✖

การตกอย่างอิสระ

ลองปล่อยพวงกุญแจกับกระดาษหนึ่งแผ่นจากมือพร้อมกัน พวงกุญแจกระทบพื้นดังกริ๊งเกือบทันที ส่วนกระดาษยังลอยโยกไปมาในอากาศอยู่สักพัก ของที่หนักกว่าจึงตกเร็วกว่าหรือ นักปราชญ์ส่วนใหญ่คิดเช่นนั้นมาเกือบสองพันปี เริ่มตั้งแต่อริสโตเติล จนกระทั่งกาลิเลโอ กาลิเลอี ในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 16 ต่อต้นคริสต์ศตวรรษที่ 17 ค้นพบว่าความแตกต่างเกิดจากอากาศ ถ้าไม่มีอากาศเลย ก้อนหิน ค้อน และขนนกจะตกเร็วเท่ากัน

ตามตำนาน กาลิเลโอปล่อยลูกกลมสองลูกที่หนักไม่เท่ากันจากหอเอนเมืองปิซาเพื่อพิสูจน์ให้นักศึกษาดู เป็นเรื่องที่น่าฟัง แต่เรารู้เรื่องนี้จากลูกศิษย์ผู้เขียนชีวประวัติของเขาเท่านั้น และนักประวัติศาสตร์สงสัยว่าเหตุการณ์นี้เกิดขึ้นจริงหรือไม่ ความจริงกาลิเลโอค้นพบสิ่งนี้จากการทดลองที่ต้องใช้ความอดทนมากกว่า ซึ่งจะกล่าวถึงในภายหลัง

ค้อนกับขนนกบนดวงจันทร์

บนโลกแสดงเรื่องนี้ได้ยาก เพราะมีอากาศอยู่รอบตัวเราทุกที่ แต่บนดวงจันทร์ไม่มีอากาศ ในปี 1971 นักบินอวกาศของภารกิจอะพอลโล 15 ปล่อยค้อนทางธรณีวิทยากับขนเหยี่ยวจากความสูงเดียวกันต่อหน้ากล้องโทรทัศน์ ขนนกไม่ได้เลือกมาโดยบังเอิญ ยานลงจอดของภารกิจนี้ชื่อ Falcon ซึ่งแปลว่าเหยี่ยว ทั้งสองตกเร็วเท่ากันและตกถึงฝุ่นบนพื้นในขณะเดียวกัน นักบินอวกาศกล่าวเสริมอย่างเรียบ ๆ ว่ากาลิเลโอพูดถูก

ทางซ้ายคือดวงจันทร์ ทางขวาคือโลกที่มีอากาศเพื่อเปรียบเทียบ

ภาพเคลื่อนไหว: บนดวงจันทร์ค้อนกับขนนกตกถึงพื้นพร้อมกัน บนโลกขนนกตามหลัง

การเคลื่อนที่ของวัตถุที่ปล่อยจากหยุดนิ่ง แล้วตกลงเพราะโลก (หรือดวงจันทร์) ดึงดูดเท่านั้น โดยไม่มีแรงต้านอากาศเลย เรียกว่าการตกอย่างอิสระ (free fall) บนดวงจันทร์ทั้งขนนกและค้อนตกอย่างอิสระ บนโลก ก้อนหิน พวงกุญแจ หรือแอปเปิลที่ตกใกล้เคียงการตกอย่างอิสระมาก อย่างน้อยถ้าไม่ได้ตกจากที่สูงมาก ขนนกและกระดาษไม่ได้ตกอย่างอิสระ เพราะอากาศต้านไว้มากเกินไป

ตกด้วยความเร่ง g

กาลิเลโอค้นพบอีกเรื่องหนึ่ง อัตราเร็วของวัตถุที่ตกเพิ่มขึ้นอย่างสม่ำเสมอ คือเพิ่มขึ้นเท่ากันทุกวินาที การตกอย่างอิสระจึงเป็นการเคลื่อนที่ด้วยความเร่งคงตัวที่เริ่มจากหยุดนิ่ง ความเร่งนี้เท่ากันสำหรับวัตถุทุกชิ้นที่ตำแหน่งเดียวกัน เรียกว่าความเร่งโน้มถ่วง และเขียนแทนด้วย g ฟังดูแปลก เพราะค้อนหนักกว่าขนนกมาก โลกดึงดูดค้อนมากกว่าก็จริง แต่ค้อนก็ต้านการเริ่มเคลื่อนที่มากกว่าด้วย และทั้งสองอย่างหักล้างกันพอดี เหตุผลจะเห็นในเรื่องแรง ที่ผิวโลก

g≈9.81m/s2

ก้อนหินที่ตกอย่างอิสระมีอัตราเร็วเพิ่มขึ้น 9.81 m/s ทุกวินาที ค่าที่แท้จริงต่างกันเล็กน้อยตามตำแหน่ง ที่เส้นศูนย์สูตรความเร่งโน้มถ่วงประมาณ 9.78 m/s2 ที่ขั้วโลก 9.83 m/s2 สำหรับการประมาณในใจใช้ 10 m/s2 ก็พอ บนดวงจันทร์ความเร่งโน้มถ่วงเป็นประมาณหนึ่งส่วนหกของบนโลก ค้อนและขนนกบนดวงจันทร์จึงตกช้ากว่าก้อนหินบนโลกอย่างเห็นได้ชัด

