✖

การเคลื่อนที่แนวตรงด้วยความเร่งคงตัว

รถไฟฟ้าจอดอยู่ที่สถานี ประตูปิด แล้วรถไฟฟ้าก็ออกตัวด้วยความเร่ง 1 m/s2 ทุกวินาทีรถไฟฟ้าวิ่งเร็วขึ้น 1 m/s หลังวินาทีแรกวิ่ง 1 m/s หลังวินาทีที่สอง 2 m/s หลังวินาทีที่สิบ 10 m/s การเคลื่อนที่ในแนวเส้นตรงที่ความเร่งคงตัวเรียกว่าการเคลื่อนที่แนวตรงด้วยความเร่งคงตัว (uniformly accelerated motion) ความเร็วเพิ่มขึ้นอย่างสม่ำเสมอ คือเพิ่มขึ้นเท่ากันทุกวินาที ไม่มีรถไฟฟ้าหรือรถยนต์คันใดที่มีความเร่งคงตัวอย่างสมบูรณ์ แต่การออกตัวเมื่อไฟเขียว หรือก้อนหินที่ปล่อยจากมือ ก็ใกล้เคียงมาก

ความเร็วที่ขณะใดก็ได้

หลังเจ็ดวินาทีรถไฟฟ้าวิ่งเร็วเท่าใด คงตอบได้ว่า 7 m/s ซึ่งถูกต้อง สูตรทั่วไปหาได้จากสูตรของความเร่ง a=ΔvΔt เริ่มจับเวลาเมื่อเริ่มสังเกตการเคลื่อนที่ เวลา Δt จึงเป็นเวลา t บนนาฬิกาจับเวลา การเปลี่ยนแปลงของความเร็วคือ v − v0 เมื่อ v0 เป็นความเร็วต้น คือความเร็วที่วัตถุมีเมื่อเริ่มจับเวลา คูณทั้งสองข้างด้วยเวลาแล้วบวกด้วยความเร็วต้น:

a=v−v0t/⋅ta⋅t=v−v0/+v0v0+a⋅t=v

ดังนั้นความเร็วที่เวลา t คือ

v=v0+a⋅t

ความเร็วเดิมเพิ่มขึ้น a ทุกวินาที ใน t วินาทีจึงเพิ่มขึ้น a · t รถไฟฟ้าออกตัวจากหยุดนิ่ง v0 = 0 m/s และหลังสิบวินาทีวิ่งด้วยอัตราเร็ว

v=1m/s2×10s=10m/s=36km/h

เมตรต่อวินาทีกำลังสองคูณวินาทีได้เมตรต่อวินาที หน่วยถูกต้อง แปลงเป็นกิโลเมตรต่อชั่วโมงโดยคูณด้วย 3.6

กราฟของความเร็วเป็นเส้นตรง

สูตร v = v0 + a · t ดูเหมือนกับ s = s0 + v · t ซึ่งเป็นสูตรของระยะทางเมื่ออัตราเร็วคงตัว เป็นฟังก์ชันเชิงเส้น y = a · x + b เพียงแต่มีเวลาแทน x ความเร็วแทน y ความชันคือความเร่ง และ b คือความเร็วต้น กราฟของความเร็วจึงเป็นเส้นตรง

กราฟของความเร็วของรถไฟฟ้าที่ออกตัวจากหยุดนิ่ง (สีแดง) และของรถยนต์ที่ตอนเริ่มต้นมีความเร็ว v_0 และมีความเร่งมากกว่า (สีน้ำเงิน)

