ตัวอย่างโจทย์จลนศาสตร์
ฟิสิกส์เรียนรู้จากการอ่านไม่ได้ ต้องลงมือคำนวณเท่านั้น ต่อไปนี้คือตัวอย่างโจทย์การเคลื่อนที่สิบสามข้อ เรียงตั้งแต่ระยะทางและการกระจัด ผ่านความเร่งและการตกอย่างอิสระ จนถึงความเร่งสู่ศูนย์กลาง ในสองข้อสุดท้ายมีการเคลื่อนที่หลายแบบสลับกัน ทุกข้อแก้ด้วยขั้นตอนเดียวกัน คือเขียนสิ่งที่โจทย์กำหนด แปลงหน่วย แก้ในรูปทั่วไป แทนค่าพร้อมหน่วย ประมาณคำตอบ และตอบเป็นประโยคเต็ม ลองคำนวณแต่ละข้อด้วยตัวเองก่อน แล้วจึงอ่านวิธีทำ
ตัวอย่างที่ 1: พลอยพาสุนัขเดินเล่น
พลอยพาสุนัขเดินรอบสวนสาธารณะรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสที่มีด้านยาว 120 m เธอออกเดินจากมุมหนึ่งและเดินผ่านด้านของสวนไปสามด้าน เธอเดินได้ระยะทางเท่าใด และการกระจัดของเธอมีขนาดเท่าใด
วิธีทำ
ระยะทางคือความยาวของแนวการเคลื่อนที่ คือความยาวของสามด้านของสวน:
การกระจัดคือลูกศรจากจุดเริ่มต้นไปยังจุดที่หยุด หลังเดินผ่านสามด้านของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส เธอยืนอยู่ที่มุมที่อยู่ติดกับมุมเริ่มต้น การกระจัดจึงอยู่ตามด้านที่สี่:
พลอยเดินได้ 360 m แต่อยู่ห่างจากจุดที่ออกเดินเพียง 120 m ถ้าเธอเดินรอบสวนครบรอบ จะเดินได้ 480 m และการกระจัดจะเป็นศูนย์
ตัวอย่างที่ 2: ขึ้นเนินและลงเนิน
กฤษปั่นจักรยานขึ้นเนินไปตามถนนยาว 3 km ด้วยอัตราเร็ว 12 km/h และลงตามทางเดิมด้วยอัตราเร็ว 36 km/h อัตราเร็วเฉลี่ยของเขาเป็นเท่าใด
วิธีทำ อาจอยากนำอัตราเร็วมาบวกกันแล้วหารด้วยสอง ซึ่งจะได้ 24 km/h แต่อัตราเร็วเฉลี่ยคือระยะทางทั้งหมดหารด้วยเวลาทั้งหมด และกฤษใช้เวลาขาขึ้นนานกว่าขาลงมาก
ทุกอย่างเป็นกิโลเมตรและชั่วโมง ไม่ต้องแปลง เวลาที่ใช้คือ
แทนค่า:
ขาขึ้นกฤษใช้เวลาสิบห้านาที ขาลงห้านาที ทั้งเส้นทางใช้เวลายี่สิบนาที และใครที่ไปได้ 6 km ในหนึ่งส่วนสามชั่วโมง ในหนึ่งชั่วโมงจะไปได้ 18 km ตอบ กฤษปั่นด้วยอัตราเร็วเฉลี่ย 18 km/h ไม่ใช่ 24 km/h
ตัวอย่างที่ 3: มาลีเดินออกจากที่พัก
ที่พักนักท่องเที่ยวตั้งอยู่ริมทางห่างจากหมู่บ้าน 4 km มาลีเดินต่อจากที่พักออกห่างจากหมู่บ้านด้วยอัตราเร็วคงตัว 5 km/h อีก 1 ชั่วโมง 12 นาที เธอจะอยู่ห่างจากหมู่บ้านเท่าใด
วิธีทำ
ระวังการแปลง สิบสองนาทีไม่ใช่ 0.12 h แต่เป็น
