การตกอย่างอิสระ
ลองปล่อยพวงกุญแจกับกระดาษหนึ่งแผ่นจากมือพร้อมกัน พวงกุญแจกระทบพื้นดังกริ๊งเกือบทันที ส่วนกระดาษยังลอยโยกไปมาในอากาศอยู่สักพัก ของที่หนักกว่าจึงตกเร็วกว่าหรือ นักปราชญ์ส่วนใหญ่คิดเช่นนั้นมาเกือบสองพันปี เริ่มตั้งแต่อริสโตเติล จนกระทั่งกาลิเลโอ กาลิเลอี ในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 16 ต่อต้นคริสต์ศตวรรษที่ 17 ค้นพบว่าความแตกต่างเกิดจากอากาศ ถ้าไม่มีอากาศเลย ก้อนหิน ค้อน และขนนกจะตกเร็วเท่ากัน
ตามตำนาน กาลิเลโอปล่อยลูกกลมสองลูกที่หนักไม่เท่ากันจากหอเอนเมืองปิซาเพื่อพิสูจน์ให้นักศึกษาดู เป็นเรื่องที่น่าฟัง แต่เรารู้เรื่องนี้จากลูกศิษย์ผู้เขียนชีวประวัติของเขาเท่านั้น และนักประวัติศาสตร์สงสัยว่าเหตุการณ์นี้เกิดขึ้นจริงหรือไม่ ความจริงกาลิเลโอค้นพบสิ่งนี้จากการทดลองที่ต้องใช้ความอดทนมากกว่า ซึ่งจะกล่าวถึงในภายหลัง
ค้อนกับขนนกบนดวงจันทร์
บนโลกแสดงเรื่องนี้ได้ยาก เพราะมีอากาศอยู่รอบตัวเราทุกที่ แต่บนดวงจันทร์ไม่มีอากาศ ในปี 1971 นักบินอวกาศของภารกิจอะพอลโล 15 ปล่อยค้อนทางธรณีวิทยากับขนเหยี่ยวจากความสูงเดียวกันต่อหน้ากล้องโทรทัศน์ ขนนกไม่ได้เลือกมาโดยบังเอิญ ยานลงจอดของภารกิจนี้ชื่อ Falcon ซึ่งแปลว่าเหยี่ยว ทั้งสองตกเร็วเท่ากันและตกถึงฝุ่นบนพื้นในขณะเดียวกัน นักบินอวกาศกล่าวเสริมอย่างเรียบ ๆ ว่ากาลิเลโอพูดถูก
ทางซ้ายคือดวงจันทร์ ทางขวาคือโลกที่มีอากาศเพื่อเปรียบเทียบ
การเคลื่อนที่ของวัตถุที่ปล่อยจากหยุดนิ่ง แล้วตกลงเพราะโลก (หรือดวงจันทร์) ดึงดูดเท่านั้น โดยไม่มีแรงต้านอากาศเลย เรียกว่าการตกอย่างอิสระ (free fall) บนดวงจันทร์ทั้งขนนกและค้อนตกอย่างอิสระ บนโลก ก้อนหิน พวงกุญแจ หรือแอปเปิลที่ตกใกล้เคียงการตกอย่างอิสระมาก อย่างน้อยถ้าไม่ได้ตกจากที่สูงมาก ขนนกและกระดาษไม่ได้ตกอย่างอิสระ เพราะอากาศต้านไว้มากเกินไป
ตกด้วยความเร่ง g
กาลิเลโอค้นพบอีกเรื่องหนึ่ง อัตราเร็วของวัตถุที่ตกเพิ่มขึ้นอย่างสม่ำเสมอ คือเพิ่มขึ้นเท่ากันทุกวินาที การตกอย่างอิสระจึงเป็นการเคลื่อนที่ด้วยความเร่งคงตัวที่เริ่มจากหยุดนิ่ง ความเร่งนี้เท่ากันสำหรับวัตถุทุกชิ้นที่ตำแหน่งเดียวกัน เรียกว่าความเร่งโน้มถ่วง และเขียนแทนด้วย g ฟังดูแปลก เพราะค้อนหนักกว่าขนนกมาก โลกดึงดูดค้อนมากกว่าก็จริง แต่ค้อนก็ต้านการเริ่มเคลื่อนที่มากกว่าด้วย และทั้งสองอย่างหักล้างกันพอดี เหตุผลจะเห็นในเรื่องแรง ที่ผิวโลก