วัตถุตกไปตามเส้นตรงในแนวดิ่ง จึงเลือกทิศบวกเป็นทิศลง ความเร่งและความเร็วจึงเป็นบวก สูตรของการเคลื่อนที่แนวตรงด้วยความเร่งคงตัว v = v0 + a · t และ s=v0⋅t+12at2 จะง่ายขึ้น วัตถุเริ่มจากหยุดนิ่ง ความเร็วต้นจึงเป็น v0 = 0 และความเร่งคือ a = g ระยะทางเขียนแทนด้วย h เหมือนความสูง เพราะบอกว่าวัตถุตกลงไปกี่เมตร จะเหลือ:

v=g⋅t

h=12gt2

เวลา t วัดจากตอนปล่อย v คืออัตราเร็วในขณะนั้น และ h คือความสูงที่วัตถุตกลงไปในเวลานั้น ในวินาทีแรกก้อนหินมีอัตราเร็ว 9.81 m/s และตกลงไป 4.9 m หลังสองวินาทีมีอัตราเร็ว 19.6 m/s และตกลงไป 19.6 m หลังสามวินาทีมีอัตราเร็ว 29.4 m/s และอยู่ต่ำกว่าจุดที่ปล่อยแล้ว 44.1 m

อาจคิดจะคำนวณความสูงจากอัตราเร็วคูณเวลา แต่ก้อนหินมีอัตราเร็ว 19.6 m/s เฉพาะตอนสิ้นวินาทีที่สองเท่านั้น ก่อนหน้านั้นตกช้ากว่า และคำตอบจะมากเป็นสองเท่า ในสูตรจึงมีครึ่งหนึ่งด้วยเหตุนี้

ร่องรอยในช่วงเวลาที่เท่ากัน

ลูกบอลเล็กตกอย่างอิสระและทิ้งร่องรอยสีส้มไว้ทุกช่วงเวลาที่เท่ากัน ช่วงระหว่างร่องรอยเป็นอัตราส่วน 1 : 3 : 5 : 7

ในรูป ลูกบอลเล็กกำลังตก (แสดงแบบช้าเพื่อให้เห็น) และทิ้งร่องรอยสีส้มไว้ทุกช่วงเวลาที่เท่ากัน เช่น ทุกหนึ่งส่วนสิบวินาที ร่องรอยห่างกันมากขึ้นเรื่อย ๆ เพราะลูกบอลเร็วขึ้นทุกขณะ ในเวลาหนึ่งส่วน ลูกบอลตกลงหนึ่งส่วนของระยะทาง ในเวลาสองส่วนตกลง 22 = 4 ส่วน ในสามส่วนตกลง 32 = 9 และในสี่ส่วนตกลง 42 = 16 ส่วน ช่วงระหว่างร่องรอยจึงยาว 1 4 − 1 = 3 9 − 4 = 5 และ 16 − 9 = 7 ส่วน กำลังสองที่อยู่ติดกันต่างกันเป็นจำนวนคี่

การตกอย่างอิสระเร็วเกินกว่านาฬิกาในสมัยนั้นจะวัดได้ กาลิเลโอจึงปล่อยลูกบอลกลิ้งลงรางที่เอียงเล็กน้อย ซึ่งทุกอย่างเกิดขึ้นช้ากว่า และพบจำนวนคี่ชุดนี้ 1 : 3 : 5 : 7

บ่อน้ำลึกเท่าใด

ที่บ้านสวนมีบ่อน้ำเก่าอยู่บ่อหนึ่ง และเราอยากรู้ว่าผิวน้ำอยู่ลึกเท่าใด จึงปล่อยก้อนหินลงไปและใช้นาฬิกาจับเวลาวัดได้ว่าได้ยินเสียงน้ำกระเซ็นหลังจาก 2 s เขียนสิ่งที่รู้เกี่ยวกับการตกก่อน:

t=2sg=9.81m/s2h= ? (m)

