✖

ตัวอย่างโจทย์จลนศาสตร์

ฟิสิกส์เรียนรู้จากการอ่านไม่ได้ ต้องลงมือคำนวณเท่านั้น ต่อไปนี้คือตัวอย่างโจทย์การเคลื่อนที่สิบสามข้อ เรียงตั้งแต่ระยะทางและการกระจัด ผ่านความเร่งและการตกอย่างอิสระ จนถึงความเร่งสู่ศูนย์กลาง ในสองข้อสุดท้ายมีการเคลื่อนที่หลายแบบสลับกัน ทุกข้อแก้ด้วยขั้นตอนเดียวกัน คือเขียนสิ่งที่โจทย์กำหนด แปลงหน่วย แก้ในรูปทั่วไป แทนค่าพร้อมหน่วย ประมาณคำตอบ และตอบเป็นประโยคเต็ม ลองคำนวณแต่ละข้อด้วยตัวเองก่อน แล้วจึงอ่านวิธีทำ

ตัวอย่างที่ 1: พลอยพาสุนัขเดินเล่น

พลอยพาสุนัขเดินรอบสวนสาธารณะรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสที่มีด้านยาว 120 m เธอออกเดินจากมุมหนึ่งและเดินผ่านด้านของสวนไปสามด้าน เธอเดินได้ระยะทางเท่าใด และการกระจัดของเธอมีขนาดเท่าใด

วิธีทำ

s= ? (m)|Δr→|= ? (m)

ระยะทางคือความยาวของแนวการเคลื่อนที่ คือความยาวของสามด้านของสวน:

s=3×120m=360m

การกระจัดคือลูกศรจากจุดเริ่มต้นไปยังจุดที่หยุด หลังเดินผ่านสามด้านของรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส เธอยืนอยู่ที่มุมที่อยู่ติดกับมุมเริ่มต้น การกระจัดจึงอยู่ตามด้านที่สี่:

|Δr→|=120m

พลอยเดินได้ 360 m แต่อยู่ห่างจากจุดที่ออกเดินเพียง 120 m ถ้าเธอเดินรอบสวนครบรอบ จะเดินได้ 480 m และการกระจัดจะเป็นศูนย์

ตัวอย่างที่ 2: ขึ้นเนินและลงเนิน

กฤษปั่นจักรยานขึ้นเนินไปตามถนนยาว 3 km ด้วยอัตราเร็ว 12 km/h และลงตามทางเดิมด้วยอัตราเร็ว 36 km/h อัตราเร็วเฉลี่ยของเขาเป็นเท่าใด

วิธีทำ อาจอยากนำอัตราเร็วมาบวกกันแล้วหารด้วยสอง ซึ่งจะได้ 24 km/h แต่อัตราเร็วเฉลี่ยคือระยะทางทั้งหมดหารด้วยเวลาทั้งหมด และกฤษใช้เวลาขาขึ้นนานกว่าขาลงมาก

s1=s2=3kmv1=12km/hv2=36km/hv¯= ? (km/h)

ทุกอย่างเป็นกิโลเมตรและชั่วโมง ไม่ต้องแปลง เวลาที่ใช้คือ t1=s1v1 และ t2=s2v2 ดังนั้น

v¯=s1+s2t1+t2=s1+s2s1v1+s2v2

แทนค่า:

v¯=6km3km12km/h+3km36km/h=6km0.25h+112h=6km13h=18km/h

ขาขึ้นกฤษใช้เวลาสิบห้านาที ขาลงห้านาที ทั้งเส้นทางใช้เวลายี่สิบนาที และใครที่ไปได้ 6 km ในหนึ่งส่วนสามชั่วโมง ในหนึ่งชั่วโมงจะไปได้ 18 km ตอบ กฤษปั่นด้วยอัตราเร็วเฉลี่ย 18 km/h ไม่ใช่ 24 km/h

ตัวอย่างที่ 3: มาลีเดินออกจากที่พัก

ที่พักนักท่องเที่ยวตั้งอยู่ริมทางห่างจากหมู่บ้าน 4 km มาลีเดินต่อจากที่พักออกห่างจากหมู่บ้านด้วยอัตราเร็วคงตัว 5 km/h อีก 1 ชั่วโมง 12 นาที เธอจะอยู่ห่างจากหมู่บ้านเท่าใด

วิธีทำ

s0=4kmv=5km/ht=1h 12min=1.2hs= ? (km)

