น้ำหนักและน้ำหนักปรากฏ
“ผมน้ำหนัก 70 กิโล” สมชายบอก ทุกคนรู้ว่าเขาหมายถึงอะไร แต่นักฟิสิกส์คงขมวดคิ้ว กิโลกรัมเป็นหน่วยของมวล ไม่ใช่หน่วยของแรง และเมื่อสมชายยืนบนเครื่องชั่ง เขากดเครื่องชั่งด้วยแรงที่วัดเป็นนิวตัน ที่บ้านบนพื้นห้องนี่เป็นเพียงการเล่นคำ แต่ในลิฟต์หรือบนดวงจันทร์ไม่ใช่อีกต่อไป
มวลและน้ำหนัก
มวล m บอกว่าวัตถุต้านการเปลี่ยนความเร็วมากเพียงใด วัดเป็นกิโลกรัมและไม่ขึ้นกับว่าวัตถุอยู่ที่ใด สมชายมีมวล 70 kg ทั้งที่บ้าน บนเครื่องบิน และบนดวงจันทร์
น้ำหนัก (weight)
เมื่อ g ≈ 9.81 m/s2 เป็นความเร่งโน้มถ่วง หน่วย m/s2 อ่านเป็น N/kg ก็ได้ เพราะ N = kg·m/s2 ความเร่งโน้มถ่วงจึงบอกด้วยว่าที่ผิวโลก โลกดึงทุกกิโลกรัมด้วยแรง 9.81 N โลกดึงวัตถุที่มีมวลสองเท่าด้วยแรงสองเท่า
สำหรับสมชายจะได้
บนดวงจันทร์ ความเร่งโน้มถ่วงเป็นเพียงประมาณ 1.62 m/s2 ราวหนึ่งส่วนหกของบนโลก ดวงจันทร์จึงดึงสมชายด้วยแรง
น้ำหนักลดลงเหลือหนึ่งส่วนหก แต่มวลยังคงเป็น 70 kg บนดวงจันทร์สมชายจะกระโดดได้สูงกว่ามาก แต่ถ้าต้องการเข็นหรือหยุดรถเข็นที่บรรทุกของเต็ม ก็ต้องออกแรงเท่ากับที่บ้าน แรงที่ต้องใช้ในการเปลี่ยนความเร็วกำหนดด้วยมวลตามกฎของแรง และมวลไม่ได้เปลี่ยน การเตะก้อนหินใหญ่บนดวงจันทร์ก็ยังเจ็บเท่าเดิม
แรงปฏิกิริยาตั้งฉากและน้ำหนักปรากฏ
สมชายยืนบนเครื่องชั่งที่บ้าน โลกดึงเขาลง แต่เขาไม่ตก เพราะเครื่องชั่งดันเขาขึ้นด้วยแรงปฏิกิริยาตั้งฉาก
แรงปฏิกิริยาตั้งฉากมาจากไหน พื้นห้องและแผ่นของเครื่องชั่งโค้งลงเล็กน้อยใต้ตัวสมชาย คล้ายสปริง และพยายามกลับคืนสู่รูปเดิม ยิ่งกดมาก ก็ยิ่งโค้งมากและยิ่งดันกลับแรง พื้นที่รองรับจึงสร้างแรงขึ้นเองเท่าที่จำเป็นพอดี แต่ได้ถึงขีดจำกัดหนึ่งเท่านั้น ไม้กระดานบาง ๆ หรือไม้ผุจะรับไม่ไหว
แรงปฏิกิริยาตั้งฉากกระทำต่อสมชาย ตามกฎของแรงกิริยาและแรงปฏิกิริยา สมชายกดเครื่องชั่งลงด้วยแรงที่มีขนาดเท่ากัน แรงที่วัตถุกดพื้นที่รองรับหรือดึงสิ่งที่แขวนไว้ เรียกว่าน้ำหนักปรากฏ (apparent weight) น้ำหนักกับน้ำหนักปรากฏสับสนกันได้ง่าย เพราะเมื่อหยุดนิ่งมีขนาดเท่ากันและมีทิศลงทั้งคู่ ความแตกต่างอยู่ที่แรงกระทำต่ออะไร:
- น้ำหนักกระทำต่อวัตถุ โลกเป็นผู้ดึงวัตถุ
- น้ำหนักปรากฏกระทำต่อพื้นที่รองรับหรือสิ่งที่แขวน วัตถุเป็นผู้กดหรือดึง
สิ่งที่แขวนก็เป็นแบบเดียวกัน โลกดึงเป้มวล 8 kg ที่แขวนอยู่บนที่แขวนด้วยน้ำหนักประมาณ 78 N และตะขอรับเป้ไว้ด้วยแรงขึ้นที่มีขนาดเท่ากัน ในขณะเดียวกันเป้ก็ดึงตะขอลงด้วยน้ำหนักปรากฏ ซึ่งเป็น 78 N เช่นกัน
น้ำหนักปรากฏมีขนาดเท่ากับแรงที่พื้นที่รองรับหรือสิ่งที่แขวนกระทำต่อวัตถุเสมอ เพราะเป็นคู่แรงกิริยาและแรงปฏิกิริยากัน แต่ไม่จำเป็นต้องเท่ากับน้ำหนัก ซึ่งจะเห็นในไม่ช้า
อีกเรื่องหนึ่ง เราไม่รู้สึกถึงน้ำหนัก น้ำหนักดึงทุกส่วนของร่างกายเท่า ๆ กัน ทั้งแขน กระเพาะ และศีรษะ จึงไม่มีอะไรรับรู้ได้ สิ่งที่รู้สึกคือการที่พื้นหรือเก้าอี้ดันเราจากด้านล่าง และร่างกายถูกกดลงเล็กน้อยจากแรงดันนั้น แรงปฏิกิริยาตั้งฉากนี่เองที่ตรงกับสิ่งที่เรามักถือว่าเป็นความรู้สึกถึงน้ำหนักตัว
เครื่องชั่งในห้องน้ำแสดงค่าอะไร
เครื่องชั่งน้ำหนักตัวมีสปริงหรือแผ่นโลหะยืดหยุ่นซ่อนอยู่ ซึ่งโค้งลงเมื่อมีน้ำหนักกด เครื่องชั่งจึงวัดแรงที่เรากด คือน้ำหนักปรากฏของเรา ซึ่งก็คือเครื่องชั่งสปริงนั่นเอง แต่หน้าจอไม่ได้แสดงเป็นนิวตัน กลับแสดงเป็นกิโลกรัม ผู้ผลิตสมมติว่าเราจะยืนนิ่งบนเครื่องชั่งบนโลก ซึ่งเรากดเครื่องชั่งด้วยแรง m · g จึงนำแรงที่วัดได้หารด้วยความเร่งโน้มถ่วง:
เมื่อสมชายบอกว่า “ผมน้ำหนัก 70 กิโล” เขาหมายถึงมวล ซึ่งเป็น 70 kg จริง ถ้าพูดให้ถูกต้องตามฟิสิกส์ เขามีมวล 70 kg และน้ำหนัก 687 N ที่บ้านได้ผลเหมือนกัน เพราะเครื่องชั่งแปลงค่าหนึ่งเป็นอีกค่าหนึ่งด้วยจำนวนเดิมเสมอ
ถ้าสมชายนำเครื่องชั่งเครื่องเดิมไปดวงจันทร์ เขาจะกดเครื่องชั่งด้วยแรงเพียง 113 N เครื่องชั่งก็หารด้วย 9.81 m/s2 ตามเดิม และแสดง
ทั้งที่สมชายไม่ได้ผอมลงแม้แต่กรัมเดียว เครื่องชั่งเพียงคำนวณโดยถือว่าเขายืนอยู่บนโลก การเขียนว่าบนดวงจันทร์เขามีมวล 11.6 kg จึงผิด บนดวงจันทร์ มวลจะหาได้ถูกต้องเฉพาะด้วยตาชั่งแขนเท่า ซึ่งเปรียบเทียบวัตถุกับตุ้มน้ำหนัก เพราะดวงจันทร์ดึงจานทั้งสองข้างอ่อนลงเท่ากัน
เครื่องชั่งในลิฟต์