ก้อนหินตกจากหยุดนิ่ง จึงแทนค่าในสูตรของความสูงได้ทันที:

h=12⋅g⋅t2=12×9.81m/s2×(2s)2=12×9.81m/s2×4s2≈19.6m

วินาทีกำลังสองตัดกัน เหลือเมตร ผิวน้ำอยู่ต่ำกว่าขอบบ่อประมาณ 19.6 m ลึกมากทีเดียว ตรวจสอบอย่างเร็วโดยใช้ค่าปัด g ≈ 10 m/s2 ครึ่งหนึ่งของสิบคูณสี่ได้ยี่สิบเมตร ถูกต้อง

เราไม่ได้คิดเวลาที่เสียงน้ำกระเซ็นใช้เดินทางกลับขึ้นมา เสียงเดินทางยี่สิบเมตรในเวลาประมาณหกส่วนร้อยวินาที ซึ่งเมื่อเทียบกับสองวินาทีแทบไม่มีผล แรงต้านอากาศก็แทบไม่ได้ทำให้ก้อนหินช้าลงในระยะยี่สิบเมตร

กราฟของความเร็วของการตกอย่างอิสระ ทุกวินาทีเพิ่มขึ้น 9,81 m/s (ขั้นบันไดสีน้ำเงิน) พื้นที่ของรูปสามเหลี่ยมสีแดงคือความสูง h ที่ก้อนหินตกลงในเวลา 2 s

ในกราฟ ความเร็วของก้อนหินเป็นเส้นตรงที่สูงขึ้น 9.81 m/s ทุกวินาที ความชันของเส้นคือความเร่งโน้มถ่วง g ระยะทางหาได้จากพื้นที่ใต้กราฟ ในที่นี้คือรูปสามเหลี่ยมสีแดงที่มีด้านประกอบมุมฉาก 2 s และ 19.6 m/s พื้นที่ของรูปนี้คือ 12×2s×19.6m/s=19.6m ตรงกับที่ได้จากสูตร

กระโดดจากหอสูงสิบเมตร

แท่นกระโดดน้ำที่สูงที่สุดอยู่สูงจากผิวน้ำสิบเมตร นักกระโดดตกนานเท่าใด และกระทบน้ำด้วยอัตราเร็วเท่าใด ความจริงนักกระโดดจะดีดตัวจากแท่นและหมุนตัวกลางอากาศ แต่เราทำให้ง่ายขึ้น คือให้ตกจากหยุดนิ่งเหมือนก้อนหิน

h=10mg=9.81m/s2t= ? (s)v= ? (m/s)

คราวนี้รู้ความสูงและต้องการหาเวลา จึงต้องจัดรูปสูตรของความสูง ขั้นแรกคูณทั้งสองข้างด้วยสอง เศษส่วนจะหายไป แล้วหารด้วยความเร่งโน้มถ่วง ทางขวาจะเหลือเพียงเวลายกกำลังสอง:

h=12gt2/⋅22h=gt2/:g2hg=t2

ตอนนี้ได้เวลายกกำลังสอง แต่ต้องการเวลา จึงถอดรากที่สองทั้งสองข้าง ค่าที่เป็นลบไม่สนใจ เพราะเวลาตั้งแต่ปล่อยเป็นบวก:

t=2hg

แทนค่า:

t=2×10m9.81m/s2≈2.04s2≈1.43s

เมตรตัดกัน และวินาทีกำลังสองย้ายจากตัวส่วนขึ้นไปที่ตัวเศษ รากที่สองของวินาทีกำลังสองได้วินาที อัตราเร็วขณะกระทบน้ำได้จากสูตรของความเร็ว:

v=g⋅t≈9.81m/s2×1.43s≈14m/s≈50km/h

นักกระโดดตกเป็นเวลาไม่ถึงหนึ่งวินาทีครึ่ง และกระทบน้ำด้วยอัตราเร็วประมาณ 14 m/s หรือราว 50 km/h เท่ากับอัตราเร็วของรถยนต์ในเมือง

อัตราเร็วขณะกระทบน้ำหาได้โดยไม่ใช้เวลาด้วย จากความสัมพันธ์ v2=v02+2⋅a⋅s ที่มีความเร็วต้นเป็นศูนย์ ความเร่ง g และระยะทาง h จะได้ v=2⋅g⋅h แทนค่าแล้วได้ 196.2m2/s2≈14m/s เท่ากับก่อนหน้า

ระวังกับดักข้อหนึ่ง จากความสูงสองเท่า นักกระโดดไม่ได้ตกนานเป็นสองเท่า ในสูตรความสูงอยู่ใต้เครื่องหมายราก จากยี่สิบเมตรจึงตกเพียงประมาณ 2.02 s ซึ่งสอดคล้องกับบ่อน้ำ ในสองวินาทีก้อนหินตกลงไปไม่ถึงยี่สิบเมตร