ระวังการแปลง สิบสองนาทีไม่ใช่ 0.12 h แต่เป็น 1260=0.2h มาลีไม่ได้เริ่มเดินจากหมู่บ้าน แต่เริ่มห่างจากหมู่บ้าน 4 km จึงต้องบวกระยะทางเริ่มต้น s0 เข้ากับระยะทางที่เดินได้ เหมือนในการเคลื่อนที่แนวตรงด้วยความเร็วคงตัว:

s=s0+v⋅t=4km+5km/h×1.2h=10km

กิโลเมตรต่อชั่วโมงคูณชั่วโมงได้กิโลเมตร ถูกต้อง ในหนึ่งชั่วโมงมาลีเดินได้ 5 km ใน 1.2 h ได้มากกว่านั้นหนึ่งส่วนห้า คือ 6 km รวมกับที่พักเป็นสิบ ตอบ มาลีจะอยู่ห่างจากหมู่บ้าน 10 km ใครที่แทน 1.12 h จะได้ 9.6 km

ตัวอย่างที่ 4: ต้นวิ่งตามแม่

แม่เข็นรถเข็นเด็กออกจากบ้านด้วยอัตราเร็ว 4 km/h หลังจากนั้นสิบห้านาที ต้นพบว่าแม่ลืมกุญแจ จึงวิ่งตามไปทางเดียวกันด้วยอัตราเร็ว 10 km/h เขาจะไล่ทันแม่ในเวลาเท่าใด และห่างจากบ้านเท่าใด

วิธีทำ

v1=4km/hv2=10km/ht0=15min=0.25ht= ? (h)

หลังสิบห้านาที แม่นำอยู่ s0 = v1 · t0 = 4 km/h × 0.25 h = 1 km ในการไล่ตาม ระยะห่างลดลงด้วยผลต่างของอัตราเร็ว:

t=s0v2−v1=1km10km/h−4km/h=16h=10min

ในระหว่างนั้นต้นวิ่งได้

s=v2⋅t=10km/h×16h≈1.67km

ตรวจคำตอบ: แม่เดิน 15 + 10 = 25 นาที คือ 2560 ชั่วโมง และเดินได้ 4×2560≈1.67km ตรงกัน ตอบ ต้นไล่ทันแม่สิบนาทีหลังออกวิ่ง ห่างจากบ้านประมาณ 1.7 km

ตัวอย่างที่ 5: เสือชีตาห์

เสือชีตาห์เร่งจากหยุดนิ่งถึง 72 km/h ในเวลา 2.5 s มีความเร่งเฉลี่ยเท่าใด และหลังจากนั้นเมื่อหยุดจากอัตราเร็วนี้ในเวลา 4 s มีความเร่งเท่าใด

วิธีทำ

v0=0m/sv=72km/h=20m/sΔt=2.5sa= ? (m/s2)

ตามสูตรของความเร่ง:

a=v−v0Δt=20m/s−0m/s2.5s=8m/s2

เสือชีตาห์มีความเร่ง 8 m/s2 คือเร็วขึ้น 8 m/s ทุกวินาที รถครอบครัวที่ใช้เวลาสิบวินาทีเร่งถึง 100 กิโลเมตรต่อชั่วโมง มีความเร่งไม่ถึง 3 m/s2 เสือชีตาห์จึงชนะรถได้สบายตอนออกตัว

เมื่อหยุด อัตราเร็วลดลงจาก 20 m/s เป็นศูนย์ในเวลา 4 s:

a=0m/s−20m/s4s=−5m/s2

ทิศบวกเป็นทิศที่วิ่ง ความเร่งที่เป็นลบจึงหมายถึงการเบรก ตอบ เมื่อหยุด เสือชีตาห์มีความเร่ง −5 m/s2 หรือความหน่วง 5 m/s2

ตัวอย่างที่ 6: เครื่องบินต้องใช้ทางวิ่งยาวเท่าใด

เครื่องบินโดยสารเริ่มวิ่งขึ้นจากหยุดนิ่งด้วยความเร่งคงตัว 2 m/s2 และยกตัวพ้นพื้นที่อัตราเร็ว 252 km/h ต้องใช้ทางวิ่งยาวเท่าใด และวิ่งนานเท่าใด

วิธีทำ

v0=0m/sa=2m/s2v=252km/h=70m/ss= ? (m), t= ? (s)

