✖

โมเมนตัมและการดล

ในลานโกดังสินค้า รถบรรทุกกำลังถอยหลังด้วยอัตราเร็ว 10 km/h ประมาณเท่ากับจังหวะของคนวิ่งออกกำลังกาย ส่วนที่สนามยิงปืน ลูกกระสุนพุ่งออกไปด้วยอัตราเร็ว 800 m/s สิ่งใดหยุดได้ยากกว่า ลูกกระสุนชนะเรื่องอัตราเร็ว รถบรรทุกชนะเรื่องมวล ฟิสิกส์มีปริมาณสำหรับการแข่งขันนี้ซึ่งรวมมวลกับความเร็วไว้ด้วยกัน เรียกว่าโมเมนตัม (momentum) และเป็นผลคูณของมวลกับความเร็ว:

p=m⋅v

พูดง่าย ๆ โมเมนตัมบอกว่าวัตถุมีการเคลื่อนที่อยู่มากเพียงใด หน่วยคือกิโลกรัมคูณเมตรต่อวินาที kg·m/s หน่วยนี้ไม่ได้มีชื่อเฉพาะเหมือนนิวตัน

วัตถุที่มีมวลสองเท่าที่อัตราเร็วเท่ากันมีโมเมนตัมสองเท่า วัตถุที่เร็วสองเท่าที่มวลเท่ากันก็เช่นกัน ซึ่งตรงกับประสบการณ์ ลูกบอลน้ำหนัก (medicine ball) รับได้ยากกว่าลูกฟุตบอลที่ขว้างมาด้วยอัตราเร็วเท่ากัน และลูกบอลที่ถูกวอลเลย์มาก็รับได้ยากกว่าลูกที่มีคนยื่นให้เฉย ๆ

รถบรรทุกหรือลูกกระสุน

รถบรรทุกมีมวล 40 t = 40,000 kg แปลงอัตราเร็วเป็นเมตรต่อวินาที 10 km/h ≈ 2.78 m/s แล้วแทนค่า:

p=40,000kg×2.78m/s≈111,000kg·m/s

ลูกกระสุนมีมวล 10 g = 0.01 kg:

p=0.01kg×800m/s=8kg·m/s

โมเมนตัมของรถบรรทุกที่ช้ามากกว่าโมเมนตัมของลูกกระสุนที่เร็วเกือบหนึ่งหมื่นสี่พันเท่า ลูกกระสุนพุ่งเร็วกว่าราวสามร้อยเท่าก็จริง แต่รถบรรทุกมีมวลมากกว่าสี่ล้านเท่า กระสอบทรายหยุดลูกกระสุนได้ แต่รถบรรทุกจะดันกระสอบทรายไปด้วย ทำไมโมเมนตัมจึงเป็นตัวตัดสินว่าหยุดวัตถุได้ยากเพียงใด จะเห็นในไม่ช้า

ความเร็วเป็นเวกเตอร์ โมเมนตัมจึงเป็นเวกเตอร์ด้วย:

p→=m⋅v→

มวลเป็นจำนวนบวก โมเมนตัมจึงมีทิศเดียวกับความเร็วเสมอ รถบรรทุกสองคันที่เหมือนกันวิ่งสวนกันด้วยอัตราเร็วเท่ากัน มีโมเมนตัมขนาดเท่ากันแต่มีทิศตรงข้าม บนเส้นตรง เรากำหนดทิศบวก และโมเมนตัมที่มีทิศสวนกับทิศบวกจะมีเครื่องหมายลบ เช่นเดียวกับความเร็ว

การเปลี่ยนโมเมนตัม

โมเมนตัมของวัตถุจะเปลี่ยนก็ต่อเมื่อความเร็วเปลี่ยน และการนั้นต้องใช้แรง เริ่มจากกฎข้อที่สองของนิวตัน F = m · a แล้วแทนความเร่งด้วยการเปลี่ยนแปลงของความเร็วต่อเวลา a=ΔvΔt:

F=m⋅ΔvΔt

มวลไม่เปลี่ยน มวลคูณการเปลี่ยนแปลงของความเร็วจึงเป็นการเปลี่ยนแปลงของโมเมนตัม ตอนเริ่มต้นวัตถุมีความเร็ว v0 และโมเมนตัม p0 = m · v0 ตอนสิ้นสุดมีความเร็ว v และโมเมนตัม p = m · v:

m⋅Δv=m⋅(v−v0)=m⋅v−m⋅v0=p−p0=Δp

เมื่อแทนลงในกฎของแรง จะได้กฎข้อที่สองของนิวตันที่เขียนด้วยโมเมนตัม:

F=ΔpΔt

แรงคือการเปลี่ยนแปลงของโมเมนตัมในหนึ่งหน่วยเวลา เช่นเดียวกับที่ความเร่งคือการเปลี่ยนแปลงของความเร็วในหนึ่งหน่วยเวลา ในรูปเวกเตอร์ F→=Δp→Δt โมเมนตัมจึงเปลี่ยนไปในทิศของแรงลัพธ์ นิวตันเองก็กล่าวกฎนี้ด้วยโมเมนตัม การเปลี่ยนแปลงของการเคลื่อนที่ที่เขากล่าวถึงคือการเปลี่ยนแปลงของโมเมนตัม

การดล

คูณสูตรด้วยเวลา Δt:

F⋅Δt=Δp

ผลคูณของแรงกับเวลาที่แรงกระทำเรียกว่าการดล (impulse) I = F · Δt หน่วยคือนิวตันคูณวินาที ซึ่งเท่ากับหน่วยของโมเมนตัม:

N·s=kg·m/s2⋅s=kg·m/s

การดลเท่ากับการเปลี่ยนแปลงของโมเมนตัม จากนี้ได้ข้อสำคัญ เมื่อวัตถุต้องเสียโมเมนตัมไปค่าหนึ่ง เช่น ต้องหยุด การดลถูกกำหนดไว้แล้ว แรงมากทำได้ในเวลาสั้น แรงน้อยทำได้ในเวลานาน เวลานานเป็นสองเท่าใช้แรงครึ่งหนึ่ง เวลานานเป็นสิบเท่าใช้แรงหนึ่งส่วนสิบ

ตอนนี้รู้แล้วว่าทำไมกระสอบทรายหยุดลูกกระสุนได้แต่หยุดรถบรรทุกไม่ได้ ลูกกระสุนหยุดในทรายในเวลาประมาณหนึ่งส่วนพันวินาที กระสอบทรายจึงหยุดลูกกระสุนด้วยแรงเฉลี่ย

F=8kg·m/s0.001s=8,000N

ไม่ใช่น้อย แต่ทรายรับไหว ถ้าต้องหยุดรถบรรทุกด้วยแรงขนาดเท่ากัน จะต้องเบรกเป็นเวลา

Δt=pF=111,000kg·m/s8,000N≈14s

ลูกกระสุนหยุดในระยะประมาณ 400 m/s × 0.001 s = 0.4 m (อัตราเร็วเฉลี่ยคูณเวลา) ส่วนรถบรรทุกในสิบสี่วินาทีด้วยอัตราเร็วเฉลี่ย 1.39 m/s จะวิ่งไปเกือบ 20 m กระสอบทรายจะต้องยาวถึงยี่สิบเมตร รถบรรทุกจึงดันกระสอบทรายไปแล้ววิ่งต่อ

การดลใช้ได้ในทางกลับกันด้วย เมื่อวัตถุเริ่มเคลื่อนที่ นักฟุตบอลเตะลูกบอลมวล 0.45 kg ที่วางนิ่ง และลูกบอลพุ่งออกไปด้วยอัตราเร็ว 30 m/s ลูกบอลได้รับโมเมนตัม 0.45 kg × 30 m/s = 13.5 kg·m/s เท้าสัมผัสลูกบอลประมาณหนึ่งส่วนร้อยวินาที เท้าจึงกระทำต่อลูกบอลด้วยแรงเฉลี่ย

F=13.5kg·m/s0.01s=1,350N

ใครที่อยากเตะให้แรงขึ้น ต้องกระทำต่อลูกบอลด้วยแรงที่มากขึ้นหรือนานขึ้น นักทุ่มน้ำหนักจึงไม่ได้ทุ่มลูกเหล็กด้วยข้อมือเพียงอย่างเดียว แต่ดันลูกเหล็กไปตลอดระยะยาวของแขน

แรงขณะชนไม่ได้คงตัว แต่เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วแล้วลดลง จากการเปลี่ยนแปลงของโมเมนตัม เราคำนวณได้ค่าเฉลี่ยของแรง และค่านี้ก็เพียงพอ

ถุงลมนิรภัย

นึกภาพรถที่วิ่งด้วยอัตราเร็ว 50 km/h แล้วชนกำแพง ผู้โดยสารมวล 70 kg คาดเข็มขัดนิรภัย และถุงลมนิรภัยพองออกตรงหน้า เข็มขัดและถุงลมนิรภัยหยุดเขาในเวลาประมาณ 0.1 s แรงที่กระทำต่อเขามีขนาดเท่าใด

m=70kgv0=50km/h≈13.9m/sv=0m/sΔt=0.1sF= ? (N)