ก้อนหินที่ตกอย่างอิสระมีอัตราเร็วเพิ่มขึ้น 9.81 m/s ทุกวินาที ค่าที่แท้จริงต่างกันเล็กน้อยตามตำแหน่ง ที่เส้นศูนย์สูตรความเร่งโน้มถ่วงประมาณ 9.78 m/s2 ที่ขั้วโลก 9.83 m/s2 สำหรับการประมาณในใจใช้ 10 m/s2 ก็พอ บนดวงจันทร์ความเร่งโน้มถ่วงเป็นประมาณหนึ่งส่วนหกของบนโลก ค้อนและขนนกบนดวงจันทร์จึงตกช้ากว่าก้อนหินบนโลกอย่างเห็นได้ชัด
วัตถุตกไปตามเส้นตรงในแนวดิ่ง จึงเลือกทิศบวกเป็นทิศลง ความเร่งและความเร็วจึงเป็นบวก สูตรของการเคลื่อนที่แนวตรงด้วยความเร่งคงตัว v = v0 + a · t และ
เวลา t วัดจากตอนปล่อย v คืออัตราเร็วในขณะนั้น และ h คือความสูงที่วัตถุตกลงไปในเวลานั้น ในวินาทีแรกก้อนหินมีอัตราเร็ว 9.81 m/s และตกลงไป 4.9 m หลังสองวินาทีมีอัตราเร็ว 19.6 m/s และตกลงไป 19.6 m หลังสามวินาทีมีอัตราเร็ว 29.4 m/s และอยู่ต่ำกว่าจุดที่ปล่อยแล้ว 44.1 m
อาจคิดจะคำนวณความสูงจากอัตราเร็วคูณเวลา แต่ก้อนหินมีอัตราเร็ว 19.6 m/s เฉพาะตอนสิ้นวินาทีที่สองเท่านั้น ก่อนหน้านั้นตกช้ากว่า และคำตอบจะมากเป็นสองเท่า ในสูตรจึงมีครึ่งหนึ่งด้วยเหตุนี้
ร่องรอยในช่วงเวลาที่เท่ากัน
ในรูป ลูกบอลเล็กกำลังตก (แสดงแบบช้าเพื่อให้เห็น) และทิ้งร่องรอยสีส้มไว้ทุกช่วงเวลาที่เท่ากัน เช่น ทุกหนึ่งส่วนสิบวินาที ร่องรอยห่างกันมากขึ้นเรื่อย ๆ เพราะลูกบอลเร็วขึ้นทุกขณะ ในเวลาหนึ่งส่วน ลูกบอลตกลงหนึ่งส่วนของระยะทาง ในเวลาสองส่วนตกลง 22 = 4 ส่วน ในสามส่วนตกลง 32 = 9 และในสี่ส่วนตกลง 42 = 16 ส่วน ช่วงระหว่างร่องรอยจึงยาว 1 4 − 1 = 3 9 − 4 = 5 และ 16 − 9 = 7 ส่วน กำลังสองที่อยู่ติดกันต่างกันเป็นจำนวนคี่
การตกอย่างอิสระเร็วเกินกว่านาฬิกาในสมัยนั้นจะวัดได้ กาลิเลโอจึงปล่อยลูกบอลกลิ้งลงรางที่เอียงเล็กน้อย ซึ่งทุกอย่างเกิดขึ้นช้ากว่า และพบจำนวนคี่ชุดนี้ 1 : 3 : 5 : 7
บ่อน้ำลึกเท่าใด
ที่บ้านสวนมีบ่อน้ำเก่าอยู่บ่อหนึ่ง และเราอยากรู้ว่าผิวน้ำอยู่ลึกเท่าใด จึงปล่อยก้อนหินลงไปและใช้นาฬิกาจับเวลาวัดได้ว่าได้ยินเสียงน้ำกระเซ็นหลังจาก 2 s เขียนสิ่งที่รู้เกี่ยวกับการตกก่อน:
