✖

แรงเฉื่อย

พิมพ์นั่งรถไฟไปเชียงใหม่ และแขวนตุ๊กตาลิงขนนุ่มด้วยเชือกไว้กับตะขอข้างหน้าต่าง เมื่อรถไฟจอดอยู่ ตุ๊กตาลิงห้อยลงในแนวดิ่ง ทันทีที่รถไฟออกตัว ตุ๊กตาเอนไปข้างหลัง สวนกับทิศที่รถไฟวิ่ง และห้อยเอียงอยู่อย่างนั้นตราบเท่าที่รถไฟยังเร่ง ใครผลักตุ๊กตา ไม่มีใครเลย ตุ๊กตาลิงเพียงไม่ได้เริ่มเคลื่อนที่ไปพร้อมกับตู้รถไฟทันที

ตู้รถไฟออกตัวไปทางขวา ลูกศรสีดำด้านบนแสดงความเร่ง และเข็มของมาตรวัดความเร็วบนผนังตู้สูงขึ้น ตุ๊กตาลิงที่แขวนด้วยเชือกเอนไปข้างหลัง สวนกับทิศที่รถไฟวิ่ง เมื่อรถไฟวิ่งต่อไปด้วยอัตราเร็วคงตัว เข็มหยุดนิ่ง ลูกศรหายไป และตุ๊กตาลิงห้อยในแนวดิ่งอีกครั้ง

เมื่อกรอบอ้างอิงมีความเร่ง

ดูจากชานชาลาก่อน รถไฟเร่งไปข้างหน้า และตามกฎของความเฉื่อย ตุ๊กตาลิงอยากอยู่ที่เดิม แต่ตะขอดึงตุ๊กตาไปด้วย เชือกเอียงและเริ่มดึงตุ๊กตาไปข้างหน้า ทุกอย่างสอดคล้องกัน ตุ๊กตาลิงมีความเร่ง เพราะมีแรงลัพธ์ที่ไม่เป็นศูนย์กระทำ

พิมพ์ที่อยู่ในตู้รถไฟเห็นต่างออกไป เมื่อเทียบกับเธอ ตุ๊กตาลิงห้อยนิ่ง แต่ห้อยเอียง มีน้ำหนักกระทำลง และแรงของเชือกกระทำเฉียงขึ้นไปข้างหน้า สองแรงนี้รวมกันไม่เป็นศูนย์ เพราะเชือกดึงไปข้างหน้าเล็กน้อยและไม่มีอะไรต้านไว้ ตามกฎของนิวตัน ตุ๊กตาลิงควรเริ่มเคลื่อนที่ไปข้างหน้า แต่กลับห้อยนิ่งอยู่ ในกรอบอ้างอิงที่ติดอยู่กับรถไฟที่กำลังเร่ง กฎของความเฉื่อยและกฎข้อที่สองของนิวตันจึงใช้ไม่ได้

กรอบแบบนี้เรียกว่ากรอบอ้างอิงไม่เฉื่อย (non-inertial frame of reference) ได้แก่ทุกกรอบที่มีความเร่งเทียบกับกรอบเฉื่อย เช่น เทียบกับโลกซึ่งเราถือว่าเป็นกรอบเฉื่อย ตัวอย่างเช่น รถไฟหรือรถเมล์ที่ออกตัวหรือเบรก ลิฟต์ขณะออกตัว รถในทางโค้ง และม้าหมุน

แรงเฉื่อย

แต่พิมพ์มีทางแก้ เธอจะคำนวณเหมือนว่าวัตถุทุกชิ้นในตู้รถไฟมีแรงเพิ่มขึ้นอีกหนึ่งแรงกระทำ ซึ่งมีทิศสวนกับความเร่งของรถไฟ:

Fi→=−m⋅a→

เมื่อ m เป็นมวลของวัตถุ และ a→ เป็นความเร่งของกรอบอ้างอิง ในที่นี้คือของรถไฟ แรงนี้เรียกว่าแรงเฉื่อย (inertial force) เครื่องหมายลบแสดงว่ามีทิศตรงข้าม รถไฟออกตัวไปข้างหน้า แรงเฉื่อยมีทิศไปข้างหลัง เมื่อพิมพ์นำแรงนี้ไปรวมกับแรงอื่น แรงทั้งหมดที่กระทำต่อตุ๊กตาลิงจะรวมกันได้ศูนย์ และกฎข้อที่หนึ่งกับข้อที่สองของนิวตันก็ใช้ได้ในตู้รถไฟอีกครั้ง