กิโลเมตรต่อชั่วโมงคูณชั่วโมงได้กิโลเมตร ถูกต้อง ในหนึ่งชั่วโมงมาลีเดินได้ 5 km ใน 1.2 h ได้มากกว่านั้นหนึ่งส่วนห้า คือ 6 km รวมกับที่พักเป็นสิบ ตอบ มาลีจะอยู่ห่างจากหมู่บ้าน 10 km ใครที่แทน 1.12 h จะได้ 9.6 km
ตัวอย่างที่ 4: ต้นวิ่งตามแม่
แม่เข็นรถเข็นเด็กออกจากบ้านด้วยอัตราเร็ว 4 km/h หลังจากนั้นสิบห้านาที ต้นพบว่าแม่ลืมกุญแจ จึงวิ่งตามไปทางเดียวกันด้วยอัตราเร็ว 10 km/h เขาจะไล่ทันแม่ในเวลาเท่าใด และห่างจากบ้านเท่าใด
วิธีทำ
หลังสิบห้านาที แม่นำอยู่ s0 = v1 · t0 = 4 km/h × 0.25 h = 1 km ในการไล่ตาม ระยะห่างลดลงด้วยผลต่างของอัตราเร็ว:
ในระหว่างนั้นต้นวิ่งได้
ตรวจคำตอบ: แม่เดิน 15 + 10 = 25 นาที คือ
ตัวอย่างที่ 5: เสือชีตาห์
เสือชีตาห์เร่งจากหยุดนิ่งถึง 72 km/h ในเวลา 2.5 s มีความเร่งเฉลี่ยเท่าใด และหลังจากนั้นเมื่อหยุดจากอัตราเร็วนี้ในเวลา 4 s มีความเร่งเท่าใด
วิธีทำ
ตามสูตรของความเร่ง:
เสือชีตาห์มีความเร่ง 8 m/s2 คือเร็วขึ้น 8 m/s ทุกวินาที รถครอบครัวที่ใช้เวลาสิบวินาทีเร่งถึง 100 กิโลเมตรต่อชั่วโมง มีความเร่งไม่ถึง 3 m/s2 เสือชีตาห์จึงชนะรถได้สบายตอนออกตัว
เมื่อหยุด อัตราเร็วลดลงจาก 20 m/s เป็นศูนย์ในเวลา 4 s:
ทิศบวกเป็นทิศที่วิ่ง ความเร่งที่เป็นลบจึงหมายถึงการเบรก ตอบ เมื่อหยุด เสือชีตาห์มีความเร่ง −5 m/s2 หรือความหน่วง 5 m/s2
ตัวอย่างที่ 6: เครื่องบินต้องใช้ทางวิ่งยาวเท่าใด
เครื่องบินโดยสารเริ่มวิ่งขึ้นจากหยุดนิ่งด้วยความเร่งคงตัว 2 m/s2 และยกตัวพ้นพื้นที่อัตราเร็ว 252 km/h ต้องใช้ทางวิ่งยาวเท่าใด และวิ่งนานเท่าใด
วิธีทำ
ไม่รู้เวลา จึงใช้ความสัมพันธ์ที่ไม่มีเวลา
เวลาที่ใช้หาได้จาก v = a · t:
ตรวจด้วยอัตราเร็วเฉลี่ย สำหรับการออกตัวจากหยุดนิ่ง อัตราเร็วเฉลี่ยเป็นครึ่งหนึ่งของอัตราเร็วปลาย คือ 35 m/s และใน 35 s ได้ 35 m/s × 35 s = 1,225 m ตอบ เครื่องบินวิ่ง 35 s และต้องใช้ทางวิ่งกว่า 1.2 km สนามบินใหญ่จึงมีทางวิ่งยาวหลายกิโลเมตร โดยเผื่อไว้สำหรับการยกเลิกการวิ่งขึ้น
ตัวอย่างที่ 7: สุนัขบนถนนเปียก
คนขับรถวิ่งบนถนนเปียกด้วยอัตราเร็ว 60 km/h และเห็นสุนัขยืนอยู่บนถนนห่างไป 40 m เวลาตอบสนองคือ 1 s และบนถนนลาดยางเปียก รถเบรกด้วยความหน่วง 5 m/s2 รถจะหยุดได้ทันหรือไม่
วิธีทำ
เก็บอัตราเร็วไว้เป็นเศษส่วน เพื่อไม่ต้องปัดผลลัพธ์ระหว่างทาง ระยะทางทั้งหมดคือระยะทางระหว่างเวลาตอบสนองบวกระยะเบรก:
แทนค่าแต่ละส่วนแยกกัน:
รวมเป็น
