✖

กฎการอนุรักษ์โมเมนตัม

โมเมนตัมไม่ได้เกิดขึ้นจากความว่างเปล่า และไม่ได้หายไปโดยไม่ทิ้งร่องรอย แต่ส่งต่อจากวัตถุหนึ่งไปยังอีกวัตถุหนึ่งได้เท่านั้น ไม่ว่ารถเข็นสองคันจะชนกัน หรือคนสองคนจะผลักกันออก ฝ่ายหนึ่งได้รับโมเมนตัม และอีกฝ่ายเสียโมเมนตัมไปเท่ากันพอดี ผลบวกของโมเมนตัมทั้งสองยังคงเท่าเดิม นี่เรียกว่ากฎการอนุรักษ์โมเมนตัม (conservation of momentum) ซึ่งเป็นกฎที่มีประโยชน์ที่สุดข้อหนึ่งของฟิสิกส์ทั้งหมด ด้วยกฎนี้ เราคำนวณได้ว่าหลังการชนจะเกิดอะไรขึ้น โดยไม่ต้องรู้แรงที่กระทำระหว่างการชนและเวลาที่แรงกระทำ

ระบบโดดเดี่ยว

กฎนี้จะเป็นจริงได้ ต้องกำหนดก่อนว่ากำลังพูดถึงวัตถุใด เราเลือกวัตถุจำนวนหนึ่งที่สนใจ เช่น ตู้รถไฟสองตู้ และเรียกว่าระบบ แรงที่วัตถุในระบบกระทำต่อกันเองเป็นแรงภายใน แรงที่สิ่งภายนอกกระทำต่อวัตถุในระบบ เช่น โลกหรือราง เป็นแรงภายนอก

ระบบเป็นระบบโดดเดี่ยว (isolated system) เมื่อไม่มีแรงภายนอกกระทำ หรือเมื่อแรงภายนอกหักล้างกันจนแรงลัพธ์เป็นศูนย์ บนโลกไม่มีระบบโดดเดี่ยวอย่างสมบูรณ์ แต่บ่อยครั้งเราเข้าใกล้ได้มาก โลกดึงนักสเกตบนลานน้ำแข็งลง และน้ำแข็งรับไว้จากด้านล่างด้วยแรงที่มีขนาดเท่ากัน แรงทั้งสองจึงหักล้างกัน แรงเสียดทานของรองเท้าสเกตมีน้อยและไม่คิด

ในทางกลับกัน ก้อนหินที่ตกจากหน้าผาไม่ใช่ระบบโดดเดี่ยว โลกดึงก้อนหิน ซึ่งเป็นแรงภายนอก โมเมนตัมของก้อนหินจึงเพิ่มขึ้น แต่เมื่อนับโลกเข้าไปในระบบด้วย แรงระหว่างก้อนหินกับโลกจะกลายเป็นแรงภายใน ก้อนหินดึงโลกเข้าหาตัวด้วยแรงที่มีขนาดเท่ากับที่โลกดึงก้อนหิน และโลกได้รับโมเมนตัมขนาดเท่ากันในทิศตรงข้าม เพียงแต่เพราะโลกมีมวลมหาศาล จึงมีอัตราเร็วน้อยมาก ลูกเทนนิสที่กระดอนจากกำแพงก็เช่นกัน โมเมนตัม 2.4 kg·m/s ที่ลูกเทนนิสเสียไป กำแพงและโลกทั้งใบรับไว้ ซึ่งเพราะมวลมหาศาลของโลก จึงเคลื่อนที่ช้าจนสังเกตไม่ได้

โมเมนตัมรวมของระบบคือผลบวกแบบเวกเตอร์ของโมเมนตัมของวัตถุทุกชิ้นในระบบ สำหรับวัตถุสองชิ้น:

p→=p→1+p→2

เมื่อวัตถุเคลื่อนที่บนเส้นตรงเดียวกัน เลือกทิศบวก แล้วบวกโมเมนตัมเหมือนจำนวนที่มีเครื่องหมาย วัตถุที่เคลื่อนที่สวนกับทิศบวกมีโมเมนตัมเป็นลบ

