กฎข้อที่สองของนิวตัน
ในซูเปอร์มาร์เก็ตมีรถเข็นสองคันจอดอยู่ข้างกัน คันหนึ่งว่างและมีมวล 10 kg อีกคันบรรทุกน้ำดื่มและอาหารกระป๋องเต็มและมีมวล 25 kg เราดันทั้งสองคันเท่ากันด้วยแรง 50 N รถเข็นว่างพุ่งออกไปเหมือนกระสุน ส่วนคันที่เต็มค่อย ๆ ขยับอย่างเชื่องช้า ต่างกันเท่าใดกันแน่ กฎข้อที่สองของนิวตัน (Newton's second law) จะบอก กฎนี้เรียกอีกชื่อว่ากฎของแรง เพื่อความง่ายจะไม่คิดแรงเสียดทานของล้อ
รถเข็นทั้งสองคันออกตัวจากหยุดนิ่ง และเครื่องหมายสีส้มแสดงตำแหน่งของด้านหน้ารถเข็นทุกช่วงเวลาที่เท่ากัน ทั้งสองคันมีระยะห่างของเครื่องหมายยาวขึ้น จึงมีความเร่งทั้งคู่ แต่ในเวลาเท่ากัน รถเข็นว่างเคลื่อนที่ได้ระยะทางยาวเป็น 2.5 เท่าของคันที่เต็ม เพราะมีความเร่งมากเป็น 2.5 เท่า ทั้งที่ลูกศรของแรงของทั้งสองคันยาวเท่ากัน ความแตกต่างเกิดจากของที่บรรทุกเท่านั้น
กฎของแรง
ไอแซก นิวตัน เขียนกฎนี้ไว้ในปี 1687 ประมาณดังนี้:
การเปลี่ยนแปลงของการเคลื่อนที่แปรผันตรงกับแรงที่กระทำ และเกิดขึ้นในทิศของเส้นตรงที่แรงนั้นกระทำ
ดูเหมือนไม่มีมวลอยู่ในกฎ แต่ไม่ใช่ คำว่าการเคลื่อนที่ของนิวตันหมายถึงผลคูณของมวลกับความเร็ว มวลจึงซ่อนอยู่ในคำนี้
ในภาษาปัจจุบัน ยิ่งแรงที่กระทำต่อวัตถุมาก ความเร่งยิ่งมาก และยิ่งมวลของวัตถุมาก ความเร่งยิ่งน้อย:
ถ้าเพิ่มแรงเป็นสองเท่า ความเร่งก็เพิ่มเป็นสองเท่า ถ้าเพิ่มมวลเป็นสองเท่า ความเร่งจะลดลงเหลือครึ่งหนึ่ง กฎนี้มักเขียนในรูปที่คูณด้วยมวล:
แรงและความเร่งเป็นเวกเตอร์ รูปที่สมบูรณ์จึงเป็น
มีเรื่องหนึ่งที่ต้องระวัง
กลับไปที่รถเข็นและคำนวณความเร่ง เริ่มจากคันที่ว่าง:
และคันที่เต็ม:
ทำไมจึงได้หน่วยเป็นเมตรต่อวินาทีกำลังสอง จะอธิบายในไม่ช้า ความเร่ง 5 m/s2 หมายความว่าอัตราเร็วของรถเข็นว่างเพิ่มขึ้น 5 m/s ทุกวินาที ส่วนคันที่เต็มเพิ่มขึ้นเพียง 2 m/s รถเข็นที่เต็มมีมวลมากเป็น 2.5 เท่า ความเร่งจึงเป็นสองส่วนห้าของคันที่ว่าง ถ้าดันรถเข็นว่างแรงเป็นสองเท่า คือด้วยแรง 100 N ความเร่งจะเป็นสองเท่า คือ 10 m/s2
แต่ไม่มีใครดันรถเข็นอยู่นาน ถ้าดันเพียงครึ่งวินาที รถเข็นว่างจะเร่งถึง 5 m/s2 × 0.5 s = 2.5 m/s ส่วนคันที่เต็มถึงเพียง 2 m/s2 × 0.5 s = 1 m/s
มวลเป็นตัววัดความเฉื่อย
วัตถุคงความเร็วของตัวเองไว้ จนกว่าแรงจะบังคับให้เปลี่ยน ซึ่งเรียกว่าความเฉื่อย กฎข้อที่สองเพิ่มตัวเลขให้กับความเฉื่อย: ยิ่งมวลมาก วัตถุยิ่งต้านการเปลี่ยนความเร็วมาก มวลจึงเป็นตัววัดความเฉื่อย
ด้วยเหตุนี้ รถเข็นว่างจึงขยับได้ด้วยนิ้วเดียว แต่การหยุดรถเข็นที่เต็มและกำลังเคลื่อนที่ต้องใช้แรงมาก เหตุผลเดียวกันนี้ทำให้รถบรรทุกออกตัวจากสัญญาณไฟจราจรช้ากว่ารถเก๋ง แม้จะมีเครื่องยนต์ที่แรงกว่ามาก