เส้นตรงสีแดงเป็นของรถไฟฟ้า เริ่มที่จุดกำเนิดและสูงขึ้น 1 m/s ในหนึ่งวินาที เส้นสีน้ำเงินเป็นของรถยนต์ที่ขับตามหลังรถไถช้า ๆ ด้วยอัตราเร็ว 10 m/s คือ 36 km/h คนขับหมดความอดทน จึงเหยียบคันเร่งเพื่อแซงรถไถ ตอนนี้รถยนต์มีความเร่ง 2 m/s2 กราฟของรถเริ่มบนแกนตั้งที่ความสูง v0 = 10 m/s และชันเป็นสองเท่าของกราฟของรถไฟฟ้า ความชันของกราฟความเร็วคือความเร่ง เช่นเดียวกับที่ความชันของกราฟระยะทางคืออัตราเร็ว

ระยะทางคือพื้นที่ใต้กราฟ

ขณะแซง รถยนต์วิ่งได้กี่เมตร เมื่ออัตราเร็วคงตัว ระยะทางซ่อนอยู่ในพื้นที่ใต้กราฟของความเร็ว ซึ่งกราฟอยู่ในแนวนอนและพื้นที่ใต้กราฟเป็นรูปสี่เหลี่ยมมุมฉาก แล้วกับกราฟที่ชันขึ้นยังใช้ได้หรือไม่ ลองแบ่งเวลาออกเป็นแถบบาง ๆ เช่น แถบละหนึ่งส่วนร้อยวินาที ในหนึ่งส่วนร้อยวินาที ความเร็วของรถเปลี่ยนเพียง 0.02 m/s ในแต่ละแถบรถจึงวิ่งด้วยอัตราเร็วเกือบคงตัว และวิ่งได้เท่ากับพื้นที่ของแถบ คือสูงคูณกว้าง ยิ่งแถบบาง ยิ่งเป็นจริงมากขึ้น เมื่อรวมระยะทางจากทุกแถบ จะได้พื้นที่ใต้กราฟทั้งหมด

พื้นที่ใต้กราฟของความเร็วของรถยนต์เป็นรูปสี่เหลี่ยมคางหมู แบ่งเป็นรูปสี่เหลี่ยมมุมฉาก (สีน้ำเงิน) และรูปสามเหลี่ยม (สีแดง) ทางซ้ายคือความเร็วต้น v_0 ทางขวาคือความเร็วที่เพิ่มขึ้น Δv

ใต้กราฟของความเร็วเป็นรูปสี่เหลี่ยมคางหมู เส้นประในแนวนอนตัดรูปนี้ออกเป็นรูปสี่เหลี่ยมมุมฉากสีน้ำเงินกับรูปสามเหลี่ยมสีแดง รูปสี่เหลี่ยมมุมฉากสีน้ำเงินกว้าง t และสูง v0 พื้นที่ v0 · t ของรูปนี้คือระยะทางที่รถจะวิ่งได้ถ้าไม่เร่งเลย

รูปสามเหลี่ยมสีแดงคือรางวัลของการเร่ง เป็นระยะทางส่วนที่เพิ่มขึ้นเมื่อเทียบกับการวิ่งด้วยอัตราเร็วเดิม รูปนี้เป็นรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก ด้านประกอบมุมฉากด้านหนึ่งคือเวลา t และอีกด้านคือความเร็วที่เพิ่มขึ้น Δv = a · t รูปสามเหลี่ยมแบบนี้เป็นครึ่งหนึ่งของรูปสี่เหลี่ยมมุมฉากที่มีด้านเท่ากัน พื้นที่จึงเป็น

12⋅t⋅a⋅t=12⋅a⋅t2

รูปสี่เหลี่ยมมุมฉากรวมกับรูปสามเหลี่ยมได้ระยะทางของการเคลื่อนที่ด้วยความเร่งคงตัว:

s=v0⋅t+12⋅a⋅t2

เมื่อวัตถุออกตัวจากหยุดนิ่ง รูปสี่เหลี่ยมมุมฉากหายไป เหลือเพียงรูปสามเหลี่ยม s=12⋅a⋅t2 ในสิบวินาทีรถไฟฟ้าวิ่งได้

s=12×1m/s2×(10s)2=50m

วินาทีกำลังสองตัดกัน เหลือเมตร

อาจมีคนเสนอวิธีที่ง่ายกว่า คือ s = v · t โดยใช้ความเร็วปลาย: 10 m/s × 10 s = 100 m ซึ่งมากเป็นสองเท่า เพราะรถไฟฟ้าวิ่งด้วย 10 m/s ในตอนท้ายสุดเท่านั้น ในกราฟเท่ากับวัดพื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมมุมฉากทั้งรูปแทนรูปสามเหลี่ยม ซึ่งมีพื้นที่เป็นสองเท่า