ทำไมโมเมนตัมรวมจึงไม่เปลี่ยน

พิจารณาวัตถุสองชิ้นในระบบโดดเดี่ยวที่กระทำต่อกันชั่วขณะหนึ่ง ไม่ว่าจะชนกันหรือผลักกันออก ไม่มีแรงอื่นกระทำต่อวัตถุทั้งสอง หรือแรงอื่นหักล้างกัน โมเมนตัมของแต่ละชิ้นจึงเปลี่ยนเพราะแรงของอีกชิ้นเท่านั้น วัตถุ 2 กระทำต่อวัตถุ 1 ด้วยแรง F→1 ตามกฎข้อที่สามของนิวตัน วัตถุ 1 กระทำต่อวัตถุ 2 ด้วยแรงที่มีขนาดเท่ากันและมีทิศตรงข้าม:

F→2=−F→1

แรงทั้งสองเกิดขึ้นพร้อมกันและหายไปพร้อมกัน จึงกระทำนานเท่ากัน คือ Δt การดลเท่ากับการเปลี่ยนแปลงของโมเมนตัม โมเมนตัมของวัตถุทั้งสองจึงเปลี่ยนไป

Δp→1=F→1⋅ΔtΔp→2=F→2⋅Δt=−F→1⋅Δt

การเปลี่ยนแปลงของโมเมนตัมมีขนาดเท่ากันและมีทิศตรงข้าม นำมาบวกกัน:

Δp→1+Δp→2=F→1⋅Δt−F→1⋅Δt=0→

โมเมนตัมรวมไม่เปลี่ยน สิ่งที่วัตถุหนึ่งได้รับ อีกวัตถุหนึ่งเสียไป แรงขณะชนไม่คงตัวก็จริง แต่ไม่เป็นปัญหา แบ่งการชนทั้งหมดเป็นช่วงสั้น ๆ ในแต่ละช่วง แรงทั้งสองมีขนาดเท่ากันและมีทิศตรงข้าม โมเมนตัมรวมจึงไม่เปลี่ยนเลยในทุกช่วง

ภายในระบบ วัตถุจะชน ดัน หรือผลักกันอย่างไรก็ได้ แรงภายในเกิดเป็นคู่แรงกิริยาและแรงปฏิกิริยาเสมอ จึงเปลี่ยนโมเมนตัมรวมไม่ได้ สิ่งที่เปลี่ยนได้มีเพียงแรงภายนอก สำหรับวัตถุหลายชิ้นก็เป็นแบบเดียวกัน วัตถุแต่ละคู่เพียงแลกโมเมนตัมกัน บารอนมึนช์เฮาเซินในนิทานที่อ้างว่าดึงผมตัวเองขึ้นจากหนองน้ำได้ จึงแต่งเรื่องขึ้นเอง มือดึงผม ผมดึงมือ และแรงทั้งสองอยู่ภายในตัวบารอน จึงไม่เปลี่ยนโมเมนตัมรวมของเขา ด้วยเหตุนี้เราจึงได้กฎ:

โมเมนตัมรวมของระบบโดดเดี่ยวไม่เปลี่ยน โมเมนตัมก่อนเหตุการณ์ (ไม่มีขีด) และหลังเหตุการณ์ (มีขีด) มีผลบวกเท่ากัน:

p→1+p→2=p→1′+p→2′

ข้อควรระวังคือ สิ่งที่คงตัวมีเพียงผลบวก โมเมนตัมของวัตถุแต่ละชิ้นเปลี่ยนได้ และมักจะเปลี่ยนด้วย