ก้อนหินตกจากหยุดนิ่ง จึงแทนค่าในสูตรของความสูงได้ทันที:
วินาทีกำลังสองตัดกัน เหลือเมตร ผิวน้ำอยู่ต่ำกว่าขอบบ่อประมาณ 19.6 m ลึกมากทีเดียว ตรวจสอบอย่างเร็วโดยใช้ค่าปัด g ≈ 10 m/s2 ครึ่งหนึ่งของสิบคูณสี่ได้ยี่สิบเมตร ถูกต้อง
เราไม่ได้คิดเวลาที่เสียงน้ำกระเซ็นใช้เดินทางกลับขึ้นมา เสียงเดินทางยี่สิบเมตรในเวลาประมาณหกส่วนร้อยวินาที ซึ่งเมื่อเทียบกับสองวินาทีแทบไม่มีผล แรงต้านอากาศก็แทบไม่ได้ทำให้ก้อนหินช้าลงในระยะยี่สิบเมตร
ในกราฟ ความเร็วของก้อนหินเป็นเส้นตรงที่สูงขึ้น 9.81 m/s ทุกวินาที ความชันของเส้นคือความเร่งโน้มถ่วง g ระยะทางหาได้จากพื้นที่ใต้กราฟ ในที่นี้คือรูปสามเหลี่ยมสีแดงที่มีด้านประกอบมุมฉาก 2 s และ 19.6 m/s พื้นที่ของรูปนี้คือ
กระโดดจากหอสูงสิบเมตร
แท่นกระโดดน้ำที่สูงที่สุดอยู่สูงจากผิวน้ำสิบเมตร นักกระโดดตกนานเท่าใด และกระทบน้ำด้วยอัตราเร็วเท่าใด ความจริงนักกระโดดจะดีดตัวจากแท่นและหมุนตัวกลางอากาศ แต่เราทำให้ง่ายขึ้น คือให้ตกจากหยุดนิ่งเหมือนก้อนหิน
คราวนี้รู้ความสูงและต้องการหาเวลา จึงต้องจัดรูปสูตรของความสูง ขั้นแรกคูณทั้งสองข้างด้วยสอง เศษส่วนจะหายไป แล้วหารด้วยความเร่งโน้มถ่วง ทางขวาจะเหลือเพียงเวลายกกำลังสอง:
ตอนนี้ได้เวลายกกำลังสอง แต่ต้องการเวลา จึงถอดรากที่สองทั้งสองข้าง ค่าที่เป็นลบไม่สนใจ เพราะเวลาตั้งแต่ปล่อยเป็นบวก:
แทนค่า:
เมตรตัดกัน และวินาทีกำลังสองย้ายจากตัวส่วนขึ้นไปที่ตัวเศษ รากที่สองของวินาทีกำลังสองได้วินาที อัตราเร็วขณะกระทบน้ำได้จากสูตรของความเร็ว:
นักกระโดดตกเป็นเวลาไม่ถึงหนึ่งวินาทีครึ่ง และกระทบน้ำด้วยอัตราเร็วประมาณ 14 m/s หรือราว 50 km/h เท่ากับอัตราเร็วของรถยนต์ในเมือง
อัตราเร็วขณะกระทบน้ำหาได้โดยไม่ใช้เวลาด้วย จากความสัมพันธ์
ระวังกับดักข้อหนึ่ง จากความสูงสองเท่า นักกระโดดไม่ได้ตกนานเป็นสองเท่า ในสูตรความสูงอยู่ใต้เครื่องหมายราก จากยี่สิบเมตรจึงตกเพียงประมาณ 2.02 s ซึ่งสอดคล้องกับบ่อน้ำ ในสองวินาทีก้อนหินตกลงไปไม่ถึงยี่สิบเมตร
