โจทย์ปัญหาการเคลื่อนที่
เวลาแปดนาฬิกา รถยนต์คันหนึ่งออกจากกรุงเทพฯ ไปตามทางหลวงด้วยอัตราเร็ว 90 km/h ในเวลาเดียวกัน รถอีกคันออกจากหัวหินสวนทางมาด้วยอัตราเร็ว 115 km/h ทางหลวงระหว่างสองเมืองยาว 205 km รถทั้งสองจะพบกันเมื่อใดและที่ใด
โจทย์การเคลื่อนที่แต่ละข้อดูต่างกัน แต่แทบทุกข้อแก้ได้ด้วยเทคนิคเดียวกัน สำหรับยานพาหนะแต่ละคัน เขียนว่าอยู่ที่ใดที่เวลา t แล้วหาขณะที่ทั้งสองอยู่ที่ตำแหน่งเดียวกัน ทุกคันเคลื่อนที่ด้วยอัตราเร็วคงตัว จึงใช้เพียงสูตรของการเคลื่อนที่แนวตรงด้วยความเร็วคงตัวและขั้นตอนการแก้โจทย์ตามปกติ
รถสองคันวิ่งสวนกัน
เขียนสิ่งที่รู้และสิ่งที่ต้องการหา รถจากกรุงเทพฯ ใช้ดัชนี 1 รถจากหัวหินใช้ดัชนี 2:
ทุกอย่างเป็นกิโลเมตรและชั่วโมง หน่วยไม่ปนกัน จึงไม่ต้องแปลง และจะได้เวลาเป็นชั่วโมง
ภาพร่างช่วยได้ ลากแกน x ไปตามทางหลวง ตั้งจุดกำเนิดไว้ที่กรุงเทพฯ หัวหินจึงอยู่ที่ 205 km
รถสีแดงวิ่งในทิศของแกน ตำแหน่งของรถจึงเท่ากับระยะทางที่วิ่งได้:
รถสีน้ำเงินเริ่มที่ 205 km และวิ่งสวนทิศของแกน ตำแหน่งของรถจึงลดลง 115 km ในทุกชั่วโมง:
เครื่องหมายลบตรงนี้มาจากเหตุผลเดียวกับที่กราฟของกฤษลดลงในขากลับบ้าน นักฟิสิกส์อาจกล่าวว่ารถสีน้ำเงินมีความเร็ว −115 km/h แต่เราให้อัตราเร็วเป็นบวกตามที่มาตรวัดความเร็วแสดง และเขียนทิศทางด้วยเครื่องหมายในสูตร
รถทั้งสองพบกันเมื่ออยู่ที่ตำแหน่งเดียวกัน คือเมื่อ x1 = x2 แก้โจทย์ในรูปทั่วไป:
บรรทัดที่สองมีความหมายแม้ไม่ใช้สมการ พจน์ v1 · t คือระยะทางของรถสีแดง v2 · t คือระยะทางของรถสีน้ำเงิน และรวมกันได้ระยะทางทั้งหมดระหว่างสองเมือง ในทุกชั่วโมงรถทั้งสองเข้าใกล้กัน 90 km + 115 km = 205 km แทนค่า:
หน่วยถูกต้อง กิโลเมตรหารด้วยกิโลเมตรต่อชั่วโมงได้ชั่วโมง ตำแหน่งที่พบกันได้จากการแทนเวลาลงในตำแหน่งของรถคันใดคันหนึ่ง:
ตรวจสอบ ในขณะนั้นรถสีน้ำเงินอยู่ที่ 205 km − 115 km = 90 km ซึ่งเป็นตำแหน่งเดียวกัน การประมาณก็ถูกต้อง ถ้ารถทั้งสองวิ่งเร็วเท่ากัน จะพบกันที่กึ่งกลางทาง รถจากหัวหินวิ่งเร็วกว่า จึงพบกันใกล้กรุงเทพฯ มากกว่า ตอบ รถทั้งสองพบกันเวลาเก้านาฬิกา ห่างจากกรุงเทพฯ 90 km คนขับคงโบกมือทักกันไม่ทัน เพราะรถทั้งสองพุ่งเข้าหากันด้วยอัตรา 205 km ต่อชั่วโมง