การสะท้อนถอยหลังของปืน

นักยิงปืนลั่นไกปืนยาวมวล 4 kg ลูกกระสุนมวล 10 g พุ่งออกไปด้วยอัตราเร็ว 800 m/s ปืนจะเคลื่อนที่ถอยหลังเร็วเท่าใด ตอนนี้ยังไม่คิดมือหรือไหล่ของนักยิงปืน ให้ปืนลอยอยู่ในอากาศอย่างอิสระ

m1=10g=0.01kgv1′=800m/sm2=4kgv2′= ? (m/s)

เลือกทิศบวกเป็นทิศที่ลูกกระสุนพุ่งไป ก่อนยิง ทั้งปืนและลูกกระสุนอยู่นิ่ง โมเมนตัมรวมเป็นศูนย์ หลังยิงก็ต้องเป็นศูนย์ด้วย:

m1⋅v1′+m2⋅v2′=0

ลบโมเมนตัมของลูกกระสุนออก แล้วหารด้วยมวลของปืน:

v2′=−m1⋅v1′m2

แทนค่า:

v2′=−0.01kg×800m/s4kg=−2m/s

ปืนเคลื่อนที่ด้วยอัตราเร็ว 2 m/s และเครื่องหมายลบบอกว่าถอยหลัง สวนกับทิศที่ลูกกระสุนพุ่งไป ลูกกระสุนและปืนมีโมเมนตัมขนาดเท่ากัน 8 kg·m/s เพียงแต่มีทิศตรงข้าม แต่ปืนมีมวลมากเป็นสี่ร้อยเท่า จึงมีอัตราเร็วเป็นหนึ่งส่วนสี่ร้อยของลูกกระสุน เราไม่ได้คิดโมเมนตัมของแก๊สที่พุ่งออกจากลำกล้องพร้อมกับลูกกระสุน

สองเมตรต่อวินาทีมากกว่าเจ็ดกิโลเมตรต่อชั่วโมง ใครที่ถือปืนไว้หลวม ๆ จะโดนพานท้ายปืนกระแทกไหล่อย่างแรง จึงต้องยันพานท้ายแนบไหล่ให้แน่น ปืนจะเคลื่อนที่ไปพร้อมกับผู้ยิง และโมเมนตัม 8 kg·m/s จะกระจายไปยังมวลที่มากกว่ามาก เมื่อผู้ยิงมีมวล 80 kg จะได้

v=8kg·m/s84kg≈0.1m/s

ผู้ยิงเพียงถูกผลักเบา ๆ และถ้ายันตัวกับพื้นให้มั่น ก็ไม่รู้สึกเลย

นักสเกตสองคน

บนลานน้ำแข็ง นักสเกตหญิงพลอยกับพิมพ์ยืนหันหน้าเข้าหากัน ทั้งสองเอาฝ่ามือยันกันแล้วผลักออก พลอยมีมวล 50 kg พิมพ์มีมวล 60 kg พิมพ์ไถลออกไปด้วยอัตราเร็ว 1 m/s พลอยจะไถลออกไปเร็วเท่าใด

เลือกทิศบวกเป็นทิศที่พิมพ์ไถลไป และให้พลอยมีดัชนี 1 ก่อนผลัก ทั้งสองยืนนิ่ง โมเมนตัมรวมจึงเป็นศูนย์ และหลังผลักก็เป็นศูนย์:

m1⋅v1′+m2⋅v2′=0

หาความเร็วของพลอยแล้วแทนค่า:

v1′=−m2⋅v2′m1=−60kg×1m/s50kg=−1.2m/s

พลอยไถลออกไปด้วยอัตราเร็ว 1.2 m/s ไปทางตรงข้าม ตรวจสอบว่าโมเมนตัมลบกันได้ศูนย์จริง:

50kg×(−1.2m/s)+60kg×1m/s=0

แต่ละคนได้รับโมเมนตัม 60 kg·m/s คนละทิศ

พลอย (สีแดง) และพิมพ์ (สีน้ำเงิน) ก่อนผลักกัน (สีเทา) และหลังผลักกัน ความเร็ว v⃗_1' และ v⃗_2'

