ตัวอย่างโจทย์พลศาสตร์
แรงจะเข้าใจได้ดีที่สุดเมื่อลงมือคำนวณ ต่อไปนี้คือตัวอย่างโจทย์สิบสามข้อ ตั้งแต่การรวมแรง ผ่านกฎของนิวตัน โมเมนตัม และแรงเสียดทาน จนถึงทางโค้งและแรงเฉื่อย สามข้อ (กระดานลื่น การเบรกบนหิมะ และการออกตัวของรถไฟ) เชื่อมแรงกับการเคลื่อนที่ คือหาความเร่งจากแรง แล้วหาความเร็วหรือระยะทางจากความเร่ง เราใช้ขั้นตอนที่ได้ผลดีเช่นเคย คือเขียนสิ่งที่โจทย์กำหนด วาดรูปแรง เลือกทิศบวก แก้ในรูปทั่วไป แทนค่าพร้อมหน่วย และตอบเป็นประโยคเต็ม ให้วาดรูปแรงเอง มีรูปเฉพาะในข้อแรก ลองทำแต่ละข้อด้วยตัวเองก่อน
ตัวอย่างที่ 1: รถแทรกเตอร์สองคันกับรถเกี่ยวข้าวที่ติดหล่ม
รถเกี่ยวข้าวติดหล่มโคลน รถแทรกเตอร์สองคันลากออกมา แต่ละคันลากด้วยเชือกด้วยแรง 30 kN เชือกทั้งสองทำมุม β = 60° ต่อกัน และรถเกี่ยวข้าวอยู่บนแกนกึ่งกลางระหว่างเชือกพอดี แรงลัพธ์มีขนาดเท่าใด
วิธีทำ
เลือกแกน x ตามแนวแกนกึ่งกลางระหว่างเชือก ทิศบวกเป็นทิศที่ลาก เนื่องจากรถเกี่ยวข้าวอยู่บนแกน เชือกแต่ละเส้นจึงเบนจากแกนเป็นครึ่งหนึ่งของมุมระหว่างเชือก
ตอบ แรงลัพธ์ประมาณ 52 kN ไม่ใช่ 60 kN แรงดึงส่วนหนึ่งสูญเปล่า เพราะรถแทรกเตอร์แต่ละคันดึงไปคนละทางเล็กน้อย ยิ่งเชือกกางออกมาก ยิ่งสูญเสียมาก เมื่อมุมระหว่างเชือก β = 120° จะได้ α = 60° และแรงลัพธ์ 2 × 30,000 N × cos 60° = 30,000 N เหมือนมีรถแทรกเตอร์ลากเพียงคันเดียว
ตัวอย่างที่ 2: เรือยนต์
เรือมวล 300 kg รวมผู้โดยสาร ถูกน้ำดันไปข้างหน้าด้วยแรง 900 N เพราะใบพัด แรงต้านของน้ำเป็น 300 N เรือมีความเร่งเท่าใด
วิธีทำ
ทิศบวกเป็นทิศที่เรือแล่น แรงต้านมีทิศสวน จึงมีเครื่องหมายลบในแรงลัพธ์ จากนั้นเพียงบวกแรงแล้วหารด้วยมวล:
หน่วยถูกต้อง นิวตันต่อกิโลกรัมคือเมตรต่อวินาทีกำลังสอง ตอบ เรือมีความเร่ง 2 m/s2 แรงต้านของน้ำเพิ่มขึ้นตามอัตราเร็ว และเมื่อถึง 900 N แรงลัพธ์จะเป็นศูนย์ และเรือจะแล่นด้วยอัตราเร็วคงตัว
ตัวอย่างที่ 3: รถบรรทุกกับรถเก๋ง
รถบรรทุกมวล 10,000 kg ชนรถเก๋งมวล 1,000 kg วัตถุใดกระทำต่ออีกวัตถุหนึ่งด้วยแรงมากกว่า และแต่ละคันมีความเร่งเท่าใด ถ้าแรงชนเป็น 50,000 N
วิธีทำ คนส่วนใหญ่ทายว่ารถบรรทุก แต่แรงชนเป็นคู่แรงกิริยาและแรงปฏิกิริยา จึงมีขนาดเท่ากันและมีทิศตรงข้าม รถบรรทุกดันรถเก๋งด้วยแรง 50,000 N และรถเก๋งก็ดันรถบรรทุกด้วยแรงเท่ากัน ความแตกต่างอยู่ที่แรงทำอะไรกับวัตถุ
เลือกทิศบวกเป็นทิศที่รถบรรทุกวิ่ง:
ตอบ รถบรรทุกมีความเร่ง −5 m/s2 คือช้าลง ส่วนรถเก๋งได้รับความเร่ง 50 m/s2 ประมาณห้าเท่าของความเร่งโน้มถ่วง ผู้โดยสารในรถเก๋งจึงบาดเจ็บหนักกว่า แม้แรงจะเท่ากัน
ตัวอย่างที่ 4: เครื่องชั่งในลิฟต์ที่กำลังลง
สมศักดิ์มวล 80 kg ยืนบนเครื่องชั่งในลิฟต์ ลิฟต์กำลังลงและเบรกก่อนถึงชั้นล่างด้วยความหน่วง 1.5 m/s2 เครื่องชั่งแสดงค่าเท่าใด
วิธีทำ ทิศบวกเป็นทิศขึ้น ลิฟต์กำลังลงและช้าลง ความเร่งจึงมีทิศขึ้น: a = 1.5 m/s2
น้ำหนักดึงสมศักดิ์ลง และแรงปฏิกิริยาตั้งฉากของเครื่องชั่งรับเขาขึ้น ตามกฎข้อที่สอง N − m · g = m · a แรงปฏิกิริยาตั้งฉากจึงได้เหมือนกับลิฟต์ที่เริ่มขึ้น:
เครื่องชั่งหารแรงด้วยความเร่งโน้มถ่วง และแสดง
ตัวอย่างที่ 5: ยานสำรวจบนดาวอังคาร
ยานสำรวจ Perseverance มีมวล 1,025 kg บนโลกมีน้ำหนักเท่าใด และบนดาวอังคารซึ่งมีความเร่งโน้มถ่วง 3.71 m/s2 มีน้ำหนักเท่าใด
วิธีทำ
น้ำหนักคือมวลคูณความเร่งโน้มถ่วง บนดาวอังคาร
บนโลก ด้วยการคำนวณแบบเดียวกันที่ g = 9.81 m/s2
ตอบ บนดาวอังคาร ยานสำรวจมีน้ำหนักประมาณ 3.8 kN มากกว่าหนึ่งส่วนสามของน้ำหนักบนโลก 10 kN เล็กน้อย แต่มวลเท่ากันทุกที่ เมื่อใช้แรงเท่ากัน ยานจึงเริ่มเคลื่อนที่ได้ยากเท่ากัน
ตัวอย่างที่ 6: การเสิร์ฟเทนนิส
นักเทนนิสเสิร์ฟลูกเทนนิสมวล 57 g ซึ่งที่จุดสูงสุดของการโยนเกือบหยุดนิ่ง ไม้เทนนิสสัมผัสลูก 5 ms และลูกพุ่งออกไปด้วยอัตราเร็ว 50 m/s ไม้เทนนิสกระทำต่อลูกด้วยแรงเฉลี่ยเท่าใด
วิธีทำ
เลือกทิศบวกเป็นทิศที่ลูกพุ่งไป แรงเท่ากับการเปลี่ยนแปลงของโมเมนตัมหารด้วยเวลาที่แรงกระทำ คือการดลหารด้วยเวลาที่สัมผัส:
ประมาณเท่ากับมีคนมวล 58 kg ยืนอยู่บนลูกเทนนิส แต่เพียงห้าส่วนพันวินาที ตอบ ไม้เทนนิสกดลูกด้วยแรงเฉลี่ย 570 N ถ้าสัมผัสนานเป็นสองเท่า ใช้แรงเพียงครึ่งหนึ่งก็ได้อัตราเร็วเท่าเดิม
ตัวอย่างที่ 7: นักฮอกกี้ชนกัน
นักฮอกกี้มวล 90 kg เคลื่อนที่ด้วยอัตราเร็ว 6 m/s และชนประสานงากับคู่แข่งมวล 80 kg ซึ่งเคลื่อนที่สวนมาด้วยอัตราเร็ว 4 m/s หลังชน ทั้งสองเกาะติดกัน ทั้งคู่เคลื่อนที่เร็วเท่าใดและไปทางใด
วิธีทำ ทิศบวกเป็นทิศที่นักฮอกกี้คนแรกเคลื่อนที่ ความเร็วของคู่แข่งจึงเป็นลบ
บนน้ำแข็งแรงเสียดทานน้อยและการชนเกิดขึ้นสั้น ๆ จึงถือว่าทั้งคู่เป็นระบบโดดเดี่ยว ตามกฎการอนุรักษ์โมเมนตัม โมเมนตัมก่อนชนเท่ากับหลังชน:
ผลเป็นบวก ตอบ ทั้งคู่เลื่อนไปทางที่นักฮอกกี้ซึ่งมีมวลและอัตราเร็วมากกว่าเคลื่อนที่ ด้วยอัตราเร็วประมาณ 1.3 m/s ใครที่ลืมเครื่องหมายจะได้ 5.1 m/s ซึ่งไม่มีความหมาย