สมชายเข้าลิฟต์ที่ชั้นล่าง ยืนบนเครื่องชั่ง แล้วขึ้นไป มีแรงสองแรงกระทำต่อเขา คือน้ำหนักที่มีทิศลง และแรงปฏิกิริยาตั้งฉากของเครื่องชั่งที่มีทิศขึ้น เลือกทิศบวกเป็นทิศขึ้น แรงลัพธ์จึงเป็น N − W และตามกฎของแรงเท่ากับ m · a:
บวกด้วย m · g แล้วดึงมวลออกเป็นตัวประกอบร่วม:
ลิฟต์เริ่มเคลื่อนที่และมีความเร่ง 2 m/s2 ขึ้น ซึ่งเป็นลิฟต์ที่เร็วมาก ลิฟต์ทั่วไปออกตัวด้วยความเร่งราวครึ่งหนึ่งของค่านี้ เพื่อไม่ให้ผู้โดยสารรู้สึกไม่สบาย แทนค่า:
เครื่องชั่งนำแรงหารด้วย 9.81 m/s2 และแสดงประมาณ 84 kg บนหน้าจอสมชายหนักขึ้น 14 กิโล ความจริงเครื่องชั่งต้องไม่เพียงรับน้ำหนักของเขา แต่ยังต้องดันเขาให้เคลื่อนที่ขึ้นด้วย จึงดันแรงขึ้น แรงดันที่เพิ่มขึ้นนี้สมชายรู้สึกที่ขาเหมือนน้ำหนักที่เพิ่มขึ้น ทั้งที่น้ำหนักไม่ได้เปลี่ยน โลกยังดึงเขาด้วยแรง 687 N
ทันทีที่ลิฟต์เคลื่อนที่ด้วยอัตราเร็วคงตัว ความเร่งเป็นศูนย์ และ N = m · g เครื่องชั่งแสดง 70 kg อีกครั้ง และถ้าหลับตา สมชายจะบอกไม่ได้ว่าลิฟต์กำลังเคลื่อนที่หรือหยุดอยู่ เราไม่รู้สึกถึงความเร็ว รู้สึกได้เพียงความเร่ง
ก่อนถึงชั้นที่ต้องการ ลิฟต์เบรก ความเร็วมีทิศขึ้นแต่ลดลง ความเร่งจึงมีทิศลง a = −2 m/s2:
เครื่องชั่งแสดงประมาณ 56 kg และสมชายรู้สึกว่าตัวเบาลงชั่วขณะ
ในภาพเคลื่อนไหว ลิฟต์จอดอยู่สักพัก แล้วเริ่มขึ้น เคลื่อนที่ด้วยอัตราเร็วคงตัว เบรก และหยุด น้ำหนักสีน้ำเงินยาวเท่าเดิมตลอด แรงปฏิกิริยาตั้งฉากสีเขียวและแท่งสีเขียวทางขวาซึ่งแสดงค่าที่เครื่องชั่งอ่านได้ ยาวขึ้นเมื่อออกตัวและสั้นลงเมื่อเบรก ลูกศรสีดำข้างห้องลิฟต์แสดงทิศของความเร่ง เส้นประสีเทาแสดงค่าที่อ่านได้เมื่อหยุดนิ่ง และหน้าจอเหนือแท่งแสดงค่าเป็นกิโลกรัม
ขาลงจะกลับกัน เมื่อเริ่มลง ความเร่งมีทิศลงและเครื่องชั่งแสดงค่าน้อยลง เมื่อเบรกก่อนถึงชั้นล่าง ความเร่งมีทิศขึ้นและเครื่องชั่งแสดงค่ามากขึ้น สิ่งที่ตัดสินคือทิศของความเร่ง ไม่ใช่ทิศที่ลิฟต์เคลื่อนที่:
| ลิฟต์ | ความเร่ง | เครื่องชั่งแสดง |
|---|---|---|
| เริ่มขึ้น | ขึ้น | 84 kg |
| อัตราเร็วคงตัว | ศูนย์ | 70 kg |
| เบรกขณะขึ้น | ลง | 56 kg |
| เริ่มลง | ลง | 56 kg |
| เบรกขณะลง | ขึ้น | 84 kg |