ไม่รู้เวลา จึงใช้ความสัมพันธ์ที่ไม่มีเวลา v2=v02+2as สำหรับการออกตัวจากหยุดนิ่ง หาระยะทางได้:

s=v22a=(70m/s)22×2m/s2=4,900m2/s24m/s2=1,225m

เวลาที่ใช้หาได้จาก v = a · t:

t=va=70m/s2m/s2=35s

ตรวจด้วยอัตราเร็วเฉลี่ย สำหรับการออกตัวจากหยุดนิ่ง อัตราเร็วเฉลี่ยเป็นครึ่งหนึ่งของอัตราเร็วปลาย คือ 35 m/s และใน 35 s ได้ 35 m/s × 35 s = 1,225 m ตอบ เครื่องบินวิ่ง 35 s และต้องใช้ทางวิ่งกว่า 1.2 km สนามบินใหญ่จึงมีทางวิ่งยาวหลายกิโลเมตร โดยเผื่อไว้สำหรับการยกเลิกการวิ่งขึ้น

ตัวอย่างที่ 7: สุนัขบนถนนเปียก

คนขับรถวิ่งบนถนนเปียกด้วยอัตราเร็ว 60 km/h และเห็นสุนัขยืนอยู่บนถนนห่างไป 40 m เวลาตอบสนองคือ 1 s และบนถนนลาดยางเปียก รถเบรกด้วยความหน่วง 5 m/s2 รถจะหยุดได้ทันหรือไม่

วิธีทำ

v=60km/h=603.6m/s=503m/str=1s|a|=5m/s2s= ? (m)

เก็บอัตราเร็วไว้เป็นเศษส่วน เพื่อไม่ต้องปัดผลลัพธ์ระหว่างทาง ระยะทางทั้งหมดคือระยะทางระหว่างเวลาตอบสนองบวกระยะเบรก:

s=sr+sb=v⋅tr+v22⋅|a|

แทนค่าแต่ละส่วนแยกกัน:

sr=503m/s×1s≈16.7msb=(503m/s)22×5m/s2=2509m≈27.8m

รวมเป็น 4009m≈44.4m ตอบ รถหยุดไม่ทัน จะหยุดได้เลยตำแหน่งที่สุนัขยืนอยู่ไปประมาณ 4 m บนถนนแห้งที่มีความหน่วง 7 m/s2 ใช้ระยะเพียง 36.5 m บนถนนเปียกจึงควรขับช้าลง

ตัวอย่างที่ 8: ก้อนหินจากสะพาน

ปล่อยก้อนหินจากสะพาน ก้อนหินตกถึงแม่น้ำในเวลา 1.5 s สะพานสูงจากผิวน้ำเท่าใด และก้อนหินกระทบน้ำด้วยอัตราเร็วเท่าใด ไม่คิดแรงต้านอากาศ ถ้าสะพานสูงเป็นสองเท่า ก้อนหินจะตกนานเท่าใด

วิธีทำ

t=1.5sg=9.81m/s2h= ? (m), v= ? (m/s)

นี่คือการตกอย่างอิสระ เลือกทิศบวกเป็นทิศลง:

h=12gt2=12×9.81m/s2×(1.5s)2≈11m

v=g⋅t=9.81m/s2×1.5s≈14.7m/s

ประมาณ 53 km/h การประมาณด้วย g ≈ 10 m/s2 ได้ 12×10×2.25≈11m ถูกต้อง ตอบ สะพานสูงจากผิวน้ำประมาณ 11 m และก้อนหินกระทบน้ำด้วยอัตราเร็วประมาณ 15 m/s

ความสูงสองเท่าไม่ได้หมายถึงเวลาสองเท่า จาก t=2hg จะเห็นว่าความสูงสองเท่าทำให้เวลาตกนานขึ้นเพียง 2 เท่า:

t′=2×1.5s≈2.1s

ตัวอย่างที่ 9: โดรนในลมขวาง

โดรนบินเทียบกับอากาศด้วยอัตราเร็ว 12 m/s และหันหัวไปทางเหนือพอดี มีลมตะวันออกพัด คืออากาศเคลื่อนที่ไปทางตะวันตกด้วยอัตราเร็ว 5 m/s โดรนเคลื่อนที่เทียบกับพื้นเร็วเท่าใด และเบนจากทิศเหนือเป็นมุมเท่าใด

วิธีทำ

v1=12m/sv2=5m/sv= ? (m/s), α= ?