ตัวอย่างที่ 8: ก้อนหินจากสะพาน
ปล่อยก้อนหินจากสะพาน ก้อนหินตกถึงแม่น้ำในเวลา 1.5 s สะพานสูงจากผิวน้ำเท่าใด และก้อนหินกระทบน้ำด้วยอัตราเร็วเท่าใด ไม่คิดแรงต้านอากาศ ถ้าสะพานสูงเป็นสองเท่า ก้อนหินจะตกนานเท่าใด
วิธีทำ
นี่คือการตกอย่างอิสระ เลือกทิศบวกเป็นทิศลง:
ประมาณ 53 km/h การประมาณด้วย g ≈ 10 m/s2 ได้
ความสูงสองเท่าไม่ได้หมายถึงเวลาสองเท่า จาก
ตัวอย่างที่ 9: โดรนในลมขวาง
โดรนบินเทียบกับอากาศด้วยอัตราเร็ว 12 m/s และหันหัวไปทางเหนือพอดี มีลมตะวันออกพัด คืออากาศเคลื่อนที่ไปทางตะวันตกด้วยอัตราเร็ว 5 m/s โดรนเคลื่อนที่เทียบกับพื้นเร็วเท่าใด และเบนจากทิศเหนือเป็นมุมเท่าใด
วิธีทำ
โดรนมีการเคลื่อนที่สองแบบ คือบินเทียบกับอากาศ และอากาศพาโดรนไป ความเร็วลัพธ์คือผลบวกแบบเวกเตอร์ และเนื่องจากความเร็วทั้งสองตั้งฉากกัน จึงใช้ทฤษฎีบทพีทาโกรัส:
มุมจากทิศเหนือหาได้จากรูปสามเหลี่ยมมุมฉากของความเร็ว ซึ่งความเร็วของลมเป็นด้านตรงข้ามมุม และความเร็วลัพธ์เป็นด้านตรงข้ามมุมฉาก:
ผลบวกธรรมดาจะได้ 17 m/s แต่ความเร็วไม่ได้มีทิศเดียวกัน คำตอบต้องมากกว่า 12 m/s และน้อยกว่า 17 m/s ซึ่ง 13 m/s ก็เป็นเช่นนั้น ตอบ โดรนบินเทียบกับพื้นด้วยอัตราเร็ว 13 m/s และลมทำให้เบนจากทิศเหนือไปทางตะวันตกประมาณ 23° ในหนึ่งนาทีลมพาโดรนออกไปด้านข้าง 300 m
ตัวอย่างที่ 10: ชิงช้าสวรรค์
ชิงช้าสวรรค์ในงานวัดมีรัศมี 20 m และหมุนหนึ่งรอบใช้เวลา 4 min ความถี่และอัตราเร็วเชิงมุมเป็นเท่าใด และกระเช้าที่ขอบเคลื่อนที่ด้วยอัตราเร็วเท่าใด
วิธีทำ
ความถี่เป็นส่วนกลับของคาบ:
อัตราเร็วเชิงมุมคือมุมหนึ่งรอบ 2π ต่อหนึ่งคาบ:
อัตราเร็วของกระเช้า:
ในหนึ่งรอบ กระเช้าเคลื่อนที่ได้เส้นรอบวงของชิงช้า ประมาณ 126 m ในเวลาสี่นาที ซึ่งเท่ากับประมาณ 1.9 km/h เหมือนการเดินเล่นช้า ๆ จึงขึ้นกระเช้าได้แม้ชิงช้ากำลังหมุนอยู่ เหมือนชิงช้าสวรรค์ชมวิวขนาดใหญ่
ตัวอย่างที่ 11: เครื่องเหวี่ยงสำหรับนักบิน
เครื่องเหวี่ยงสำหรับฝึกนักบินมีห้องนั่งอยู่ที่ปลายแขนยาว 8 m ต้องหมุนกี่รอบต่อนาที ห้องนั่งจึงจะมีความเร่งสู่ศูนย์กลาง 6g คือมากเป็นหกเท่าของความเร่งโน้มถ่วง
วิธีทำ
จากสูตรของความเร่งสู่ศูนย์กลาง ac = ω2 · r หาอัตราเร็วเชิงมุมก่อน แล้วจึงหาความถี่:
หน่วย:
ในหนึ่งนาทีได้ 0.432 × 60 ≈ 26 รอบ หนึ่งรอบใช้เวลาประมาณ 2.3 s และห้องนั่งพุ่งไปด้วยอัตราเร็ว v = ω · r ≈ 21.7 m/s เกือบ 80 km/h ตอบ เครื่องเหวี่ยงต้องหมุนประมาณ 26 รอบต่อนาที