ทิศบวกเป็นทิศที่รถวิ่ง ผู้โดยสารเสียโมเมนตัมทั้งหมดที่มี:

p0=m⋅v0=70kg×13.9m/s≈973kg·m/s

การเปลี่ยนแปลงของโมเมนตัมคือ Δp = 0 kg·m/s − 973 kg·m/s = −973 kg·m/s เครื่องหมายลบเพียงบอกว่าแรงมีทิศสวนกับทิศที่รถวิ่ง ขนาดของแรง:

F=|Δp|Δt=973kg·m/s0.1s=9,730N

เมื่อนำกิโลกรัมคูณเมตรต่อวินาทีหารด้วยวินาที จะได้ kg·m/s2 คือนิวตัน มีแรงประมาณ 9,700 N กระทำต่อผู้โดยสาร น้ำหนักของเขาคือ 70 kg × 9.81 m/s2 ≈ 690 N เข็มขัดและถุงลมนิรภัยจึงหยุดเขาด้วยแรงประมาณสิบสี่เท่าของน้ำหนัก มาก แต่รอดชีวิตได้

ถ้าไม่มีทั้งเข็มขัดและถุงลมนิรภัย เขาจะกระแทกพวงมาลัยและแผงหน้าปัด และหยุดในเวลาประมาณ 0.01 s โมเมนตัมที่เสียไปเท่าเดิม แต่ในเวลาหนึ่งส่วนสิบ:

F=973kg·m/s0.01s=97,300N

ประมาณ 97,000 N มากกว่าเดิมสิบเท่า และมากกว่าน้ำหนักประมาณหนึ่งร้อยสี่สิบเท่า ถุงลมนิรภัยไม่ได้ลดโมเมนตัมที่ผู้โดยสารเสียไป เพราะโมเมนตัมนั้นกำหนดด้วยมวลและอัตราเร็วของเขา ถุงลมเพียงนำโมเมนตัมออกไปในเวลานานขึ้น จึงใช้แรงน้อยลง โครงสร้างยุบตัวของรถก็ทำแบบเดียวกัน คือค่อย ๆ ยุบตัวขณะชนและทำให้เวลาที่ใช้หยุดนานขึ้น

การลงสู่พื้นอย่างนุ่มนวล

นักยิมนาสติกชื่อกัญญามวล 40 kg กระโดดลงจากคานทรงตัว และกระทบพื้นด้วยอัตราเร็ว 4 m/s ก่อนกระทบพื้น เธอมีโมเมนตัม

p=40kg×4m/s=160kg·m/s

บนพื้นแข็ง แม้จะงอเข่า เธอหยุดในเวลาประมาณ 0.05 s บนเบาะรองซึ่งยุบลงใต้ตัวเธอ หยุดในเวลาประมาณ 0.25 s แรงลัพธ์ที่ทำให้เธอหยุด:

F=160kg·m/s0.05s=3,200NF=160kg·m/s0.25s=640N

บนเบาะรอง แรงเป็นหนึ่งส่วนห้าของบนพื้นแข็ง เพราะการลงสู่พื้นใช้เวลานานเป็นห้าเท่า ในทั้งสองกรณีกัญญาเสียโมเมนตัมทั้งหมด เบาะรองไม่ได้เปลี่ยนว่าโมเมนตัมหายไปเท่าใด เพียงนำออกไปช้ากว่า

แรงลัพธ์ F กับเวลา t เมื่อลงบนพื้นแข็งและบนเบาะรอง

รูปสี่เหลี่ยมมุมฉากสีแดงคือการลงบนพื้น สีน้ำเงินคือการลงบนเบาะรอง ความสูงของรูปสี่เหลี่ยมคือแรงเฉลี่ย ความกว้างคือเวลาที่ใช้ลงสู่พื้น พื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมจึงเป็นแรงคูณเวลา ซึ่งคือการดล รูปสี่เหลี่ยมสีแดงสูงเป็นห้าเท่าของรูปสีน้ำเงินและกว้างเพียงหนึ่งส่วนห้า และทั้งสองมีพื้นที่เท่ากัน 160 N·s เพราะการลงสู่พื้นทั้งสองครั้งนำโมเมนตัมของกัญญาออกไปเท่ากัน แรงจริงขณะลงสู่พื้นจะพุ่งขึ้นอย่างรวดเร็วแล้วลดลง การดลจึงเป็นพื้นที่ใต้เส้นโค้งของแรง และแรงเฉลี่ยคือความสูงของรูปสี่เหลี่ยมมุมฉากที่มีพื้นที่เท่ากัน

ทั้งพื้นและเบาะรองต้องดันมากกว่านี้อีกเท่ากับน้ำหนักของกัญญา ประมาณ 390 N เพราะโลกดึงเธอลงแม้ในขณะลงสู่พื้น แรงลัพธ์คือผลต่างของแรงที่พื้นที่รองรับดันขึ้นกับน้ำหนัก

