที่เป่าลมแล้วปล่อยจากมือก็บินด้วยหลักเดียวกัน อากาศพุ่งออกจากลูกโป่งไปข้างหลัง และลูกโป่งบินไปข้างหน้า นักดับเพลิงที่ถือหัวฉีดน้ำก็รู้สึกแบบเดียวกัน หัวฉีดพ่นน้ำไปข้างหน้า น้ำดันหัวฉีดไปข้างหลัง นักดับเพลิงจึงต้องยันตัวไว้ให้มั่น
หนังสือบนโต๊ะ
บนโต๊ะมีพจนานุกรมมวล 2 kg วางอยู่ โลกดึงพจนานุกรมลงด้วยน้ำหนัก
แต่พจนานุกรมไม่ตก จึงต้องมีแรงอื่นกระทำต่อพจนานุกรมด้วย และต้องมีทิศขึ้น นี่คือแรงที่พื้นโต๊ะดันพจนานุกรมจากด้านล่าง เรียกว่าแรงปฏิกิริยาตั้งฉาก (normal force)
น้ำหนักสีน้ำเงินกับแรงปฏิกิริยาตั้งฉากสีเขียวมีขนาดเท่ากันและมีทิศตรงข้าม เป็นคู่แรงกิริยาและแรงปฏิกิริยาหรือไม่ ไม่ใช่ ทั้งสองกระทำต่อวัตถุชิ้นเดียวกัน คือพจนานุกรม ส่วนแรงกิริยาและแรงปฏิกิริยากระทำต่อวัตถุสองชิ้นที่ต่างกันเสมอ น้ำหนักกับแรงปฏิกิริยาตั้งฉากเป็นแรงสองแรงที่ต่างกันซึ่งอยู่ในสมดุล การที่มีขนาดเท่ากันมาจากกฎของความเฉื่อย ไม่ได้มาจากกฎของแรงกิริยาและแรงปฏิกิริยา
แล้วแรงปฏิกิริยาอยู่ที่ไหน แรงทั้งสองต่างก็มีแรงปฏิกิริยาของตัวเอง:
- โต๊ะดันพจนานุกรมขึ้นด้วยแรงปฏิกิริยาตั้งฉาก
และพจนานุกรมดันโต๊ะลงด้วยแรง - โลกดึงพจนานุกรมลงด้วยน้ำหนัก
และพจนานุกรมดึงโลกขึ้นด้วยแรงที่มีขนาดเท่ากัน
ในรูปพจนานุกรมถูกยกขึ้นเล็กน้อย เพื่อให้เห็นว่าแรงใดกระทำต่อวัตถุใด แรงปฏิกิริยาตั้งฉากสีเขียวกระทำต่อพจนานุกรม แรงสีแดง
ความแตกต่างเห็นได้ชัดเมื่อใช้ฝ่ามือกดพจนานุกรมจากด้านบนด้วยแรง 10 N น้ำหนักไม่เปลี่ยน โลกยังดึงพจนานุกรมเท่าเดิม แต่ตอนนี้โต๊ะต้องรับพจนานุกรมไว้ทั้งต้านน้ำหนักและต้านฝ่ามือ แรงปฏิกิริยาตั้งฉากจึงเพิ่มขึ้น:
แรงปฏิกิริยาก็เพิ่มขึ้นเท่ากัน พจนานุกรมดันโต๊ะด้วยแรง 29.6 N เช่นกัน น้ำหนักกับแรงปฏิกิริยาตั้งฉากเท่ากันก็เพราะไม่มีอะไรอื่นกดพจนานุกรม ส่วนแรงกิริยากับแรงปฏิกิริยามีขนาดเท่ากันเสมอ
คู่แรงกิริยาและแรงปฏิกิริยารู้ได้ดีที่สุดจากประโยคที่อธิบายแรงคู่นั้น “โต๊ะดันพจนานุกรม” กับ “พจนานุกรมดันโต๊ะ” เป็นคู่กัน เพียงแต่สลับวัตถุในประโยค “โลกดึงพจนานุกรม” กับ “โต๊ะดันพจนานุกรม” ไม่ใช่คู่กัน เพราะในทั้งสองประโยคแรงกระทำต่อพจนานุกรม
น้ำหนักอยู่กับเราตั้งแต่การกระโดดจนถึงพจนานุกรมบนโต๊ะ น้ำหนักต่างจากน้ำหนักปรากฏอย่างไร เครื่องชั่งในห้องน้ำแสดงค่าอะไรกันแน่ และทำไมในลิฟต์ที่เริ่มขึ้นเราจึงหนักขึ้น จะอธิบายในบทความถัดไป น้ำหนักและน้ำหนักปรากฏ