การแซงรถไถ

คราวนี้มาดูการแซงทั้งหมดทีละขั้น รถยนต์เร่งเป็นเวลาห้าวินาที หลังจากนั้นจะวิ่งเร็วเท่าใด และในระหว่างนั้นวิ่งได้กี่เมตร เขียนสิ่งที่โจทย์กำหนดก่อน:

v0=10m/sa=2m/s2t=5sv= ?,s= ?

หน่วยเป็นหน่วยฐาน และมีสูตรทั่วไปแล้ว แทนตัวเลขในสูตรของความเร็วก่อน:

v=10m/s+2m/s2×5s=20m/s=72km/h

แล้วแทนในสูตรของระยะทาง:

s=10m/s×5s+12×2m/s2×(5s)2=50m+25m=75m

รูปสี่เหลี่ยมมุมฉากสีน้ำเงินในรูปจึงมีพื้นที่ 50 m และรูปสามเหลี่ยมสีแดงมีพื้นที่ 25 m คำตอบสมเหตุสมผลหรือไม่ ถ้ารถวิ่งด้วยอัตราเร็วเดิม 10 m/s ตลอด จะวิ่งได้ 50 m ถ้าวิ่งด้วยอัตราเร็วสุดท้าย 20 m/s ตลอด จะวิ่งได้ 100 m คำตอบอยู่ระหว่างสองค่านี้ ในห้าวินาทีรถยนต์เร่งถึง 72 km/h และวิ่งได้ 75 m

ในระหว่างนั้นรถไถวิ่งต่อไปด้วยอัตราเร็ว 10 m/s และวิ่งได้ 50 m เท่ากับรูปสี่เหลี่ยมมุมฉากสีน้ำเงิน ในห้าวินาทีรถยนต์จึงวิ่งได้มากกว่ารถไถ 25 m ซึ่งเท่ากับพื้นที่ของรูปสามเหลี่ยมสีแดง ถ้ารถไถลากพ่วงยาว คนขับต้องเร่งนานกว่านี้

อัตราเร็วเฉลี่ยอยู่กึ่งกลางพอดี

พื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมคางหมูคำนวณได้ในคราวเดียวด้วย คือค่าเฉลี่ยของด้านคู่ขนานทั้งสองคูณความสูง ในที่นี้ด้านคู่ขนานคือ v0 และ v ความสูงคือเวลา:

s=v0+v2⋅t

แต่ระยะทางยังเขียนได้เป็นอัตราเร็วเฉลี่ยคูณเวลา s=v¯⋅t ดังนั้นสำหรับการเคลื่อนที่ด้วยความเร่งคงตัวจะได้

v¯=v0+v2

อัตราเร็วเฉลี่ยอยู่กึ่งกลางระหว่างอัตราเร็วต้นกับอัตราเร็วปลายพอดี สำหรับรถยนต์คือ 15 m/s และ 15 m/s × 5 s ก็ได้ 75 m อีกครั้ง วิธีนี้ใช้ได้เพราะกราฟของความเร็วเป็นเส้นตรงเท่านั้น ในกรณีอื่นอัตราเร็วเฉลี่ยไม่จำเป็นต้องอยู่กึ่งกลาง เช่น การเดินทางไป 60 กลับ 40

ระยะห่าง 1 : 3 : 5 : 7

เมื่อรถที่กำลังออกตัวทิ้งเครื่องหมายไว้ทุกวินาที ระยะห่างจะเพิ่มขึ้นเป็นอัตราส่วน 1:3:5:7:9 ในกราฟของความเร็วจะเห็นได้ทันที

