การเคลื่อนที่แนวตรงด้วยความเร่งคงตัว
รถไฟฟ้าจอดอยู่ที่สถานี ประตูปิด แล้วรถไฟฟ้าก็ออกตัวด้วยความเร่ง 1 m/s2 ทุกวินาทีรถไฟฟ้าวิ่งเร็วขึ้น 1 m/s หลังวินาทีแรกวิ่ง 1 m/s หลังวินาทีที่สอง 2 m/s หลังวินาทีที่สิบ 10 m/s การเคลื่อนที่ในแนวเส้นตรงที่ความเร่งคงตัวเรียกว่าการเคลื่อนที่แนวตรงด้วยความเร่งคงตัว (uniformly accelerated motion) ความเร็วเพิ่มขึ้นอย่างสม่ำเสมอ คือเพิ่มขึ้นเท่ากันทุกวินาที ไม่มีรถไฟฟ้าหรือรถยนต์คันใดที่มีความเร่งคงตัวอย่างสมบูรณ์ แต่การออกตัวเมื่อไฟเขียว หรือก้อนหินที่ปล่อยจากมือ ก็ใกล้เคียงมาก
ความเร็วที่ขณะใดก็ได้
หลังเจ็ดวินาทีรถไฟฟ้าวิ่งเร็วเท่าใด คงตอบได้ว่า 7 m/s ซึ่งถูกต้อง สูตรทั่วไปหาได้จากสูตรของความเร่ง
ดังนั้นความเร็วที่เวลา t คือ
ความเร็วเดิมเพิ่มขึ้น a ทุกวินาที ใน t วินาทีจึงเพิ่มขึ้น a · t รถไฟฟ้าออกตัวจากหยุดนิ่ง v0 = 0 m/s และหลังสิบวินาทีวิ่งด้วยอัตราเร็ว
เมตรต่อวินาทีกำลังสองคูณวินาทีได้เมตรต่อวินาที หน่วยถูกต้อง แปลงเป็นกิโลเมตรต่อชั่วโมงโดยคูณด้วย 3.6
กราฟของความเร็วเป็นเส้นตรง
สูตร v = v0 + a · t ดูเหมือนกับ s = s0 + v · t ซึ่งเป็นสูตรของระยะทางเมื่ออัตราเร็วคงตัว เป็นฟังก์ชันเชิงเส้น y = a · x + b เพียงแต่มีเวลาแทน x ความเร็วแทน y ความชันคือความเร่ง และ b คือความเร็วต้น กราฟของความเร็วจึงเป็นเส้นตรง
เส้นตรงสีแดงเป็นของรถไฟฟ้า เริ่มที่จุดกำเนิดและสูงขึ้น 1 m/s ในหนึ่งวินาที เส้นสีน้ำเงินเป็นของรถยนต์ที่ขับตามหลังรถไถช้า ๆ ด้วยอัตราเร็ว 10 m/s คือ 36 km/h คนขับหมดความอดทน จึงเหยียบคันเร่งเพื่อแซงรถไถ ตอนนี้รถยนต์มีความเร่ง 2 m/s2 กราฟของรถเริ่มบนแกนตั้งที่ความสูง v0 = 10 m/s และชันเป็นสองเท่าของกราฟของรถไฟฟ้า ความชันของกราฟความเร็วคือความเร่ง เช่นเดียวกับที่ความชันของกราฟระยะทางคืออัตราเร็ว
ระยะทางคือพื้นที่ใต้กราฟ
ขณะแซง รถยนต์วิ่งได้กี่เมตร เมื่ออัตราเร็วคงตัว ระยะทางซ่อนอยู่ในพื้นที่ใต้กราฟของความเร็ว ซึ่งกราฟอยู่ในแนวนอนและพื้นที่ใต้กราฟเป็นรูปสี่เหลี่ยมมุมฉาก แล้วกับกราฟที่ชันขึ้นยังใช้ได้หรือไม่ ลองแบ่งเวลาออกเป็นแถบบาง ๆ เช่น แถบละหนึ่งส่วนร้อยวินาที ในหนึ่งส่วนร้อยวินาที ความเร็วของรถเปลี่ยนเพียง 0.02 m/s ในแต่ละแถบรถจึงวิ่งด้วยอัตราเร็วเกือบคงตัว และวิ่งได้เท่ากับพื้นที่ของแถบ คือสูงคูณกว้าง ยิ่งแถบบาง ยิ่งเป็นจริงมากขึ้น เมื่อรวมระยะทางจากทุกแถบ จะได้พื้นที่ใต้กราฟทั้งหมด
ใต้กราฟของความเร็วเป็นรูปสี่เหลี่ยมคางหมู เส้นประในแนวนอนตัดรูปนี้ออกเป็นรูปสี่เหลี่ยมมุมฉากสีน้ำเงินกับรูปสามเหลี่ยมสีแดง รูปสี่เหลี่ยมมุมฉากสีน้ำเงินกว้าง t และสูง v0 พื้นที่ v0 · t ของรูปนี้คือระยะทางที่รถจะวิ่งได้ถ้าไม่เร่งเลย