สูตรเดียวกันใช้ในการทดลองสนุก ๆ ได้ด้วย เพื่อนถือไม้บรรทัดในแนวดิ่ง และเรากางนิ้วโป้งกับนิ้วชี้รอบปลายล่างของไม้บรรทัด เพื่อนปล่อยไม้บรรทัดโดยไม่บอกล่วงหน้า แล้วเราจับให้เร็วที่สุด ถ้าไม้บรรทัดตกลงไป 20 cm ก่อนจับได้ ไม้บรรทัดตกเป็นเวลา
แรงต้านอากาศและนักกระโดดร่ม
ถ้าไม่มีอากาศ นักกระโดดร่มที่ตกมาสิบห้าวินาทีจะมีอัตราเร็ว v = 9.81 m/s2 × 15 s ≈ 147 m/s มากกว่า 500 km/h และจะเร่งต่อไปอีก แต่ในความจริงไม่เคยตกเร็วขนาดนั้น เพราะอากาศต้านวัตถุที่ตก และต้านมากขึ้นเมื่อวัตถุเคลื่อนที่เร็วขึ้น
ทันทีที่กระโดดออกจากเครื่องบิน นักกระโดดร่มยังช้า แรงต้านอากาศน้อย และตกเกือบเป็นการตกอย่างอิสระ แต่เมื่ออัตราเร็วเพิ่มขึ้น แรงต้านก็เพิ่มขึ้น อัตราเร็วเพิ่มช้าลงเรื่อย ๆ จนในที่สุดไม่เพิ่มอีก นักกระโดดร่มจึงตกด้วยอัตราเร็วคงตัว ซึ่งเรียกว่าความเร็วสุดท้าย (terminal velocity) เมื่อกางตัวในท่านอนคว่ำจะได้ประมาณ 200 km/h เมื่อกางร่ม แรงต้านจะเพิ่มขึ้นอย่างมาก และอัตราเร็วลดลงเหลือไม่กี่เมตรต่อวินาที ซึ่งลงจอดได้อย่างปลอดภัย
อากาศยังมีประโยชน์ตอนฝนตก หยดน้ำจากเมฆที่ความสูงสองกิโลเมตร ถ้าไม่มีแรงต้านอากาศจะตกถึงพื้นด้วยอัตราเร็ว
ขนนกและกระดาษมีความเร็วสุดท้ายน้อยมาก และถึงความเร็วสุดท้ายเกือบทันที จึงลอยลงมาช้า ๆ ทำไมรูปร่างและมวลจึงสำคัญมาก จะเห็นในพลศาสตร์ ก้อนหินที่ตกลงบ่อหรือนักกระโดดจากหอมีอัตราเร็วไม่เกินราวเจ็ดสิบกิโลเมตรต่อชั่วโมง ซึ่งแรงต้านอากาศยังน้อยอยู่ สูตรของการตกอย่างอิสระจึงใช้ได้ดี
เครื่องคิดเลขการตกอย่างอิสระ
ใส่เวลาที่ตก แล้วเครื่องคิดเลขจะบอกว่าวัตถุตกจากความสูงเท่าใดและกระทบพื้นด้วยอัตราเร็วเท่าใด โดยคำนวณด้วย g = 9.81 m/s2 และไม่คิดแรงต้านอากาศ
ในทางกลับกัน ใส่ความสูง แล้วเครื่องคิดเลขจะหาว่าวัตถุตกนานเท่าใดและกระทบพื้นด้วยอัตราเร็วเท่าใด
ก้อนหินที่ตกมีการเคลื่อนที่เพียงแบบเดียว คือลงในแนวดิ่ง แต่บ่อยครั้งวัตถุมีการเคลื่อนที่หลายแบบพร้อมกัน เรือลำเล็กที่มุ่งไปยังฝั่งตรงข้ามถูกกระแสน้ำพาไป และหยดฝนที่ตกในแนวดิ่ง เมื่อมองจากรถที่กำลังวิ่งจะเห็นตกเฉียง เรือจะไปถึงที่ใด และต้องหันหัวเรืออย่างไรจึงจะถึงจุดที่อยู่ตรงข้ามบนอีกฝั่ง จะคำนวณในบทความถัดไป การรวมการเคลื่อนที่