อัตราเร็วของนักสเกตทั้งสองเป็นอัตราส่วน 1.2:1 คือ 6:5 ซึ่งเป็นอัตราส่วนกลับของมวล 50:60 นักสเกตที่เบากว่าไถลออกไปเร็วกว่า ทั้งสองผลักกันแรงเพียงใดไม่มีผล ถ้าผลักกันนานเท่าเดิมด้วยแรงสองเท่า ทั้งสองจะไถลออกไปเร็วเป็นสองเท่า แต่อัตราส่วนยังคงเป็น 6:5

และไม่สำคัญด้วยว่าใครเป็นคนผลัก หลายคนคิดว่าถ้าพลอยผลักคนเดียวและพิมพ์ยื่นแขนไว้นิ่ง ๆ พิมพ์จะเป็นฝ่ายไถลออกไปมากกว่า แต่แรงในคู่แรงมีขนาดเท่ากันไม่ว่าใครจะผลัก และพลอยซึ่งเบากว่าก็ยังไถลออกไปเร็วกว่า

การกระโดดจากเรือลำเล็กขึ้นฝั่งก็ใช้หลักเดียวกัน คนกระโดดยันเรือ และเรือก็ยันคนกระโดด ขณะที่เขาพุ่งไปข้างหน้า เรือจึงเคลื่อนที่ถอยหลัง ถ้าเรือเบา เรือจะหนีออกไปช่วงหนึ่ง และคนกระโดดจะตกน้ำแทนที่จะถึงฝั่ง

การชนของตู้รถไฟ

ที่ลานสับเปลี่ยนรถไฟ ตู้รถไฟมวล 20 t วิ่งด้วยอัตราเร็ว 2 m/s แล้วชนตู้ที่จอดอยู่ซึ่งมีมวลเท่ากัน ขอพ่วงอัตโนมัติล็อกติดกันขณะชน และตู้ทั้งสองเคลื่อนที่ต่อไปด้วยกัน เร็วเท่าใด

การชนที่หลังชนแล้ววัตถุติดกันและเคลื่อนที่ต่อไปด้วยกัน เรียกว่าการชนแบบไม่ยืดหยุ่นอย่างสมบูรณ์ (perfectly inelastic collision) เลือกทิศบวกเป็นทิศที่ตู้แรกวิ่ง

m1=m2=20t=20,000kgv1=2m/sv2=0m/sv′= ? (m/s)

หลังชน ตู้ทั้งสองมีความเร็วเท่ากัน v' โมเมนตัมจึงเท่ากับโมเมนตัมของวัตถุชิ้นเดียวที่มีมวล m1 + m2 กฎการอนุรักษ์โมเมนตัม:

m1⋅v1+m2⋅v2=(m1+m2)⋅v′

ก่อนชน มีเพียงตู้แรกที่มีโมเมนตัม:

20,000kg×2m/s=40,000kg·m/s

หลังชน ตู้ทั้งสองรวมกันต้องมีโมเมนตัมเท่านี้ หารด้วยมวลรวม:

v′=40,000kg·m/s40,000kg=1m/s

ตู้ที่ต่อกันเคลื่อนที่ด้วยอัตราเร็ว 1 m/s ครึ่งหนึ่งของอัตราเร็วเดิม มวลเพิ่มเป็นสองเท่าและโมเมนตัมเท่าเดิม อัตราเร็วจึงต้องลดลงครึ่งหนึ่ง ถ้าตู้ชนตู้สองตู้ที่ต่อกันและจอดอยู่ โมเมนตัมเท่าเดิมจะกระจายไปยังมวลสามเท่า 60,000 kg และทั้งสามตู้จะเคลื่อนที่ด้วยอัตราเร็วหนึ่งส่วนสาม ประมาณ 0.67 m/s