ตัวอย่างที่ 12: รถไฟฟ้าระหว่างสถานี
ขบวนรถไฟฟ้าออกจากสถานีด้วยความเร่ง 1.2 m/s2 เป็นเวลา 15 s จากนั้นวิ่งด้วยอัตราเร็วคงตัว 30 s และสุดท้ายเบรกด้วยความหน่วง 1.5 m/s2 จนหยุดที่สถานีถัดไป สถานีทั้งสองอยู่ห่างกันเท่าใด และอัตราเร็วเฉลี่ยของขบวนเป็นเท่าใด
วิธีทำ แบ่งการเดินทางเป็นสามช่วง และในแต่ละช่วงใช้สูตรของการเคลื่อนที่แบบเดียว
ออกตัวจากหยุดนิ่ง เมื่อสิ้นสุดช่วงนี้ ขบวนมีอัตราเร็ว
และวิ่งได้
วิ่งด้วยอัตราเร็วคงตัว 18 m/s คือประมาณ 65 km/h:
เบรกจาก 18 m/s จนหยุด:
รวมทั้งหมด:
ตอบ สถานีอยู่ห่างกันประมาณ 780 m และขบวนวิ่งได้ในเวลาไม่ถึงหนึ่งนาที ด้วยอัตราเร็วเฉลี่ยประมาณ 49 km/h อัตราเร็วสูงสุด 65 km/h ใช้เพียงราวครึ่งหนึ่งของเวลา ค่าเฉลี่ยจึงต่ำกว่าอย่างเห็นได้ชัด ระยะห่างราวหนึ่งกิโลเมตรเป็นระยะปกติของรถไฟฟ้าในเมือง
ตัวอย่างที่ 13: การอ่านกราฟ
กราฟแสดงความเร็วของสกู๊ตเตอร์ไฟฟ้าของธนาในเวลาสิบสองวินาที สกู๊ตเตอร์มีความเร่งเท่าใดในแต่ละช่วง วิ่งได้ระยะทางเท่าใดตลอดเวลานั้น และอัตราเร็วเฉลี่ยเป็นเท่าใด
วิธีทำ อ่านค่าความเร็วจากกราฟที่จุดที่ชนิดของการเคลื่อนที่เปลี่ยน ตอนเริ่มต้น 4 m/s ที่เวลา 4 s เป็น 8 m/s ที่เวลา 10 s ยังเป็น 8 m/s และที่เวลา 12 s เป็นศูนย์ ความเร่งคือการเปลี่ยนแปลงของความเร็วหารด้วยเวลา:
เรื่องนี้เห็นได้จากกราฟโดยไม่ต้องคำนวณ ยิ่งช่วงชัน ขนาดของความเร่งยิ่งมาก ช่วงที่สูงขึ้นหมายถึงความเร่งเป็นบวก ช่วงในแนวนอนหมายถึงความเร่งเป็นศูนย์ และช่วงที่ลดลงหมายถึงความเร่งเป็นลบ ในช่วงที่สาม สกู๊ตเตอร์มีความเร่ง −4 m/s2 หรือความหน่วง 4 m/s2
ระยะทางคือพื้นที่ใต้กราฟของความเร็ว ช่วงแรกเป็นรูปสี่เหลี่ยมคางหมู ช่วงที่สองเป็นรูปสี่เหลี่ยมมุมฉาก และช่วงที่สามเป็นรูปสามเหลี่ยม:
รวมทั้งหมด s = 80 m ใน 12 s อัตราเร็วเฉลี่ยคือ
ตรวจสอบ: อัตราเร็วเฉลี่ยต้องอยู่ระหว่างศูนย์กับอัตราเร็วสูงสุด 8 m/s และเนื่องจากสกู๊ตเตอร์วิ่งที่ 8 เป็นส่วนใหญ่ จึงต้องใกล้ค่านั้น ตอบ สกู๊ตเตอร์มีความเร่ง 1 m/s2 ศูนย์ และ −4 m/s2 ตามลำดับ วิ่งได้ 80 m และมีอัตราเร็วเฉลี่ยประมาณ 6.7 m/s หรือ 24 km/h
โจทย์ที่มีแรงเข้ามาเกี่ยวข้องก็แก้ด้วยขั้นตอนเดียวกันได้ ซึ่งอยู่ในบทความตัวอย่างโจทย์พลศาสตร์