วัตถุที่ใหญ่กว่าไม่จำเป็นต้องมีมวลมากกว่า ลูกวอลเลย์บอลชายหาดใหญ่กว่าลูกโบว์ลิ่ง แต่คงไม่มีใครอยากเตะลูกโบว์ลิ่ง เพราะลูกโบว์ลิ่งมีมวลมากกว่ามาก การเตะด้วยแรงเท่ากันจึงทำให้ลูกโบว์ลิ่งเคลื่อนที่เพียงเล็กน้อย และเท้าจะกระแทกลูกโบว์ลิ่ง
ความเฉื่อยไม่หายไปแม้ในที่ที่ของไม่มีน้ำหนัก นักบินอวกาศบนสถานีอวกาศยกลังหนักร้อยกิโลกรัมได้ด้วยมือเดียว เพราะลังกับสถานีกำลังตกรอบโลกไปด้วยกัน และลังลอยอยู่ในสภาพไร้น้ำหนัก แต่ทันทีที่ต้องการทำให้ลังเคลื่อนที่หรือหยุดภายในสถานี ก็ต้องออกแรงเท่ากับบนโลก ลังยังมีมวล 100 kg และมีความเฉื่อยเท่าเดิม
นิวตันมาจากไหน
หน่วยของแรงคือนิวตัน N = kg·m/s2 ทำไมจึงเป็นเช่นนี้ อธิบายได้ด้วยกฎข้อที่สอง ซึ่งใช้นิยามนิวตัน: หนึ่งนิวตันคือแรงที่ทำให้วัตถุมวล 1 kg มีความเร่ง 1 m/s2 แทนลงใน F = m · a:
จากนี้ได้หน่วยของความเร่งของรถเข็นด้วย หารนิวตันด้วยกิโลกรัม:
กิโลกรัมตัดกัน เหลือเมตรต่อวินาทีกำลังสอง
หนึ่งนิวตันมีขนาดเท่าใด ประมาณเท่ากับการถือแอปเปิลลูกเล็กไว้ในมือ วางขวดน้ำหนึ่งลิตรซึ่งมีมวลประมาณ 1 kg ไว้บนพื้นน้ำแข็งที่ลื่นสมบูรณ์ แล้วดึงด้วยแรงคงตัว 1 N ขวดจะเร่งตลอดเวลา หลังหนึ่งวินาทีจะมีอัตราเร็ว 1 m/s หลังสองวินาที 2 m/s แรงคงตัวไม่ได้ทำให้ความเร็วคงตัว แต่ทำให้ความเร็วเปลี่ยนไปตลอด
รถยนต์ออกตัวด้วยแรงเท่าใด
รถครอบครัวที่มีมวล 1,200 kg เร่งจากศูนย์ถึง 100 km/h ในสิบวินาที จึงมีความเร่งประมาณ 2.8 m/s2 ต้องมีแรงลัพธ์ขนาดเท่าใดกระทำต่อรถ
สูตรจัดรูปไว้แล้ว จึงแทนค่าได้ทันที:
หน่วยถูกต้อง กิโลกรัมคูณเมตรต่อวินาทีกำลังสองคือนิวตัน ต้องมีแรงลัพธ์ประมาณ 3,360 N กระทำต่อรถ คือกว่าสามกิโลนิวตัน สังเกตคำว่าลัพธ์ แรงต้านอากาศและแรงต้านการกลิ้งของยางก็กระทำสวนกับการเคลื่อนที่ของรถด้วย ถนนจึงต้องดันรถผ่านล้อด้วยแรงมากกว่านี้อีกเล็กน้อย
แรงหลายแรงพร้อมกัน
ส่วนใหญ่มีแรงหลายแรงกระทำต่อวัตถุ และทำตามขั้นตอนเดิมเสมอ:
- วาดแรงที่กระทำต่อวัตถุ และเลือกทิศบวก
- บวกแรงเข้าด้วยกัน จะได้แรงลัพธ์
- หารด้วยมวล จะได้ความเร่ง
วาดเฉพาะแรงที่กระทำต่อวัตถุที่สนใจ แรงที่รถกดถนนไม่เกี่ยวกับการคำนวณความเร่งของรถ เพราะแรงนั้นกระทำต่อถนน พลศาสตร์ทั้งหมดตั้งอยู่บนขั้นตอนนี้ ในบทความต่อ ๆ ไปจะมีเพียงแรงชนิดใหม่เพิ่มเข้ามา
รถคันเดิมจากตัวอย่างก่อนหน้า ตอนนี้วิ่งบนถนนสายรองและคนขับเหยียบคันเร่ง ถนนดันรถผ่านล้อไปข้างหน้าด้วยแรง F1 = 3,000 N แรงต้านอากาศและแรงต้านการกลิ้งทำให้รถช้าลงด้วยแรง F2 = 600 N