สูตรเดียวกันใช้ในการทดลองสนุก ๆ ได้ด้วย เพื่อนถือไม้บรรทัดในแนวดิ่ง และเรากางนิ้วโป้งกับนิ้วชี้รอบปลายล่างของไม้บรรทัด เพื่อนปล่อยไม้บรรทัดโดยไม่บอกล่วงหน้า แล้วเราจับให้เร็วที่สุด ถ้าไม้บรรทัดตกลงไป 20 cm ก่อนจับได้ ไม้บรรทัดตกเป็นเวลา 2×0.2m9.81m/s2≈0.2s ซึ่งเป็นเวลาตอบสนองของเรา

แรงต้านอากาศและนักกระโดดร่ม

ถ้าไม่มีอากาศ นักกระโดดร่มที่ตกมาสิบห้าวินาทีจะมีอัตราเร็ว v = 9.81 m/s2 × 15 s ≈ 147 m/s มากกว่า 500 km/h และจะเร่งต่อไปอีก แต่ในความจริงไม่เคยตกเร็วขนาดนั้น เพราะอากาศต้านวัตถุที่ตก และต้านมากขึ้นเมื่อวัตถุเคลื่อนที่เร็วขึ้น

ทันทีที่กระโดดออกจากเครื่องบิน นักกระโดดร่มยังช้า แรงต้านอากาศน้อย และตกเกือบเป็นการตกอย่างอิสระ แต่เมื่ออัตราเร็วเพิ่มขึ้น แรงต้านก็เพิ่มขึ้น อัตราเร็วเพิ่มช้าลงเรื่อย ๆ จนในที่สุดไม่เพิ่มอีก นักกระโดดร่มจึงตกด้วยอัตราเร็วคงตัว ซึ่งเรียกว่าความเร็วสุดท้าย (terminal velocity) เมื่อกางตัวในท่านอนคว่ำจะได้ประมาณ 200 km/h เมื่อกางร่ม แรงต้านจะเพิ่มขึ้นอย่างมาก และอัตราเร็วลดลงเหลือไม่กี่เมตรต่อวินาที ซึ่งลงจอดได้อย่างปลอดภัย

อากาศยังมีประโยชน์ตอนฝนตก หยดน้ำจากเมฆที่ความสูงสองกิโลเมตร ถ้าไม่มีแรงต้านอากาศจะตกถึงพื้นด้วยอัตราเร็ว 2×9.81m/s2×2,000m≈198m/s มากกว่า 700 km/h เท่ากับอัตราเร็วของเครื่องบิน แต่ในความจริงแม้หยดน้ำขนาดใหญ่ก็ตกด้วยอัตราเร็วเพียงประมาณ 9 m/s

ขนนกและกระดาษมีความเร็วสุดท้ายน้อยมาก และถึงความเร็วสุดท้ายเกือบทันที จึงลอยลงมาช้า ๆ ทำไมรูปร่างและมวลจึงสำคัญมาก จะเห็นในพลศาสตร์ ก้อนหินที่ตกลงบ่อหรือนักกระโดดจากหอมีอัตราเร็วไม่เกินราวเจ็ดสิบกิโลเมตรต่อชั่วโมง ซึ่งแรงต้านอากาศยังน้อยอยู่ สูตรของการตกอย่างอิสระจึงใช้ได้ดี

เครื่องคิดเลขการตกอย่างอิสระ

ใส่เวลาที่ตก แล้วเครื่องคิดเลขจะบอกว่าวัตถุตกจากความสูงเท่าใดและกระทบพื้นด้วยอัตราเร็วเท่าใด โดยคำนวณด้วย g = 9.81 m/s2 และไม่คิดแรงต้านอากาศ

ในทางกลับกัน ใส่ความสูง แล้วเครื่องคิดเลขจะหาว่าวัตถุตกนานเท่าใดและกระทบพื้นด้วยอัตราเร็วเท่าใด

ก้อนหินที่ตกมีการเคลื่อนที่เพียงแบบเดียว คือลงในแนวดิ่ง แต่บ่อยครั้งวัตถุมีการเคลื่อนที่หลายแบบพร้อมกัน เรือลำเล็กที่มุ่งไปยังฝั่งตรงข้ามถูกกระแสน้ำพาไป และหยดฝนที่ตกในแนวดิ่ง เมื่อมองจากรถที่กำลังวิ่งจะเห็นตกเฉียง เรือจะไปถึงที่ใด และต้องหันหัวเรืออย่างไรจึงจะถึงจุดที่อยู่ตรงข้ามบนอีกฝั่ง จะคำนวณในบทความถัดไป การรวมการเคลื่อนที่