รูปสามเหลี่ยมใต้กราฟของความเร็วของรถไฟฟ้าในสี่วินาที แบ่งเป็นแถบละหนึ่งวินาทีและรูปสามเหลี่ยมเล็ก ๆ ที่เท่ากัน ในแถบต่าง ๆ มี 1 3 5 และ 7 รูปตามลำดับ

พื้นที่ใต้กราฟของรถไฟฟ้าแบ่งเป็นแถบละหนึ่งวินาที สลับสีแดงกับสีน้ำเงิน พื้นที่ของแต่ละแถบคือระยะทางที่รถไฟฟ้าวิ่งได้ในวินาทีนั้น เส้นสีขาวแบ่งพื้นที่เป็นรูปสามเหลี่ยมเล็ก ๆ ที่เท่ากัน แต่ละรูปเป็นครึ่งหนึ่งของสี่เหลี่ยมจัตุรัสเล็ก 1 s คูณ 1 m/s ในแถบแรกมีรูปสามเหลี่ยมเล็กหนึ่งรูป แถบที่สองสามรูป แถบที่สามห้ารูป และแถบที่สี่เจ็ดรูป แถบถัดไปแต่ละแถบสูงขึ้นหนึ่งช่อง จึงมีรูปสามเหลี่ยมเล็กเพิ่มขึ้นสองรูป ระยะทางในแต่ละวินาที และระยะห่างของเครื่องหมาย จึงเป็นอัตราส่วน 1:3:5:7

เมื่อรวมแถบเข้าด้วยกัน จะได้ระยะทางจากจุดเริ่มต้น หลังหนึ่งวินาทีได้รูปสามเหลี่ยมเล็กหนึ่งรูป หลังสองวินาที 1 + 3 = 4 หลังสามวินาที 1 + 3 + 5 = 9 หลังสี่วินาที 16 ทุกครั้งได้กำลังสองของจำนวนวินาที ตรงตามสูตร s=12⋅a⋅t2 ความเร่งค่าอื่นจะทำให้กราฟชันขึ้นหรือราบลง แต่จำนวนรูปสามเหลี่ยมเล็กยังคงเท่าเดิม

กราฟของระยะทางเป็นพาราโบลา

เขียนระยะทางของรถไฟฟ้า s=12⋅a⋅t2 ทุกวินาทีเต็ม ในหนึ่งวินาทีวิ่งได้ 0.5 m ในสองวินาที 2 m ในสามวินาที 4.5 m ในสี่วินาที 8 m และในสิบวินาที 50 m เวลาสองเท่าให้ระยะทางสี่เท่า เวลาสามเท่าให้ระยะทางเก้าเท่า เพราะในสูตรเวลายกกำลังสอง

กราฟของระยะทางของรถไฟฟ้าเป็นพาราโบลา (สีแดง) จุดสีส้มทุกวินาทีเต็ม เส้นตรงเส้นประสีเทาเป็นของการเคลื่อนที่ด้วยอัตราเร็วเฉลี่ยคงตัว

จุดต่าง ๆ ไม่ได้อยู่บนเส้นตรงแล้ว แต่อยู่บนเส้นโค้งที่เรียกว่าพาราโบลา ทำไมจึงโค้งขึ้น ความชันของกราฟระยะทางคืออัตราเร็ว และอัตราเร็วของรถไฟฟ้าเพิ่มขึ้นตลอด ตอนเริ่มต้นรถไฟฟ้าหยุดนิ่งและกราฟอยู่ในแนวนอน จากนั้นชันขึ้นเรื่อย ๆ เส้นตรงเส้นประสีเทาคือกราฟของการเคลื่อนที่ด้วยอัตราเร็วเฉลี่ยคงตัว 5 m/s ซึ่งในสิบวินาทีไปสิ้นสุดที่จุดเดียวกัน รถไฟฟ้าตามหลังในตอนแรก แล้วไล่ตามระยะที่เสียไปในตอนท้าย