สิ่งที่แรงเฉื่อยอธิบาย เรารู้จักดีจากร่างกายของเราเอง ตอนออกตัวเรา “ถูกกด” ลงไปในเบาะ ตอนเบรกเรา “ถูกเหวี่ยง” ไปข้างหน้าเข้าหาเข็มขัดนิรภัย แต่แรงนี้เป็นแรงที่แปลกมาก

แรงที่ไม่มีใครออกแรง

แรงทั้งหมดที่เราคำนวณกันมาเป็นการกระทำของวัตถุหนึ่งต่ออีกวัตถุหนึ่ง เชือกดึงตุ๊กตาลิง โลกดึงดูดตุ๊กตาลิง แต่แรงเฉื่อยไม่มีอะไรออกแรง ลองหาดูว่าใครดันตุ๊กตาลิงไปข้างหลัง จะไม่พบใครเลย แรงเฉื่อยจึงไม่มีแรงปฏิกิริยาด้วย ตามกฎข้อที่สามของนิวตัน แรงปฏิกิริยาต้องกระทำต่อผู้ที่ออกแรง แต่ไม่มีผู้ที่ออกแรง

แรงเฉื่อยเป็นเครื่องมือช่วยของผู้สังเกตที่เคลื่อนที่ไปกับกรอบที่มีความเร่ง ผู้สังเกตบนชานชาลาไม่ต้องใช้แรงนี้และไม่วาดไว้ในรูป แรงนี้จึงเรียกว่าแรงเทียม (fictitious force) แต่ไม่ได้หมายความว่าเราจะไม่รู้สึกอะไรเลย ตอนออกตัว เบาะดันหลังเราจริง ๆ แต่นั่นเป็นแรงจริงของเบาะ ซึ่งทำให้เราเคลื่อนที่ไปพร้อมกับรถไฟ

ตุ๊กตาลิงจากข้างนอกและจากข้างใน

ลองคำนวณว่าตุ๊กตาลิงเอนไปเป็นมุมเท่าใด เมื่อรถไฟออกตัวด้วยความเร่ง 0.8 m/s2 เราจะทำสองครั้ง ครั้งหนึ่งจากชานชาลา และอีกครั้งจากตู้รถไฟ

ทางซ้ายมองจากชานชาลา: น้ำหนักสีน้ำเงิน W⃗ แรงของเชือกสีแดง F⃗ และแรงลัพธ์สีเขียว m·a⃗ ในทิศของความเร่งของรถไฟ ทางขวามองจากตู้รถไฟ: มีแรงเฉื่อยเส้นประสีม่วง F⃗_i เพิ่มขึ้น และแรงลัพธ์เป็นศูนย์

จากชานชาลา มีน้ำหนัก W→ และแรงของเชือก F→ ซึ่งเอียงจากแนวดิ่งเป็นมุม α กระทำต่อตุ๊กตาลิง ตุ๊กตาลิงเริ่มเคลื่อนที่ไปพร้อมกับรถไฟ ตามกฎข้อที่สองของนิวตัน แรงลัพธ์ของทั้งสองแรงจึงเป็น m⋅a→ และมีทิศในแนวนอนไปข้างหน้า แยกแรงของเชือกเป็นสององค์ประกอบ องค์ประกอบแนวดิ่งหักล้างน้ำหนัก องค์ประกอบแนวนอนเป็นแรงลัพธ์:

F⋅cos⁡α=m⋅g,F⋅sin⁡α=m⋅a

จากตู้รถไฟ ตุ๊กตาลิงห้อยนิ่ง แรงลัพธ์จึงเป็นศูนย์ นอกจากน้ำหนักและเชือกแล้ว ตอนนี้ยังมีแรงเฉื่อยขนาด m · a ไปข้างหลังกระทำด้วย องค์ประกอบแนวดิ่งของแรงของเชือกหักล้างน้ำหนัก องค์ประกอบแนวนอนหักล้างแรงเฉื่อย:

F⋅cos⁡α=m⋅g,F⋅sin⁡α=m⋅a

ได้สมการเหมือนกันทุกประการ เพียงแต่ตีความต่างกันในแต่ละครั้ง ผลคูณ m · a จากข้างนอกเป็นแรงลัพธ์ จากข้างในเป็นแรงเฉื่อย นำสมการที่สองหารด้วยสมการแรก มวลและแรงของเชือกตัดกัน และอัตราส่วนของไซน์ต่อโคไซน์คือแทนเจนต์:

tan⁡α=ag

แทนค่า:

tan⁡α=0.8m/s29.81m/s2≈0.082

มุมที่มีแทนเจนต์เท่ากับ 0.082 หาได้ด้วยปุ่ม tan−1 ของเครื่องคิดเลข: α ≈ 4.7° ตุ๊กตาลิงเบนไปไม่ถึงห้าองศา ในรูปขยายมุมให้ใหญ่เพื่อให้อ่านง่าย มวลไม่มีผล เป้หนัก ๆ ที่แขวนบนตะขอก็จะเบนไปเท่ากัน ใช้ในทางกลับกันได้ด้วย ใครที่วัดมุมได้ก็รู้ความเร่งของรถไฟ ตุ๊กตาลิงที่แขวนด้วยเชือกจึงเป็นเครื่องวัดความเร่งที่ใช้ได้ดีทีเดียว

ลิฟต์จากข้างใน

ในลิฟต์ที่เริ่มขึ้นด้วยความเร่ง a แรงเฉื่อยมีทิศลง เช่นเดียวกับน้ำหนัก ผู้โดยสารข้างในจะรู้สึกว่าจู่ ๆ โลกก็ดึงดูดแรงขึ้น เหมือนความเร่งโน้มถ่วงเพิ่มจาก g เป็น g + a กระเป๋าในมือดูหนักขึ้น และพื้นต้องดันแรงขึ้น เมื่อลิฟต์เบรกที่ด้านบน ความเร่งมีทิศลง แรงเฉื่อยมีทิศขึ้น และหักน้ำหนักปรากฏออกไปส่วนหนึ่ง

ถ้าสายลิฟต์ขาดและลิฟต์ตกด้วยความเร่ง g แรงเฉื่อย m · g ที่มีทิศขึ้นจะหักล้างน้ำหนักพอดี และผู้โดยสารจะลอยอยู่ข้างใน เมื่อมองจากข้างนอกเป็นเหตุการณ์เดียวกัน เพียงแต่ดูต่างออกไป คือผู้โดยสารตกไปพร้อมกับลิฟต์และพื้นไม่ได้ดันเขา

แรงหนีศูนย์กลาง

ม้าหมุนกำลังหมุน จุดทุกจุดของม้าหมุนจึงมีความเร่งสู่ศูนย์กลาง ω2 · r เข้าหาจุดศูนย์กลาง แรงเฉื่อยมีทิศตรงข้าม คือออกจากแกนหมุน และเรียกว่าแรงหนีศูนย์กลาง (centrifugal force):

Fcf=m⋅ω2⋅r=m⋅v2r

สำหรับวัตถุที่หมุนไปพร้อมกับม้าหมุน แรงนี้มีขนาดเท่ากับแรงสู่ศูนย์กลาง เพียงแต่มีทิศตรงข้าม และมีอยู่เฉพาะในกรอบที่หมุนเท่านั้น นี่คือสิ่งที่ในภาษาทั่วไปเราเรียกว่าแรงหนีศูนย์กลาง คือสิ่งที่กดผู้โดยสารเข้ากับประตูในทางโค้ง ภายในรถ นี่เป็นการอธิบายที่สมเหตุสมผล แต่จากทางเท้าไม่มีใครเห็นแรงที่ชี้ออกไปข้างนอกเลย เห็นเพียงประตูที่ดันผู้โดยสารเข้าหาจุดศูนย์กลางของทางโค้ง และบังคับให้เขาเลี้ยวไปพร้อมกับรถ

ต้นมีมวล 30 kg และนั่งอยู่บนม้าหมุนในสนามเด็กเล่น ห่างจากแกน 1.5 m เขาจับราวไว้ และพ่อหมุนม้าหมุนให้ได้หนึ่งรอบใน 4 s อัตราเร็วของต้นคือ

v=2π⋅rT=2π×1.5m4s=0.75πm/s≈2.36m/s

ม้าหมุนมองจากด้านบน ทางซ้ายมองจากม้านั่ง: ความเร็วสีแดง v⃗ ตามเส้นสัมผัส และแรงของราวสีเขียว F⃗ เข้าหาจุดศูนย์กลาง ทางขวามองจากม้าหมุน: ต้นอยู่นิ่ง แรงของราวสีเขียวกับแรงหนีศูนย์กลางเส้นประสีม่วง F⃗_cf หักล้างกัน