จุดตัดของกราฟ
โจทย์เดียวกันแก้ได้โดยไม่ต้องใช้สมการ เขียนตำแหน่งของรถทั้งสองลงในกราฟเดียวกัน เหมือนที่เคยทำกับรถยนต์และรถบรรทุก
เส้นตรงสีแดงเริ่มจากจุดกำเนิดและชันขึ้นด้วยความชัน 90 km/h เส้นสีน้ำเงินเริ่มที่ความสูง 205 km และลดลง เพราะรถวิ่งสวนทิศของแกน เส้นสีน้ำเงินลดลงชันกว่าที่เส้นสีแดงชันขึ้น เพราะรถจากหัวหินเร็วกว่า รถคันนี้จะถึงกรุงเทพฯ ซึ่งมีตำแหน่งเป็นศูนย์ในเวลาไม่ถึงสองชั่วโมง
ที่จุดที่เส้นตรงตัดกัน รถทั้งสองมีตำแหน่งเดียวกันในเวลาเดียวกัน ซึ่งก็คือการพบกัน จากจุดตัดสีส้มลงมาที่แกนเวลาอ่านได้ 1 h ไปทางซ้ายถึงแกนตั้งอ่านได้ 90 km
การแก้สมการ x1 = x2 ก็คือการหาจุดตัดของเส้นตรงสองเส้น เพียงแต่คำนวณแทนการวาด กราฟแสดงว่าในโจทย์เกิดอะไรขึ้นและให้ค่าประมาณได้เร็ว ส่วนสมการให้ตัวเลขที่แม่นยำ แม้จุดตัดจะตกอยู่ระหว่างช่องของสเกล
การไล่ตาม
คนขี่จักรยานออกจากนครปฐมด้วยอัตราเร็วคงตัว 18 km/h หนึ่งชั่วโมงต่อมา รถยนต์ออกตามไปบนถนนสายเดียวกันด้วยอัตราเร็ว 54 km/h รถยนต์จะไล่ทันคนขี่จักรยานเมื่อใดและที่ใด
ตัดสินใจก่อนว่าจะเริ่มวัดเวลาเมื่อใด สะดวกที่สุดคือเริ่มจับเวลาเมื่อรถยนต์ออกตัว ขณะนั้นคนขี่จักรยานปั่นมาแล้วหนึ่งชั่วโมง จึงนำอยู่ 18 km ซึ่งเป็นระยะทางเริ่มต้น s0 ในสูตร s = s0 + v · t คนขี่จักรยานปั่นไปข้างหน้าอย่างเดียวและออกจากจุดกำเนิดของแกน ระยะทางเริ่มต้นจึงเท่ากับตำแหน่งเริ่มต้น ลากแกนไปตามถนนโดยมีจุดกำเนิดที่นครปฐม คนขี่จักรยานใช้ดัชนี 1 รถยนต์ใช้ดัชนี 2:
ทั้งสองเคลื่อนที่ในทิศของแกน ตำแหน่งจึงเป็น
รถยนต์ไล่ทันคนขี่จักรยานเมื่ออยู่ที่ตำแหน่งเดียวกัน x2 = x1:
คราวนี้ในตัวส่วนเป็นผลต่างของอัตราเร็ว ในทุกชั่วโมงรถยนต์ลดระยะนำลง 54 km − 18 km = 36 km เหมือนที่ก่อนหน้านี้ระยะนำของรถยนต์เหนือรถบรรทุกเพิ่มขึ้นเท่ากับผลต่างของอัตราเร็ว คำนวณ:
รถยนต์ไล่ทันคนขี่จักรยานในครึ่งชั่วโมง คือ 30 min ตำแหน่งที่พบกันอ่านได้จากตำแหน่งของรถยนต์:
ในขณะเดียวกันคนขี่จักรยานอยู่ที่ 18 km + 18 km/h × 0.5 h = 27 km ถูกต้อง ตอบ รถยนต์ไล่ทันคนขี่จักรยานครึ่งชั่วโมงหลังจากออกตัว ห่างจากนครปฐม 27 km