หลักเดียวกันนี้ใช้ในบ่อทรายของการกระโดดไกล เบาะของการกระโดดค้ำถ่อ หรือการงอเข่าเมื่อกระโดดลงจากกำแพงเตี้ย ๆ

ทำไมจึงต้องผ่อนมือเมื่อรับลูกบอล

เมื่อรับลูกบอลที่ขว้างมาแรง มือจะถอยตามลูกบอลเข้าหาตัวเอง ลูกบอลจึงถูกหยุดในเวลานานขึ้นด้วยแรงน้อยลง และฝ่ามือไม่เจ็บ ใครที่ยื่นมือแข็งทื่อไว้ จะหยุดลูกบอลในช่วงเวลาสั้นมากด้วยแรงมาก และลูกบอลมักกระดอนออกจากมือ คนที่เคยรับไข่ดิบจะรู้เรื่องนี้ดีที่สุด

ลูกบอลที่รับด้วยมือแข็ง (ด้านบน) และด้วยมือที่ผ่อนถอยตามลูกบอล (ด้านล่าง)

เครื่องหมายสีส้มบันทึกตำแหน่งของลูกบอลทุกช่วงเวลาที่เท่ากัน ด้านบน ลูกบอลหยุดที่มือสีแดงที่แข็งเกือบทันที ด้านล่าง มือสีน้ำเงินถอยตามลูกบอล และลูกบอลค่อย ๆ ช้าลง เครื่องหมายเข้าใกล้กันมากขึ้น เส้นขอบสีเทาแสดงตำแหน่งเริ่มต้นของมือ การหยุดด้านล่างใช้เวลานานกว่ามาก มือจึงหยุดลูกบอลด้วยแรงน้อยกว่ามาก

ลูกแฮนด์บอลมวล 0.4 kg พุ่งมาด้วยอัตราเร็ว 15 m/s และมีโมเมนตัม 6 kg·m/s มือที่แข็งหยุดลูกบอลในเวลาประมาณ 0.01 s ด้วยแรง 600 N มือที่ผ่อนหยุดในเวลา 0.1 s ด้วยแรงเพียง 60 N

การกระดอนแย่กว่าการหยุด

ขว้างก้อนดินน้ำมันมวล 0.06 kg ใส่กำแพงด้วยอัตราเร็ว 20 m/s เลือกทิศบวกเป็นทิศเข้าหากำแพง ก้อนดินน้ำมันติดอยู่กับกำแพง โมเมนตัมจึงเปลี่ยนจาก 1.2 kg·m/s เป็นศูนย์:

Δp=p−p0=0kg·m/s−1.2kg·m/s=−1.2kg·m/s

คราวนี้ลองลูกเทนนิสที่มีมวลและอัตราเร็วเท่ากัน ในกรณีอุดมคติ ลูกเทนนิสกระดอนกลับและพุ่งกลับด้วยอัตราเร็วเท่าเดิม 20 m/s คือสวนกับทิศบวก และมีโมเมนตัม −1.2 kg·m/s:

Δp=p−p0=(−1.2kg·m/s)−1.2kg·m/s=−2.4kg·m/s

การเปลี่ยนแปลงของโมเมนตัมเป็นสองเท่า กำแพงต้องหยุดลูกเทนนิสก่อน แล้วส่งกลับไปอีก เมื่อสัมผัสนานเท่ากัน กำแพงจึงดันลูกเทนนิสด้วยแรงสองเท่าของที่ดันดินน้ำมัน การบอกว่าโมเมนตัมไม่เปลี่ยนเพราะลูกเทนนิสยังเร็วเท่าเดิมเป็นความผิดพลาด อัตราเร็วมีขนาดเท่าเดิม แต่ทิศตรงข้าม และโมเมนตัมเป็นเวกเตอร์ ด้วยเหตุนี้ลูกบอลที่กระดอนออกจากมือที่แข็งจึงเจ็บกว่ากรณีที่ลูกบอลอยู่ในฝ่ามือ

แต่โมเมนตัมที่ลูกเทนนิสเสียไปตอนกระดอนหายไปไหน และถ้าแทนที่จะชนกำแพง ลูกเทนนิสชนวัตถุอื่นที่เคลื่อนที่ได้เล่า

วิธีคำนวณ ทำไมปืนจึงถีบไหล่ผู้ยิงขณะยิง และตู้รถไฟที่ต่อติดกันเคลื่อนที่เร็วเท่าใด จะแสดงในบทความถัดไป กฎการอนุรักษ์โมเมนตัม