การเคลื่อนที่แบบวงกลมด้วยอัตราเร็วคงตัว
ม้าบนม้าหมุน ปลายเข็มวินาที หรือก้อนกรวดเล็ก ๆ ที่ติดอยู่ในดอกยาง (เมื่อมองจากรถ) เคลื่อนที่วนเป็นวงกลม ถ้ารักษาจังหวะเท่าเดิมตลอด เราเรียกว่าการเคลื่อนที่แบบวงกลมด้วยอัตราเร็วคงตัว (uniform circular motion) แนวการเคลื่อนที่เป็นวงกลม และอัตราเร็วไม่เปลี่ยน ในเวลาเท่ากันวัตถุเคลื่อนที่ได้ส่วนโค้งยาวเท่ากัน
ในทางกลับกัน ทิศของความเร็วเปลี่ยนไปตลอดเวลา เพราะลูกศรของความเร็วชี้ไปตามเส้นสัมผัสวงกลมเสมอ การเคลื่อนที่นี้สม่ำเสมอเฉพาะในแง่ของอัตราเร็วเท่านั้น จะอธิบายด้วยตัวเลขได้อย่างไร
บนเส้นตรง การบอกตำแหน่งใช้จำนวนเพียงจำนวนเดียว คือตำแหน่งบนแกน บนวงกลมก็ใช้จำนวนเดียวเช่นกัน คือมุมที่วัตถุหมุนไปนับจากจุดเริ่มต้น ในเรื่องนี้จึงมีมุมอยู่ทุกขั้นตอน
คาบและความถี่
ม้าหมุนในงานวัดเริ่มหมุน แล้วหมุนด้วยจังหวะเท่าเดิมตลอด เรายืนถือนาฬิกาจับเวลาอยู่ข้าง ๆ และวัดได้ว่าเพื่อนที่นั่งบนม้าผ่านหน้าเราทุกสิบวินาที เวลาที่ใช้หมุนครบหนึ่งรอบเรียกว่าคาบ (period) เขียนแทนด้วย T และวัดเป็นวินาที:
ถามในทางกลับกันก็ได้ ว่าในหนึ่งวินาทีม้าหมุนหมุนได้กี่รอบ นี่คือความถี่ (frequency) f ถ้าหนึ่งรอบใช้เวลาสิบวินาที ในหนึ่งวินาทีม้าหมุนหมุนได้หนึ่งส่วนสิบรอบ โดยทั่วไปความถี่หาได้จากหนึ่งรอบหารด้วยคาบ:
แทนค่า:
หน่วย “ต่อวินาที” คือ
เข็มวินาทีเดินครบหน้าปัดในหนึ่งนาที คาบจึงเป็น T = 60 s และความถี่
มอเตอร์และเครื่องซักผ้าบอกความถี่เป็นรอบต่อนาที เครื่องซักผ้าที่ปั่นหมาดที่ 1,200 rpm หมุนถังได้หนึ่งพันสองร้อยรอบในหนึ่งนาที หนึ่งนาทีมีหกสิบวินาที ในหนึ่งวินาทีจึงหมุนได้
รอบเป็นเพียงการนับจำนวน รอบต่อวินาทีกับเฮิรตซ์จึงเป็นสิ่งเดียวกัน ถังหมุนหนึ่งรอบใช้เวลา
ห้าส่วนร้อยวินาที ไม่แปลกที่เสื้อผ้าหลังกระจกจะเห็นเป็นเพียงภาพเบลอ
มุมที่วัดด้วยส่วนโค้ง
ในช่วงเวลาหนึ่ง ม้าหมุนหมุนไปเป็นมุมค่าหนึ่ง เราวัดมุมเป็นองศาได้อยู่แล้ว หนึ่งส่วนสี่รอบคือ 90° หนึ่งรอบเต็มคือ 360° แต่ในฟิสิกส์นิยมวัดมุมเป็นเรเดียน มากกว่า และจะเห็นเหตุผลในไม่ช้า
นึกภาพมุมที่มีจุดยอดอยู่ที่จุดศูนย์กลางของวงกลม แขนของมุมตัดวงกลมเป็นส่วนโค้งยาว s บนวงกลมที่ใหญ่กว่า ส่วนโค้งของมุมเดียวกันจะยาวกว่า โดยยาวกว่าเป็นจำนวนเท่าเดียวกับที่รัศมีใหญ่กว่า วงกลมใหญ่เป็นสองเท่า ส่วนโค้งก็ยาวเป็นสองเท่า อัตราส่วนของความยาวส่วนโค้งต่อรัศมีจึงไม่ขึ้นกับขนาดของวงกลม แต่ขึ้นกับมุมเท่านั้น อัตราส่วนนี้คือขนาดของมุมในหน่วยเรเดียน:
มุมที่วัตถุหมุนไปบนวงกลมเรียกว่าการกระจัดเชิงมุม (angular displacement) เขียนแทนด้วยอักษรกรีก φ (ฟาย) หนึ่งเรเดียนคือมุมที่มีส่วนโค้งยาวเท่ากับรัศมี จำนวนในหน่วยเรเดียนจึงบอกว่าส่วนโค้งยาวเท่ากับรัศมีกี่เส้น