ลองวาดกราฟของตำแหน่งด้วย คราวนี้แกนเวลาเป็นนาทีนับจากรถยนต์ออกตัว เพื่อไม่ให้มีทศนิยมในรูป
เส้นตรงสีน้ำเงินของคนขี่จักรยานไม่ได้เริ่มที่จุดกำเนิด แต่เริ่มที่ความสูง 18 km เหมือนกราฟของรถที่ผ่านหลักกิโลเมตร เส้นตรงสีแดงของรถยนต์เริ่มจากศูนย์และชันกว่า ระยะในแนวตั้งระหว่างเส้นตรงทั้งสองคือระยะนำของคนขี่จักรยาน ซึ่งลดลงทุกนาที จนหายไปทั้งหมดที่จุดตัด 30 min และ 27 km หลังจุดตัด เส้นตรงสีแดงอยู่เหนือเส้นสีน้ำเงิน รถยนต์แซงคนขี่จักรยานแล้วและกำลังห่างออกไป
ระวังว่ากำลังตอบคำถามใด ครึ่งชั่วโมงวัดจากตอนที่รถยนต์ออกตัว ในขณะนั้นคนขี่จักรยานปั่นมาแล้วหนึ่งชั่วโมงครึ่ง ถ้าเริ่มจับเวลาพร้อมคนขี่จักรยาน จะได้หนึ่งชั่วโมงครึ่ง ทั้งสองคำตอบถูก เวลาแต่ละค่าเพียงวัดจากคนละขณะ จึงต้องบอกขณะนั้นไว้ในคำตอบด้วย
จากสูตรยังเห็นได้อีกอย่างหนึ่ง ถ้ารถยนต์วิ่งเพียง 18 km/h ตัวส่วนจะเป็นศูนย์ หารด้วยศูนย์ไม่ได้ และรถยนต์จะไล่คนขี่จักรยานไม่ทันแม้จะถึงราชบุรีแล้ว
รถไฟในอุโมงค์
รถไฟยาว 200 m วิ่งด้วยอัตราเร็วคงตัว 72 km/h ผ่านอุโมงค์ยาว 1 km รถไฟใช้เวลานานเท่าใดในการผ่านอุโมงค์ทั้งหมด คือตั้งแต่หัวรถจักรเข้าอุโมงค์จนตู้สุดท้ายออกจากอุโมงค์
หลายคนอยากนำความยาวของอุโมงค์หารด้วยอัตราเร็ว แต่ในที่นี้ถือว่ารถไฟเป็นจุดมวลไม่ได้ เพราะความยาวของขบวนเป็นตัวตัดสินคำตอบ และถ้าไม่วาดรูปก็มองข้ามได้ง่าย
ติดตามเพียงจุดเดียวของรถไฟ คือหัวรถจักร (สีส้ม) ตอนเริ่มต้นหัวรถจักรอยู่ที่ปากทางเข้าอุโมงค์ เมื่อตู้สุดท้ายออกจากอุโมงค์ หัวรถจักรอยู่เลยปากทางออกไปเท่ากับความยาวทั้งขบวน จึงวิ่งได้ความยาวของอุโมงค์ (สีน้ำเงิน) รวมกับความยาวของรถไฟ (สีเขียว):
ความยาวเป็นเมตร จึงแปลงอัตราเร็วเป็นเมตรต่อวินาที:
เวลาคือระยะทางหารด้วยอัตราเร็ว:
เมตรหารด้วยเมตรต่อวินาทีได้วินาที รถไฟจึงผ่านอุโมงค์ในหนึ่งนาที ใครที่ใช้เพียงความยาวของอุโมงค์จะได้ 50 s แต่ในขณะนั้นหัวรถจักรเพิ่งออกจากอุโมงค์ และขบวนที่ตามมายังอยู่ในอุโมงค์ทั้งหมด การประมาณถูกต้อง รถไฟวิ่งหนึ่งกิโลเมตรในห้าสิบวินาที และอีกสองร้อยเมตรในอีกสิบวินาที