โดรนมีการเคลื่อนที่สองแบบ คือบินเทียบกับอากาศ และอากาศพาโดรนไป ความเร็วลัพธ์คือผลบวกแบบเวกเตอร์ และเนื่องจากความเร็วทั้งสองตั้งฉากกัน จึงใช้ทฤษฎีบทพีทาโกรัส:

v=v12+v22=(12m/s)2+(5m/s)2=13m/s

มุมจากทิศเหนือหาได้จากรูปสามเหลี่ยมมุมฉากของความเร็ว ซึ่งความเร็วของลมเป็นด้านตรงข้ามมุม และความเร็วลัพธ์เป็นด้านตรงข้ามมุมฉาก:

sin⁡α=v2v=513≈0.385,α≈22.6°

ผลบวกธรรมดาจะได้ 17 m/s แต่ความเร็วไม่ได้มีทิศเดียวกัน คำตอบต้องมากกว่า 12 m/s และน้อยกว่า 17 m/s ซึ่ง 13 m/s ก็เป็นเช่นนั้น ตอบ โดรนบินเทียบกับพื้นด้วยอัตราเร็ว 13 m/s และลมทำให้เบนจากทิศเหนือไปทางตะวันตกประมาณ 23° ในหนึ่งนาทีลมพาโดรนออกไปด้านข้าง 300 m

ตัวอย่างที่ 10: ชิงช้าสวรรค์

ชิงช้าสวรรค์ในงานวัดมีรัศมี 20 m และหมุนหนึ่งรอบใช้เวลา 4 min ความถี่และอัตราเร็วเชิงมุมเป็นเท่าใด และกระเช้าที่ขอบเคลื่อนที่ด้วยอัตราเร็วเท่าใด

วิธีทำ

r=20mT=4min=240sf= ? (Hz), ω= ? (rad/s), v= ? (m/s)

ความถี่เป็นส่วนกลับของคาบ:

f=1T=1240s≈0.0042Hz

อัตราเร็วเชิงมุมคือมุมหนึ่งรอบ 2π ต่อหนึ่งคาบ:

ω=2πT=2π240s≈0.026rad/s

อัตราเร็วของกระเช้า:

v=ω⋅r=2π⋅rT=2π×20m240s≈0.52m/s

ในหนึ่งรอบ กระเช้าเคลื่อนที่ได้เส้นรอบวงของชิงช้า ประมาณ 126 m ในเวลาสี่นาที ซึ่งเท่ากับประมาณ 1.9 km/h เหมือนการเดินเล่นช้า ๆ จึงขึ้นกระเช้าได้แม้ชิงช้ากำลังหมุนอยู่ เหมือนชิงช้าสวรรค์ชมวิวขนาดใหญ่

ตัวอย่างที่ 11: เครื่องเหวี่ยงสำหรับนักบิน

เครื่องเหวี่ยงสำหรับฝึกนักบินมีห้องนั่งอยู่ที่ปลายแขนยาว 8 m ต้องหมุนกี่รอบต่อนาที ห้องนั่งจึงจะมีความเร่งสู่ศูนย์กลาง 6g คือมากเป็นหกเท่าของความเร่งโน้มถ่วง

วิธีทำ

r=8mac=6×9.81m/s2=58.86m/s2f= ? (Hz)

จากสูตรของความเร่งสู่ศูนย์กลาง ac = ω2 · r หาอัตราเร็วเชิงมุมก่อน แล้วจึงหาความถี่:

ω2⋅r=ac/:rω=acrf=ω2π=12πacr

หน่วย: m/s2m=1s ถูกต้อง แทนค่า:

f=12π58.86m/s28m≈0.43Hz

ในหนึ่งนาทีได้ 0.432 × 60 ≈ 26 รอบ หนึ่งรอบใช้เวลาประมาณ 2.3 s และห้องนั่งพุ่งไปด้วยอัตราเร็ว v = ω · r ≈ 21.7 m/s เกือบ 80 km/h ตอบ เครื่องเหวี่ยงต้องหมุนประมาณ 26 รอบต่อนาที

ตัวอย่างที่ 12: รถไฟฟ้าระหว่างสถานี

ขบวนรถไฟฟ้าออกจากสถานีด้วยความเร่ง 1.2 m/s2 เป็นเวลา 15 s จากนั้นวิ่งด้วยอัตราเร็วคงตัว 30 s และสุดท้ายเบรกด้วยความหน่วง 1.5 m/s2 จนหยุดที่สถานีถัดไป สถานีทั้งสองอยู่ห่างกันเท่าใด และอัตราเร็วเฉลี่ยของขบวนเป็นเท่าใด

วิธีทำ แบ่งการเดินทางเป็นสามช่วง และในแต่ละช่วงใช้สูตรของการเคลื่อนที่แบบเดียว

a1=1.2m/s2, t1=15st2=30s|a3|=1.5m/s2s= ? (m), v¯= ? (m/s)