หนึ่งรอบเต็มเป็นกี่เรเดียน ส่วนโค้งก็คือเส้นรอบวงทั้งหมด คือ 2π · r:
รัศมีตัดกันตามที่คาดไว้ หนึ่งรอบเต็มมี 2π เรเดียน ประมาณ 6.28:
ครึ่งรอบคือ π rad = 180° หนึ่งส่วนสี่รอบคือ
ดูว่าเกิดอะไรขึ้นกับหน่วย ความยาวส่วนโค้งและรัศมีเป็นเมตร เมื่อหารกันเมตรตัดกัน
กลับไปที่ม้าหมุน ม้าตัวในซึ่งอยู่ห่างจากจุดศูนย์กลาง 2 m เคลื่อนที่ไปตามส่วนโค้งของตัวเองได้ 3 m ม้าหมุนไปเป็นมุมเท่าใด แทนส่วนโค้งและรัศมีลงในสูตร:
ส่วนโค้งยาวเป็น 1.5 เท่าของรัศมี เป็นองศาคือ 1.5 × 57.3° ≈ 86° เกือบหนึ่งส่วนสี่รอบ
ทำไมไม่ใช้องศา จำนวน 360 เป็นข้อตกลงที่สืบทอดมาจากชาวบาบิโลน ส่วนเรเดียนมาจากวงกลมโดยตรง ความยาวส่วนโค้งจึงคำนวณได้ง่ายมาก s = φ · r ถ้าใช้องศา ในสูตรจะมีเศษส่วน
อัตราเร็วเชิงมุม
จังหวะการหมุนของม้าหมุนบอกด้วยอัตราเร็วเชิงมุม (angular speed) ω (โอเมกา) ซึ่งคือมุมที่หมุนไปในหนึ่งหน่วยเวลา:
มุมวัดเป็นเรเดียนและเวลาเป็นวินาที อัตราเร็วเชิงมุมจึงวัดเป็น rad/s ในการเคลื่อนที่แบบวงกลมด้วยอัตราเร็วคงตัว วัตถุหมุนไปเป็นมุมเท่ากันในช่วงเวลาที่เท่ากัน อัตราเร็วเชิงมุมจึงคงตัว
ในหนึ่งคาบ ม้าหมุนหมุนครบหนึ่งรอบ คือ 2π เรเดียน ดังนั้น
แทนคาบของม้าหมุนของเราลงในสูตร:
ในแต่ละวินาทีม้าหมุนหมุนไปมากกว่าครึ่งเรเดียนเล็กน้อย คือประมาณ 36° เข็มวินาทีซึ่งมีคาบ 60 s มีอัตราเร็วเชิงมุมเป็นหนึ่งส่วนหกของม้าหมุน
ความถี่กับอัตราเร็วเชิงมุมสับสนกันได้ง่าย จึงต้องระวัง ทั้งสองบอกว่าม้าหมุนหมุนเร็วเพียงใด เพียงแต่ใช้หน่วยต่างกัน ความถี่เป็นรอบต่อวินาที อัตราเร็วเชิงมุมเป็นเรเดียนต่อวินาที หนึ่งรอบมี 2π เรเดียน อัตราเร็วเชิงมุมจึงเป็นจำนวนที่มากกว่าความถี่ 2π เท่าเสมอ ใครที่ลืม 2π จะได้อัตราเร็วเชิงมุมของม้าหมุนเป็น 0.1 rad/s แทนที่จะเป็น 0.63 rad/s เรเดียนเป็นจำนวนเปล่า ๆ ทั้ง rad/s และ Hz เมื่อตัดกันแล้วจึงเป็นเพียง “ต่อวินาที” แต่เราไม่เขียนอัตราเร็วเชิงมุมเป็นเฮิรตซ์ เพื่อไม่ให้ใครสับสนกับความถี่
เมื่ออัตราเร็วเชิงมุมคงตัว มุมหาได้แบบเดียวกับระยะทางในการเคลื่อนที่แนวตรงด้วยความเร็วคงตัว เพียงใช้อัตราเร็วเชิงมุมแทนอัตราเร็ว และมุมแทนระยะทาง จาก
คือหนึ่งส่วนสี่รอบ และหนึ่งส่วนสี่ของคาบก็คือ 2.5 s นั่นเอง
สิ่งสำคัญของอัตราเร็วเชิงมุมคือ ม้าหมุนทั้งชุดมีค่าเดียวกัน ม้าที่ขอบกับม้าที่ใกล้จุดศูนย์กลางหมุนครบหนึ่งรอบในสิบวินาทีเท่ากัน และหมุนไปเป็นมุมเท่ากันในทุกวินาที
ทำไมขอบจึงเคลื่อนที่เร็วกว่า