คำนวณย้อนกลับก็ได้ เครื่องชั่งในลิฟต์แสดง 77 kg ลิฟต์มีความเร่งเท่าใด เครื่องชั่งวัดแรงได้ N = 77 kg × 9.81 m/s2 จากสูตรของแรงปฏิกิริยาตั้งฉาก หาความเร่งโดยหารสมการด้วยมวลแล้วลบด้วย g:
ลิฟต์มีความเร่งประมาณ 0.98 m/s2 ขึ้น อาจกำลังเริ่มขึ้น หรือกำลังเบรกขณะลง ซึ่งเครื่องชั่งแยกไม่ออก
ลิฟต์ที่ตกและสภาพไร้น้ำหนัก
แล้วถ้าสายลิฟต์ขาดเล่า ลิฟต์จริงจะหยุดด้วยเบรกนิรภัย ซึ่งจะจับรางนำไว้ แต่ลองคิดต่อดู ลิฟต์และสมชายจะตกด้วยน้ำหนักเท่านั้น เช่นเดียวกับการตกอย่างอิสระ และมีความเร่ง g ลง คือ a = −g:
เครื่องชั่งแสดงศูนย์ สมชายและเครื่องชั่งตกเหมือนกันทุกประการ สมชายไม่ได้กดเครื่องชั่งเลย และเครื่องชั่งก็ไม่ได้ดันเขา ถ้าเขาปล่อยพวงกุญแจจากมือ พวงกุญแจจะลอยค้างอยู่ข้างตัวเขา เพราะตกเหมือนกับเขาและห้องลิฟต์ นี่เรียกว่าสภาพไร้น้ำหนัก (weightlessness) น้ำหนักปรากฏเป็นศูนย์ ไม่มีอะไรกดพื้นที่รองรับหรือดึงสิ่งที่แขวน
แต่น้ำหนักไม่ได้เป็นศูนย์ โลกยังดึงสมชายด้วยแรง 687 N และเพราะเหตุนี้เขาจึงตก สภาพไร้น้ำหนักไม่ได้หมายความว่าแรงโน้มถ่วงหายไป เพียงแต่ไม่มีอะไรรับไว้จากด้านล่าง ผู้โดยสารในเครื่องบินพิเศษทดลองสภาพนี้ได้อย่างปลอดภัย เครื่องบินบินประมาณยี่สิบวินาทีในลักษณะที่มีความเร่ง g ลงพอดี คนข้างในจึงลอยอยู่ตลอดเวลานั้น สภาพแบบเดียวกันที่อ่อนกว่าพบได้ในรถที่วิ่งผ่านยอดเนินอย่างรวดเร็ว ชั่วขณะหนึ่งรถมีความเร่งลง เบาะดันน้อยลง และรู้สึกหวิว ๆ ที่ท้อง
แรง g ในรูปของแรง
แรง g บอกว่าพื้นที่รองรับดันเราแรงกว่าตอนที่ยืนนิ่งกี่เท่า ตอนนี้เขียนด้วยแรงได้แล้ว คืออัตราส่วนของแรงปฏิกิริยาตั้งฉากต่อน้ำหนัก:
มวลตัดกัน แรง g จึงไม่ขึ้นกับมวล ผู้โดยสารที่หนักและที่เบาในลิฟต์เดียวกันจะรู้สึกแรง g เท่ากัน เมื่อเริ่มขึ้นจะได้
คือแรง g 1.2g เมื่อเบรกเป็น 0.8g เมื่อหยุดนิ่งและเมื่อเคลื่อนที่ด้วยอัตราเร็วคงตัวเป็น 1g และในลิฟต์ที่ตกเป็น 0g แรง g จึงเป็นค่าเดียวกับที่เครื่องชั่งแสดง หารด้วยค่าที่จะแสดงเมื่อหยุดนิ่ง: 84 kg ต่อ 70 kg ก็ได้ 1.2 อีกครั้ง
ที่ผ่านมาเราศึกษาว่าแรงที่กระทำตลอดเวลาทำอะไร แล้วถ้าแรงกระทำเพียงเสี้ยววินาที เช่น ตอนชนหรือตอนเตะลูกบอลเล่า บทความถัดไปจะพิจารณาเรื่องนี้ โมเมนตัมและการดล