ตัวอย่างที่ 8: ม้านั่งในโรงยิม
ม้านั่งไม้มวล 25 kg ตั้งอยู่บนพื้นไม้ สัมประสิทธิ์ความเสียดทานสถิตคือ 0.5 และความเสียดทานจลน์คือ 0.3 แรงในแนวนอน 100 N ทำให้ม้านั่งเคลื่อนที่ได้หรือไม่ และถ้าดันด้วยแรง 130 N ม้านั่งจะมีความเร่งเท่าใด
วิธีทำ
บนพื้นในแนวนอน แรงปฏิกิริยาตั้งฉากเท่ากับน้ำหนัก N = m · g แรงเสียดทานสถิตสูงสุดคือ
แรง 100 N น้อยกว่า ม้านั่งจึงอยู่นิ่ง และแรงเสียดทานสถิตมีค่า 100 N พอดี แรง 130 N ทำให้ม้านั่งหลุดจากที่ และสิ่งที่ทำให้ช้าลงเหลือเพียงแรงเสียดทานจลน์ เลือกทิศบวกเป็นทิศที่ดัน:
ตอบ ม้านั่งเริ่มเคลื่อนที่ด้วยความเร่งประมาณ 2.3 m/s2 ส่วนแรงหนึ่งร้อยนิวตันขยับม้านั่งไม่ได้เลย
ตัวอย่างที่ 9: กระดานลื่น
เด็กไถลลงจากหยุดนิ่งบนกระดานลื่นยาว 4 m ที่เอียง 30° สัมประสิทธิ์ความเสียดทานจลน์ระหว่างกางเกงกับกระดานลื่นคือ 0.3 เด็กไถลถึงด้านล่างด้วยอัตราเร็วเท่าใด
วิธีทำ
เลือกทิศบวกเป็นทิศลงตามกระดานลื่น องค์ประกอบของน้ำหนักตามแนวทางลาดคือ m · g · sin α แรงเสียดทาน μk · m · g · cos α มีทิศสวนกับการเคลื่อนที่ หลังตัดมวลออก จะเหลือความเร่งบนทางลาดที่มีแรงเสียดทาน a = g · (sin α − μk · cos α) เพื่อให้เห็นภาพ ค่านี้ประมาณ 2.36 m/s2
ไม่รู้เวลา อัตราเร็วที่ด้านล่างจึงหาได้จากความสัมพันธ์ที่ไม่มีเวลา v2 = 2 · a · s แทนความเร่งในรูปทั่วไป:
ตอบ เด็กไถลถึงด้านล่างด้วยอัตราเร็วประมาณ 4.3 m/s คือไม่ถึง 16 km/h ถ้าไม่มีแรงเสียดทานจะได้มากกว่า 6 m/s
ตัวอย่างที่ 10: คนขี่จักรยานในทางโค้ง
คนขี่จักรยานผ่านทางโค้งในแนวนอนรัศมี 12 m บนถนนลาดยางแห้งซึ่งมีสัมประสิทธิ์ความเสียดทาน 0.7 ได้เร็วที่สุดเท่าใด และบนถนนเปียกซึ่งมีสัมประสิทธิ์ 0.5 ได้เร็วเท่าใด
วิธีทำ
สิ่งที่ยึดคนขี่จักรยานไว้บนวงกลมมีเพียงแรงเสียดทานของยาง ซึ่งมีทิศเข้าหาจุดศูนย์กลางของทางโค้ง แรงนี้ต้องเพียงพอสำหรับแรงสู่ศูนย์กลาง
ประมาณ 33 km/h บนถนนเปียก ด้วยการคำนวณแบบเดียวกันได้ 7.7 m/s ไม่ถึง 28 km/h มวลตัดกัน คนขี่จักรยานที่มีมวลมากกว่าจึงไม่ได้ง่ายหรือยากกว่า ตอบ ที่อัตราเร็วมากกว่านี้ ล้อจะไถลออกนอกทางโค้ง
ตัวอย่างที่ 11: ลังในรถตู้ที่กำลังเบรก
ในรถตู้ มีลังไม้ใส่เครื่องมือมวล 30 kg วางอยู่บนพื้นไม้ สัมประสิทธิ์ความเสียดทานสถิตคือ 0.5 คนขับเบรกด้วยความหน่วง 6 m/s2 จงพิจารณาสถานการณ์จากภายในรถตู้ ลังจะเลื่อนไปข้างหน้าหรือไม่