บนม้าหมุนมีม้าสองตัวอยู่เคียงกัน ตัวในห่างจากจุดศูนย์กลาง 2 m ตัวนอกห่าง 4 m ทั้งสองเคลื่อนที่ไปด้วยกันเหมือนติดอยู่บนคานเดียวกัน จึงหมุนไปเป็นมุมเท่ากันในเวลาเท่ากัน แต่ม้าตัวนอกเคลื่อนที่บนวงกลมที่ใหญ่กว่า ในเวลาเท่ากันจึงเคลื่อนที่ได้ส่วนโค้งยาวเป็นสองเท่า ทั้งสองหมุนได้จำนวนรอบเท่ากัน แต่รอบของม้าตัวนอกยาวเป็นสองเท่า ภาพเคลื่อนไหวแสดงว่าก้านที่มีม้าทั้งสองตัวหมุนไปพร้อมกันทั้งก้าน มุมเป็นมุมร่วมกัน แต่รอยสีแดงยาวขึ้นเร็วเป็นสองเท่าของรอยสีน้ำเงิน
ระยะทางสองเท่าในเวลาเท่ากันหมายถึงอัตราเร็วสองเท่า ลองคำนวณดู ในหนึ่งรอบ ม้าเคลื่อนที่ได้เส้นรอบวงทั้งหมดของวงกลมของตัวเอง 2π · r และใช้เวลาหนึ่งคาบ T อัตราเร็วคือระยะทางหารด้วยเวลา:
ข้อควรระวังคือ r คือระยะห่างจากจุดศูนย์กลาง ซึ่งเป็นรัศมีของวงกลมที่ม้าเคลื่อนที่ ไม่ใช่เส้นผ่านศูนย์กลางของม้าหมุนทั้งชุด สำหรับม้าตัวนอกแทน 4 m:
ประมาณ 9 km/h ซึ่งเท่ากับการวิ่งเหยาะ ๆ ม้าตัวใน:
ประมาณ 4.5 km/h ซึ่งเท่ากับการเดินธรรมดา คนที่ยืนอยู่ที่จุดศูนย์กลางพอดีจะหมุนอยู่กับที่และไม่ได้ไปไหน เด็ก ๆ จึงแย่งกันนั่งม้าที่ขอบ ซึ่งลมก็พัดแรงกว่าด้วย ใครที่นั่งใกล้จุดศูนย์กลางก็เหมือนขี่ม้าแคระ
อัตราเร็วหาได้จากอัตราเร็วเชิงมุมด้วย อัตราเร็วคือระยะทางต่อเวลา
เศษส่วน
อัตราเร็ว v นี้เรียกเฉพาะว่าอัตราเร็วเชิงเส้น (อัตราเร็วตามแนวเส้นสัมผัส) เพื่อไม่ให้สับสนกับอัตราเร็วเชิงมุม เมื่ออัตราเร็วเชิงมุมเท่ากัน อัตราเร็วเชิงเส้นแปรผันตรงกับระยะห่างจากจุดศูนย์กลาง ตรวจสอบกับม้าตัวนอก:
ถูกต้อง สำหรับม้าตัวในได้
สูตรนี้ใช้ในทางกลับกันได้ด้วย เจ้าของม้าหมุนอยากให้ม้าตัวนอกเคลื่อนที่ 3 m/s ม้าหมุนต้องหมุนเร็วเท่าใด จากความสัมพันธ์ v = ω · r หารทั้งสองข้างด้วยรัศมี:
คาบได้จากความสัมพันธ์
ม้าหมุนจึงต้องหมุนหนึ่งรอบในเวลาประมาณแปดวินาทีครึ่งแทนที่จะเป็นสิบวินาที ม้าตัวในจะเคลื่อนที่ด้วยอัตราเร็วครึ่งหนึ่ง คือ 1.5 m/s
สำหรับอีกขั้วหนึ่ง ลองดูนาฬิกา ปลายเข็มนาทียาว 10 cm เคลื่อนที่ด้วยคาบ 3,600 s ดังนั้น
ประมาณหนึ่งส่วนหกมิลลิเมตรต่อวินาที หอยทากยังแซงได้ เราจึงมองไม่เห็นการเคลื่อนที่ของเข็มนาทีด้วยตา แต่หลังห้านาทีก็เห็นได้
สุดท้ายกลับไปที่เครื่องซักผ้า ถังมีรัศมีประมาณ 25 cm หรือ 0.25 m และมีอัตราเร็วเชิงมุม 40π rad/s:
ประมาณ 113 km/h ถุงเท้าที่แนบอยู่กับผนังถังขณะปั่นหมาดพุ่งไปด้วยอัตราเร็วเท่ารถบนทางด่วน ทั้งที่เครื่องซักผ้ายังตั้งอยู่นิ่งในห้องน้ำ
ม้าบนม้าหมุนและถุงเท้าในถังเคลื่อนที่ด้วยอัตราเร็วเท่าเดิมตลอด แต่ลูกศรของความเร็วชี้ไปทางใหม่ทุกขณะ ทำไมการเคลื่อนที่แบบนี้จึงมีความเร่ง ความเร่งนั้นมีทิศใดและมีขนาดเท่าใด จะแสดงในบทความถัดไป ความเร่งสู่ศูนย์กลาง