ลองคำนวณด้วยว่ารถไฟทั้งขบวนอยู่ในอุโมงค์นานเท่าใด ช่วงนี้เริ่มเมื่อตู้สุดท้ายเข้าอุโมงค์ ซึ่งหัวขบวนอยู่เลยปากทางเข้าไป 200 m และสิ้นสุดเมื่อหัวขบวนถึงปากทางออก หัวขบวนวิ่งได้ 1,000 m − 200 m = 800 m ซึ่งใช้เวลา 40 s คราวนี้ความยาวของรถไฟต้องลบออก
ตามน้ำและทวนน้ำ
เรือนำเที่ยวลำหนึ่งแล่นในแม่น้ำเจ้าพระยา เมื่อเทียบกับน้ำ เรือแล่นด้วยอัตราเร็ว 15 km/h และน้ำในแม่น้ำไหลด้วยอัตราเร็ว 3 km/h เรือจะใช้เวลาเท่าใดในการแล่นตามน้ำไปถึงท่าเรือที่อยู่ห่าง 36 km และใช้เวลาเท่าใดในการแล่นกลับ
อัตราเร็วของเรือวัดเทียบกับน้ำ ถ้าคนขับเรือดับเครื่องยนต์ น้ำจะพาเรือลอยไปด้วยอัตราเร็ว 3 km/h และเช่นเคย ผลขึ้นกับว่าวัดการเคลื่อนที่เทียบกับอะไร เมื่อเทียบกับฝั่ง เรือที่แล่นตามน้ำในหนึ่งชั่วโมงไปได้ 15 km ด้วยกำลังของตัวเอง และน้ำยังพาไปอีก 3 km เรือใช้ดัชนี 1 กระแสน้ำใช้ดัชนี 2 เวลาตามน้ำเขียนเป็น
เมื่อแล่นตามน้ำ อัตราเร็วบวกกัน และใช้เวลา
เมื่อแล่นทวนน้ำ น้ำดึงเรือย้อนกลับ 3 km ในทุกชั่วโมง และอัตราเร็วลบกัน:
กิโลเมตรหารด้วยกิโลเมตรต่อชั่วโมงได้ชั่วโมง เรือแล่นถึงท่าเรือในสองชั่วโมงและแล่นกลับในสามชั่วโมง
ถ้ากระแสน้ำไหลเร็วเท่ากับอัตราเร็วของเรือเทียบกับน้ำ ตัวส่วนของสูตรที่สองจะเป็นศูนย์ เหมือนกับรถยนต์ที่ตามคนขี่จักรยานด้วยอัตราเร็วเพียง 18 km/h เรือที่แล่นทวนน้ำจะอยู่นิ่งเมื่อเทียบกับฝั่ง ต่อให้คนขับเรือเดินเครื่องยนต์ทั้งวัน ท่าเรือต้นทางก็ไม่ใกล้เข้ามาแม้แต่เมตรเดียว
คราวนี้มีโจทย์หลอก ตลอดการเดินทางไปและกลับ เรือแล่นด้วยอัตราเร็วเฉลี่ยเท่าใด ใครที่ตอบ 15 km/h เพราะกระแสน้ำช่วยครั้งหนึ่งและถ่วงอีกครั้งหนึ่งเท่า ๆ กัน ก็ติดกับเหมือนในโจทย์ไป 60 กลับ 40 เรือแล่นได้ 72 km ในเวลา 5 h:
ขาทวนน้ำใช้เวลานานกว่า คือสามชั่วโมงแทนที่จะเป็นสอง ค่าเฉลี่ยจึงเอนไปทางอัตราเร็วที่ช้ากว่า ในน้ำนิ่งเรือจะแล่นได้ 72 km เท่ากันในเวลา 4.8 h คือ 4 h กับ 48 min กระแสน้ำที่ช่วยและถ่วงเท่า ๆ กันทำให้การเดินทางไปกลับนานขึ้นเสมอ
ในโจทย์ทุกข้อของบทความนี้ รถยนต์ รถไฟ และเรือเคลื่อนที่ด้วยอัตราเร็วคงตัว แต่รถยนต์จริงต้องออกตัวก่อนและเบรกก่อนถึงจุดหมาย การอธิบายการเคลื่อนที่ที่ความเร็วเปลี่ยนไปจะแสดงในบทความถัดไป ความเร่ง