ตู้รถไฟชนตู้ที่จอดอยู่ และตู้ที่ต่อกันเคลื่อนที่ต่อไปด้วยอัตราเร็วครึ่งหนึ่ง

เครื่องหมายสีส้มแสดงตำแหน่งของด้านหน้าตู้สีแดงทุกช่วงเวลาที่เท่ากัน ขณะที่ตู้สีแดงวิ่งตามลำพัง เครื่องหมายห่างกันเท่า ๆ กัน หลังต่อกับตู้สีน้ำเงิน ระยะห่างยังเท่ากัน เพียงแต่เหลือครึ่งหนึ่ง

คราวนี้เป็นกรณีที่หลอกง่ายกว่า ตู้ที่สองไม่ได้จอดอยู่ แต่วิ่งสวนตู้แรกมาด้วยอัตราเร็ว 1 m/s สวนกับทิศบวก จึงได้ v2 = −1 m/s การบวกโมเมนตัมของตู้ทั้งสองโดยไม่คิดทิศทางเป็นความผิดพลาด เพราะจะได้อัตราเร็วของตู้ที่ต่อกันเป็น 1.5 m/s จึงต้องแทนความเร็วของตู้ที่สองพร้อมเครื่องหมายลบ:

v′=20,000kg×2m/s+20,000kg×(−1m/s)40,000kg=20,000kg·m/s40,000kg=0.5m/s

ตู้ที่ต่อกันจะเคลื่อนที่ด้วยอัตราเร็ว 0.5 m/s ในทิศที่ตู้แรกวิ่ง ถ้าทั้งสองวิ่งสวนกันด้วยอัตราเร็วเท่ากัน จะหยุดอยู่กับที่

ตู้รถไฟไม่ใช่ระบบโดดเดี่ยวทีเดียว เพราะล้อเสียดทานกับราง แต่แรงภายนอกเหล่านี้มีน้อย และการชนใช้เวลาเพียงเสี้ยววินาที ในเวลานั้นแรงเหล่านี้จึงเปลี่ยนโมเมนตัมของตู้น้อยจนไม่ต้องคิด แรงระหว่างตู้ที่ชนกันมากกว่าแรงเหล่านี้หลายเท่า ด้วยเหตุนี้จึงใช้กฎการอนุรักษ์โมเมนตัมกับการชนได้ แม้ระบบจะไม่ได้โดดเดี่ยวโดยสมบูรณ์

จรวด

จรวดอยู่ในอวกาศไกลจากดาวเคราะห์ และโมเมนตัมรวมของจรวดรวมทั้งเชื้อเพลิงเป็นศูนย์ เครื่องยนต์เผาเชื้อเพลิงและพ่นแก๊สร้อนออกทางหัวฉีดไปข้างหลังด้วยอัตราเร็วสูงมาก แก๊สจึงได้รับโมเมนตัมไปข้างหลัง และเพื่อให้โมเมนตัมรวมของจรวดกับแก๊สยังเป็นศูนย์ จรวดต้องได้รับโมเมนตัมขนาดเท่ากันไปข้างหน้า จรวดจึงเหมือนปืนที่ยิง “ลูกกระสุน” เล็ก ๆ จำนวนมหาศาลไปข้างหลังทุกวินาที และเร็วขึ้นไปข้างหน้าทีละนิดทุกครั้ง

ระบบจรวดกับแก๊สไม่ต้องมีอะไรจากภายนอกกระทำ จรวดไม่ต้องอาศัยพื้นหรืออากาศ และเร่งได้แม้ในสุญญากาศ จรวดยันกับแก๊สที่พาไปเองและพ่นออกไปเอง ยิ่งพ่นแก๊สออกมากและเร็วในหนึ่งวินาที ยิ่งส่งโมเมนตัมให้แก๊สมาก และจรวดยิ่งเร่งมาก

ในการชน โมเมนตัมเพียงถ่ายเทจากวัตถุหนึ่งไปยังอีกวัตถุหนึ่ง แรงที่ลดการเคลื่อนที่จริง ๆ และในที่สุดทำให้เกือบทุกสิ่งที่เลื่อนไปบนพื้นหยุด คือแรงเสียดทาน ซึ่งเป็นเรื่องของบทความถัดไป แรงเสียดทาน