วิธีทำ รถตู้กำลังเบรก จึงเป็นกรอบไม่เฉื่อย ในกรอบนี้มีแรงเฉื่อยที่มีทิศตรงข้ามกับความเร่งของรถตู้กระทำต่อลังเพิ่มขึ้น คือมีทิศไปข้างหน้า เลือกทิศบวกเป็นทิศไปข้างหน้า
ความเร่งของรถตู้มีทิศไปข้างหลัง จึงเป็นลบ แรงเฉื่อยและแรงเสียดทานสถิตสูงสุด:
แรงเฉื่อยเป็นบวก จึงมีทิศไปข้างหน้า ตอบ แรงเสียดทานยึดลังไว้ไม่ได้ ลังจะเลื่อนไปข้างหน้า แรงเสียดทานจะยึดลังไว้ได้เพียงถึงความหน่วง μs · g ≈ 4.9 m/s2 โดยมวลตัดกัน เมื่อมองจากข้างนอกก็เป็นแบบเดียวกัน เพียงแต่ไม่มีแรงเฉื่อย ลังต้องมีแรงเสียดทาน 180 N จึงจะช้าลงด้วยความหน่วง 6 m/s2 แต่แรงเสียดทานสถิตให้ได้ไม่เกิน 147 N ลังจึงช้าลงน้อยกว่ารถตู้
ตัวอย่างที่ 12: การเบรกบนหิมะ
บนถนนที่มีหิมะปกคลุม รถวิ่งด้วยอัตราเร็ว 45 km/h และคนขับเบรกจนล้อล็อก สัมประสิทธิ์ความเสียดทานจลน์ของยางบนหิมะคือ 0.3 ระยะเบรกยาวเท่าใด และการเบรกใช้เวลาเท่าใด
วิธีทำ
ทิศที่รถวิ่งเป็นทิศบวก สิ่งที่ทำให้ช้าลงมีเพียงแรงเสียดทาน
ตอบ รถหยุดหลังจากวิ่งไป 26.5 m และเบรกนานกว่าสี่วินาที บนถนนแห้งซึ่งมีสัมประสิทธิ์ 0.7 จะใช้ระยะเพียง 11.4 m ในสูตรไม่มีมวล รถที่บรรทุกเต็มจึงเบรกได้เท่ากัน อย่างน้อยในการทำให้ง่ายแบบนี้
ตัวอย่างที่ 13: การออกตัวของรถไฟ
รถไฟมวล 400 t ออกตัวจากสถานี รางดันรถไฟผ่านล้อของหัวรถจักรไปข้างหน้าด้วยแรง 200 kN แรงต้านการเคลื่อนที่เป็น 40 kN รถไฟจะถึงอัตราเร็ว 90 km/h ในเวลาเท่าใดและหลังระยะทางเท่าใด ถ้าแรงไม่เปลี่ยน
วิธีทำ
เลือกทิศบวกเป็นทิศที่รถไฟวิ่ง เริ่มจากพลศาสตร์ คือกฎของแรง:
แล้วใช้จลนศาสตร์ของการเคลื่อนที่ด้วยความเร่งคงตัวจากหยุดนิ่ง และความสัมพันธ์ที่ไม่มีเวลา:
ตรวจคำตอบ: อัตราเร็วเฉลี่ยคือ 12.5 m/s และใน 62.5 s ได้ 781 m เท่ากัน ตอบ รถไฟใช้เวลาประมาณหนึ่งนาทีและระยะทางไม่ถึงหนึ่งกิโลเมตร ในความจริงแรงต้านเพิ่มขึ้นตามอัตราเร็ว การออกตัวจึงใช้เวลานานกว่านี้เล็กน้อย
จุดหมายของการเดินทาง
ถึงตรงนี้ บทเรียนเรื่องจลนศาสตร์และพลศาสตร์ก็จบลง เราเริ่มจากคำถามว่าปริมาณและหน่วยคืออะไร ผ่านอัตราเร็วและความเร่งมาถึงแรงและกฎของนิวตัน และสุดท้ายนำทั้งสองมาเชื่อมกัน แรงบอกว่าความเร่งมีขนาดเท่าใด และความเร่งบอกว่าวัตถุจะไปถึงที่ใดและเร็วเพียงใด ด้วยสองสิ่งนี้ เราแก้โจทย์เกี่ยวกับการเคลื่อนที่และแรงได้เกือบทั้งหมด งานและพลังงานจะเป็นเรื่องต่อไปในภายหลัง