รูปสามเหลี่ยมสีแดงคือรางวัลของการเร่ง เป็นระยะทางส่วนที่เพิ่มขึ้นเมื่อเทียบกับการวิ่งด้วยอัตราเร็วเดิม รูปนี้เป็นรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก ด้านประกอบมุมฉากด้านหนึ่งคือเวลา t และอีกด้านคือความเร็วที่เพิ่มขึ้น Δv = a · t รูปสามเหลี่ยมแบบนี้เป็นครึ่งหนึ่งของรูปสี่เหลี่ยมมุมฉากที่มีด้านเท่ากัน พื้นที่จึงเป็น
รูปสี่เหลี่ยมมุมฉากรวมกับรูปสามเหลี่ยมได้ระยะทางของการเคลื่อนที่ด้วยความเร่งคงตัว:
เมื่อวัตถุออกตัวจากหยุดนิ่ง รูปสี่เหลี่ยมมุมฉากหายไป เหลือเพียงรูปสามเหลี่ยม
วินาทีกำลังสองตัดกัน เหลือเมตร
อาจมีคนเสนอวิธีที่ง่ายกว่า คือ s = v · t โดยใช้ความเร็วปลาย: 10 m/s × 10 s = 100 m ซึ่งมากเป็นสองเท่า เพราะรถไฟฟ้าวิ่งด้วย 10 m/s ในตอนท้ายสุดเท่านั้น ในกราฟเท่ากับวัดพื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมมุมฉากทั้งรูปแทนรูปสามเหลี่ยม ซึ่งมีพื้นที่เป็นสองเท่า
การแซงรถไถ
คราวนี้มาดูการแซงทั้งหมดทีละขั้น รถยนต์เร่งเป็นเวลาห้าวินาที หลังจากนั้นจะวิ่งเร็วเท่าใด และในระหว่างนั้นวิ่งได้กี่เมตร เขียนสิ่งที่โจทย์กำหนดก่อน:
หน่วยเป็นหน่วยฐาน และมีสูตรทั่วไปแล้ว แทนตัวเลขในสูตรของความเร็วก่อน:
แล้วแทนในสูตรของระยะทาง:
รูปสี่เหลี่ยมมุมฉากสีน้ำเงินในรูปจึงมีพื้นที่ 50 m และรูปสามเหลี่ยมสีแดงมีพื้นที่ 25 m คำตอบสมเหตุสมผลหรือไม่ ถ้ารถวิ่งด้วยอัตราเร็วเดิม 10 m/s ตลอด จะวิ่งได้ 50 m ถ้าวิ่งด้วยอัตราเร็วสุดท้าย 20 m/s ตลอด จะวิ่งได้ 100 m คำตอบอยู่ระหว่างสองค่านี้ ในห้าวินาทีรถยนต์เร่งถึง 72 km/h และวิ่งได้ 75 m
ในระหว่างนั้นรถไถวิ่งต่อไปด้วยอัตราเร็ว 10 m/s และวิ่งได้ 50 m เท่ากับรูปสี่เหลี่ยมมุมฉากสีน้ำเงิน ในห้าวินาทีรถยนต์จึงวิ่งได้มากกว่ารถไถ 25 m ซึ่งเท่ากับพื้นที่ของรูปสามเหลี่ยมสีแดง ถ้ารถไถลากพ่วงยาว คนขับต้องเร่งนานกว่านี้
อัตราเร็วเฉลี่ยอยู่กึ่งกลางพอดี
พื้นที่ของรูปสี่เหลี่ยมคางหมูคำนวณได้ในคราวเดียวด้วย คือค่าเฉลี่ยของด้านคู่ขนานทั้งสองคูณความสูง ในที่นี้ด้านคู่ขนานคือ v0 และ v ความสูงคือเวลา:
แต่ระยะทางยังเขียนได้เป็นอัตราเร็วเฉลี่ยคูณเวลา
อัตราเร็วเฉลี่ยอยู่กึ่งกลางระหว่างอัตราเร็วต้นกับอัตราเร็วปลายพอดี สำหรับรถยนต์คือ 15 m/s และ 15 m/s × 5 s ก็ได้ 75 m อีกครั้ง วิธีนี้ใช้ได้เพราะกราฟของความเร็วเป็นเส้นตรงเท่านั้น ในกรณีอื่นอัตราเร็วเฉลี่ยไม่จำเป็นต้องอยู่กึ่งกลาง เช่น การเดินทางไป 60 กลับ 40
ระยะห่าง 1 : 3 : 5 : 7