ออกตัวจากหยุดนิ่ง เมื่อสิ้นสุดช่วงนี้ ขบวนมีอัตราเร็ว

v=a1⋅t1=1.2m/s2×15s=18m/s

และวิ่งได้

s1=12a1t12=12×1.2m/s2×(15s)2=135m

วิ่งด้วยอัตราเร็วคงตัว 18 m/s คือประมาณ 65 km/h:

s2=v⋅t2=18m/s×30s=540m

เบรกจาก 18 m/s จนหยุด:

t3=v|a3|=18m/s1.5m/s2=12ss3=v22⋅|a3|=(18m/s)22×1.5m/s2=108m

รวมทั้งหมด:

s=135m+540m+108m=783mt=15s+30s+12s=57sv¯=st=783m57s≈13.7m/s

ตอบ สถานีอยู่ห่างกันประมาณ 780 m และขบวนวิ่งได้ในเวลาไม่ถึงหนึ่งนาที ด้วยอัตราเร็วเฉลี่ยประมาณ 49 km/h อัตราเร็วสูงสุด 65 km/h ใช้เพียงราวครึ่งหนึ่งของเวลา ค่าเฉลี่ยจึงต่ำกว่าอย่างเห็นได้ชัด ระยะห่างราวหนึ่งกิโลเมตรเป็นระยะปกติของรถไฟฟ้าในเมือง

ตัวอย่างที่ 13: การอ่านกราฟ

กราฟแสดงความเร็วของสกู๊ตเตอร์ไฟฟ้าของธนาในเวลาสิบสองวินาที สกู๊ตเตอร์มีความเร่งเท่าใดในแต่ละช่วง วิ่งได้ระยะทางเท่าใดตลอดเวลานั้น และอัตราเร็วเฉลี่ยเป็นเท่าใด

กราฟของความเร็ว v กับเวลา t: จาก 0 ถึง 4 s เพิ่มจาก 4 เป็น 8 m/s จาก 4 ถึง 10 s คงตัว จาก 10 ถึง 12 s ลดลงเป็นศูนย์

วิธีทำ อ่านค่าความเร็วจากกราฟที่จุดที่ชนิดของการเคลื่อนที่เปลี่ยน ตอนเริ่มต้น 4 m/s ที่เวลา 4 s เป็น 8 m/s ที่เวลา 10 s ยังเป็น 8 m/s และที่เวลา 12 s เป็นศูนย์ ความเร่งคือการเปลี่ยนแปลงของความเร็วหารด้วยเวลา:

a1=8m/s−4m/s4s=1m/s2a2=0m/s2a3=0m/s−8m/s2s=−4m/s2

เรื่องนี้เห็นได้จากกราฟโดยไม่ต้องคำนวณ ยิ่งช่วงชัน ขนาดของความเร่งยิ่งมาก ช่วงที่สูงขึ้นหมายถึงความเร่งเป็นบวก ช่วงในแนวนอนหมายถึงความเร่งเป็นศูนย์ และช่วงที่ลดลงหมายถึงความเร่งเป็นลบ ในช่วงที่สาม สกู๊ตเตอร์มีความเร่ง −4 m/s2 หรือความหน่วง 4 m/s2

ระยะทางคือพื้นที่ใต้กราฟของความเร็ว ช่วงแรกเป็นรูปสี่เหลี่ยมคางหมู ช่วงที่สองเป็นรูปสี่เหลี่ยมมุมฉาก และช่วงที่สามเป็นรูปสามเหลี่ยม:

s1=4m/s+8m/s2×4s=24ms2=8m/s×6s=48ms3=12×8m/s×2s=8m

รวมทั้งหมด s = 80 m ใน 12 s อัตราเร็วเฉลี่ยคือ

v¯=st=80m12s≈6.7m/s

ตรวจสอบ: อัตราเร็วเฉลี่ยต้องอยู่ระหว่างศูนย์กับอัตราเร็วสูงสุด 8 m/s และเนื่องจากสกู๊ตเตอร์วิ่งที่ 8 เป็นส่วนใหญ่ จึงต้องใกล้ค่านั้น ตอบ สกู๊ตเตอร์มีความเร่ง 1 m/s2 ศูนย์ และ −4 m/s2 ตามลำดับ วิ่งได้ 80 m และมีอัตราเร็วเฉลี่ยประมาณ 6.7 m/s หรือ 24 km/h

โจทย์ที่มีแรงเข้ามาเกี่ยวข้องก็แก้ด้วยขั้นตอนเดียวกันได้ ซึ่งอยู่ในบทความตัวอย่างโจทย์พลศาสตร์