จากม้านั่ง ต้นเคลื่อนที่เป็นวงกลม ราวจึงต้องดึงเขาเข้าหาจุดศูนย์กลางด้วยแรงสู่ศูนย์กลาง ขนาด Fc ของแรงนี้คือขนาดของแรงสีเขียวของราว (ไม่คิดแรงเสียดทานกับที่นั่ง):

Fc=m⋅v2r=30kg×(0.75πm/s)21.5m=11.25π2N≈111N

จากม้าหมุน ต้นนั่งนิ่ง แรงหนีศูนย์กลางดึงเขาออกไปข้างนอก ด้วยสูตรเดียวกันก็ได้ 111 N อีก และราวยึดเขาไว้ด้านในด้วยแรงขนาดเท่ากัน แรงอยู่ในสมดุล แต่แรงหนีศูนย์กลางไม่ใช่แรงปฏิกิริยาของแรงของราว ทั้งสองกระทำต่อต้น แรงปฏิกิริยาคือแรงที่ต้นดึงราว การอธิบายทั้งสองแบบตรงกันในสิ่งที่ต้นรู้สึกจริง คือมือของเขาต้องรับแรงประมาณ 111 N เหมือนยกกระเป๋าหนักสิบเอ็ดกิโลกรัม แรงในแนวดิ่ง คือน้ำหนักกับแรงปฏิกิริยาตั้งฉาก เราไม่ได้รวมไว้ เพราะหักล้างกัน

ถ้าต้นปล่อยมือเล่า ทันทีที่ราวหยุดดึง ไม่มีแรงในแนวนอนกระทำ และที่นั่งก็ยึดเขาไว้ไม่ได้ เพราะเราไม่คิดแรงเสียดทานกับที่นั่ง ตามกฎของความเฉื่อย ต้นจะเคลื่อนที่ต่อไปเป็นเส้นตรงตามเส้นสัมผัสวงกลม เหมือนก้อนหินเมื่อเชือกขาดทุกประการ เมื่อมองจากม้าหมุนจะดูต่างออกไป ต้นเคลื่อนที่ออกห่างจากแกน และในขณะเดียวกันก็หมุนตามไม่ทัน การเบนนี้ เมื่อมองจากข้างใน อธิบายได้ด้วยแรงเฉื่อยอีกแรงหนึ่ง คือแรงโคริออลิส ซึ่งในกรอบที่หมุน กระทำต่อวัตถุที่เคลื่อนที่อยู่ในกรอบนั้น

ควรใช้การอธิบายแบบใดเมื่อใด

การอธิบายทั้งสองแบบถูกต้องและได้ผลเดียวกัน จากข้างนอก คือจากกรอบเฉื่อย เราวาดเฉพาะแรงจริง และแรงลัพธ์ของแรงเหล่านั้นคือ m⋅a→ จากข้างใน เราเพิ่มแรงเฉื่อย และเมื่อวัตถุอยู่นิ่งเทียบกับยานพาหนะ ผลบวกของแรงทั้งหมดเป็นศูนย์ การคำนวณจากข้างในคุ้มค่าเมื่อสนใจว่าสิ่งใดเป็นอย่างไรเทียบกับยานพาหนะ เช่น ตุ๊กตาลิงเอนไปเท่าใด หรือเครื่องชั่งในลิฟต์แสดงค่าเท่าใด

ปัญหาเกิดขึ้นเมื่อนำการอธิบายทั้งสองมาปนกัน เช่น มีคนวาดรถในทางโค้งจากมุมมองของถนน แล้วเพิ่มแรงหนีศูนย์กลางที่ชี้ออกไปข้างนอกเข้าไปกับแรงเสียดทาน แรงจะหักล้างกัน แรงลัพธ์เป็นศูนย์ และตามกฎของความเฉื่อยรถจะวิ่งเป็นเส้นตรง ไม่ใช่เป็นวงกลม แรงหนีศูนย์กลางไม่ได้อยู่ในรูปที่มองจากข้างนอก แต่เป็นของคนที่นั่งอยู่ข้างในและหมุนไปพร้อมกับคนอื่นเท่านั้น

บทความนี้เป็นบทความสุดท้ายของชุดบทความอธิบายเรื่องจลนศาสตร์และพลศาสตร์ ต่อไปคือตัวอย่างโจทย์จลนศาสตร์ และหลังจากนั้นคือตัวอย่างโจทย์พลศาสตร์