นักคณิตศาสตร์จะกล่าวว่าระยะทางเป็นฟังก์ชันกำลังสองของเวลา เพราะมีเวลายกกำลังสอง กราฟของฟังก์ชันกำลังสองทุกฟังก์ชันเป็นพาราโบลา รวมทั้งของรถยนต์ที่ไม่ได้ออกตัวจากหยุดนิ่ง แต่กราฟ s=v0⋅t+12⋅a⋅t2 ของรถยนต์ไม่ได้เริ่มในแนวนอน รถยนต์วิ่ง 10 m/s ตั้งแต่ตอนเริ่มต้น กราฟจึงออกจากจุดกำเนิดด้วยความชัน 10 m/s ทันที แล้วชันขึ้นเรื่อย ๆ รายละเอียดเพิ่มเติมเกี่ยวกับพาราโบลาอยู่ในเรื่องฟังก์ชันกำลังสอง

ความเร็วโดยไม่ใช้เวลา

รถไฟฟ้าเร่งถึง 50 km/h ในเวลาราวสิบสี่วินาที ในระหว่างนั้นวิ่งได้กี่เมตร คำนวณผ่านเวลาก็ได้ แต่ทำได้โดยไม่ใช้เวลาด้วย เพราะมีสูตรที่ไม่มีเวลาอยู่เลย จากสูตร v = v0 + a · t หาเวลา t=v−v0a แล้วแทนลงในสูตรที่ใช้อัตราเร็วเฉลี่ย:

s=v+v02⋅v−v0a=(v+v0)⋅(v−v0)2⋅a

ในตัวเศษ กระจายวงเล็บ แล้วพจน์ตรงกลางจะหักล้างกัน:

(v+v0)⋅(v−v0)=v2−v⋅v0+v0⋅v−v02=v2−v02

จึงได้ s=v2−v022⋅a คูณทั้งสองข้างด้วย 2 · a แล้วบวกด้วย v02:

v2=v02+2⋅a⋅s

ตรวจสอบกับรถยนต์: (10 m/s)2 + 2 × 2 m/s2 × 75 m = 100 m2/s2 + 300 m2/s2 = 400 m2/s2 ซึ่งเท่ากับ (20 m/s)2 จริง

รถไฟฟ้าออกตัวจากหยุดนิ่ง จึงได้ v2 = 2 · a · s และระยะทางคือ s=v22⋅a เราจะไม่ปัดอัตราเร็ว แต่แทนลงในสูตรเป็นเศษส่วน:

s=(503.6m/s)22×1m/s2≈96m

กว่ารถไฟฟ้าจะวิ่งถึงห้าสิบกิโลเมตรต่อชั่วโมง ต้องใช้รางเกือบร้อยเมตร

สูตรเดียวกันใช้กับการเบรกได้ด้วย เพียงแต่ความเร่งเป็นลบเมื่อทิศบวกเป็นทิศที่วัตถุเคลื่อนที่ ถ้ารถเบรกจนหยุด ความเร็วปลายเป็นศูนย์ และความสัมพันธ์ v2=v02+2⋅a⋅s จะบอกว่ารถต้องใช้ระยะกี่เมตรจึงจะหยุด นี่คือระยะเบรก ซึ่งยิ่งรถเร็วก็ยิ่งยาวขึ้นมากเกินกว่าที่คนขับอยากให้เป็น

รถต้องใช้ระยะกี่เมตรจริง ๆ เมื่อรวมช่วงเวลาก่อนคนขับจะเหยียบเบรกเข้ากับระยะเบรก และทำไมรถที่วิ่งเร็วเป็นสองเท่าจึงต้องใช้ระยะเบรกยาวเป็นสี่เท่า จะคำนวณในบทความถัดไป การเบรกและระยะเบรก