เมื่อรถที่กำลังออกตัวทิ้งเครื่องหมายไว้ทุกวินาที ระยะห่างจะเพิ่มขึ้นเป็นอัตราส่วน 1:3:5:7:9 ในกราฟของความเร็วจะเห็นได้ทันที
พื้นที่ใต้กราฟของรถไฟฟ้าแบ่งเป็นแถบละหนึ่งวินาที สลับสีแดงกับสีน้ำเงิน พื้นที่ของแต่ละแถบคือระยะทางที่รถไฟฟ้าวิ่งได้ในวินาทีนั้น เส้นสีขาวแบ่งพื้นที่เป็นรูปสามเหลี่ยมเล็ก ๆ ที่เท่ากัน แต่ละรูปเป็นครึ่งหนึ่งของสี่เหลี่ยมจัตุรัสเล็ก 1 s คูณ 1 m/s ในแถบแรกมีรูปสามเหลี่ยมเล็กหนึ่งรูป แถบที่สองสามรูป แถบที่สามห้ารูป และแถบที่สี่เจ็ดรูป แถบถัดไปแต่ละแถบสูงขึ้นหนึ่งช่อง จึงมีรูปสามเหลี่ยมเล็กเพิ่มขึ้นสองรูป ระยะทางในแต่ละวินาที และระยะห่างของเครื่องหมาย จึงเป็นอัตราส่วน 1:3:5:7
เมื่อรวมแถบเข้าด้วยกัน จะได้ระยะทางจากจุดเริ่มต้น หลังหนึ่งวินาทีได้รูปสามเหลี่ยมเล็กหนึ่งรูป หลังสองวินาที 1 + 3 = 4 หลังสามวินาที 1 + 3 + 5 = 9 หลังสี่วินาที 16 ทุกครั้งได้กำลังสองของจำนวนวินาที ตรงตามสูตร
กราฟของระยะทางเป็นพาราโบลา
เขียนระยะทางของรถไฟฟ้า
จุดต่าง ๆ ไม่ได้อยู่บนเส้นตรงแล้ว แต่อยู่บนเส้นโค้งที่เรียกว่าพาราโบลา ทำไมจึงโค้งขึ้น ความชันของกราฟระยะทางคืออัตราเร็ว และอัตราเร็วของรถไฟฟ้าเพิ่มขึ้นตลอด ตอนเริ่มต้นรถไฟฟ้าหยุดนิ่งและกราฟอยู่ในแนวนอน จากนั้นชันขึ้นเรื่อย ๆ เส้นตรงเส้นประสีเทาคือกราฟของการเคลื่อนที่ด้วยอัตราเร็วเฉลี่ยคงตัว 5 m/s ซึ่งในสิบวินาทีไปสิ้นสุดที่จุดเดียวกัน รถไฟฟ้าตามหลังในตอนแรก แล้วไล่ตามระยะที่เสียไปในตอนท้าย
นักคณิตศาสตร์จะกล่าวว่าระยะทางเป็นฟังก์ชันกำลังสองของเวลา เพราะมีเวลายกกำลังสอง กราฟของฟังก์ชันกำลังสองทุกฟังก์ชันเป็นพาราโบลา รวมทั้งของรถยนต์ที่ไม่ได้ออกตัวจากหยุดนิ่ง แต่กราฟ
ความเร็วโดยไม่ใช้เวลา
รถไฟฟ้าเร่งถึง 50 km/h ในเวลาราวสิบสี่วินาที ในระหว่างนั้นวิ่งได้กี่เมตร คำนวณผ่านเวลาก็ได้ แต่ทำได้โดยไม่ใช้เวลาด้วย เพราะมีสูตรที่ไม่มีเวลาอยู่เลย จากสูตร v = v0 + a · t หาเวลา
ในตัวเศษ กระจายวงเล็บ แล้วพจน์ตรงกลางจะหักล้างกัน:
จึงได้
ตรวจสอบกับรถยนต์: (10 m/s)2 + 2 × 2 m/s2 × 75 m = 100 m2/s2 + 300 m2/s2 = 400 m2/s2 ซึ่งเท่ากับ (20 m/s)2 จริง
รถไฟฟ้าออกตัวจากหยุดนิ่ง จึงได้ v2 = 2 · a · s และระยะทางคือ
กว่ารถไฟฟ้าจะวิ่งถึงห้าสิบกิโลเมตรต่อชั่วโมง ต้องใช้รางเกือบร้อยเมตร
สูตรเดียวกันใช้กับการเบรกได้ด้วย เพียงแต่ความเร่งเป็นลบเมื่อทิศบวกเป็นทิศที่วัตถุเคลื่อนที่ ถ้ารถเบรกจนหยุด ความเร็วปลายเป็นศูนย์ และความสัมพันธ์
รถต้องใช้ระยะกี่เมตรจริง ๆ เมื่อรวมช่วงเวลาก่อนคนขับจะเหยียบเบรกเข้ากับระยะเบรก และทำไมรถที่วิ่งเร็วเป็นสองเท่าจึงต้องใช้ระยะเบรกยาวเป็นสี่เท่า จะคำนวณในบทความถัดไป การเบรกและระยะเบรก