ลูกศรสีแดงคือแรงขับ สีน้ำเงินคือแรงต้าน และสีเขียวคือแรงลัพธ์ ทั้งหมดใช้มาตราส่วนเดียวกัน ในแนวดิ่งยังมีน้ำหนักกระทำต่อรถลงด้านล่าง และถนนดันรถขึ้นด้วยแรงที่มีขนาดเท่ากัน ทั้งสองหักล้างกัน จึงไม่วาดไว้ในรูป
เลือกทิศบวกเป็นทิศที่รถวิ่ง แรงทั้งสองมีทิศตรงข้ามกัน ขนาดจึงลบกัน:
หารด้วยมวล:
รถมีความเร่ง 2 m/s2 ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยคือนำเพียงแรงขับมาหารด้วยมวล ซึ่งจะได้ 2.5 m/s2 มากเกินไป เพราะแรงต้านอากาศหายไปจากการคำนวณ
ขั้นตอนเดียวกันใช้ได้กับสถานการณ์อื่นด้วย บนทางด่วนรถวิ่งด้วยอัตราเร็วคงตัว แรงต้านในที่นี้ประมาณ 600 N และแรงขับมีขนาดเท่ากับแรงต้าน แรงลัพธ์เป็นศูนย์ และความเร่งก็เป็นศูนย์ เมื่อคนขับปล่อยคันเร่ง แรงขับหายไป เหลือเพียงแรงต้านที่มีทิศสวนกับทิศบวก (ไม่คิดการเบรกด้วยเครื่องยนต์):
ความเร่งที่เป็นลบหมายความว่ารถช้าลง
ขั้นตอนนี้ใช้ในทางกลับกันได้ด้วย คือจากความเร่งกลับไปหาแรง รถต้องมีแรงขับเท่าใดจึงจะมีความเร่ง 2.8 m/s2 ทั้งที่มีแรงต้าน 600 N แรงลัพธ์ต้องเป็น F = m · a = 3,360 N ตามที่คำนวณไว้ข้างต้น จากความสัมพันธ์ของแรงลัพธ์ หาแรงขับ:
แทนค่า:
แรงขับจึงต้องเกือบถึงสี่กิโลนิวตัน ใครที่ลืมแรงต้าน รถของเขาจะออกตัวช้ากว่าที่คำนวณได้
ทำไมของหนักกับของเบาจึงตกเร็วเท่ากัน
ในการตกอย่างอิสระ วัตถุทุกชิ้นที่ตำแหน่งเดียวกันมีความเร่งเท่ากัน g ≈ 9.81 m/s2 ทั้งก้อนหินและพวงกุญแจ หลายคนจึงคิดว่าก้อนหินที่หนักกว่าต้องตกเร็วกว่า เพราะโลกดึงด้วยแรงมากกว่า โลกดึงแรงกว่าจริง แต่ก้อนหินที่หนักกว่าก็มีมวลมากกว่าด้วย จึงต้านการเปลี่ยนความเร็วมากกว่า
หนึ่งกิโลกรัมมีน้ำหนักเท่าใด เครื่องชั่งสปริงจะบอกว่าโลกดึงทุกกิโลกรัมด้วยแรงประมาณ 9.81 N น้ำหนักจึงแปรผันตรงกับมวล:
ในที่นี้จำนวน g เป็นแรงต่อกิโลกรัม N/kg ซึ่งเท่ากับ m/s2 โลกดึงลูกบอลที่มีมวล 0.5 kg ด้วยแรงประมาณ 4.9 N ดึงลูกโบว์ลิ่งที่มีมวล 5 kg ด้วยแรงมากเป็นสิบเท่า คือประมาณ 49 N แต่ลูกโบว์ลิ่งก็มีมวลมากเป็นสิบเท่าด้วย:
แรงสิบเท่า มวลสิบเท่า ความเร่งเท่ากัน โดยทั่วไป
มวลมีบทบาทสองอย่าง คือกำหนดว่าโลกดึงวัตถุแรงเพียงใด และกำหนดว่าวัตถุต้านการเปลี่ยนความเร็วมากเพียงใด การที่ทั้งสองบทบาทใช้จำนวนเดียวกันไม่ใช่เรื่องที่เห็นได้เอง แต่ตรวจสอบได้ด้วยการวัด และเป็นจริงด้วยความแม่นยำสูงมาก ด้วยเหตุนี้ค้อนจึงตกเหมือนตะปู
ในอากาศจะมีแรงต้านเพิ่มเข้ามา ซึ่งมีทิศขึ้น และแรงลัพธ์คือน้ำหนักที่ลดลงด้วยแรงต้าน สำหรับก้อนหิน แรงต้านน้อยมากเมื่อเทียบกับน้ำหนัก สำหรับขนนกที่แทบไม่มีน้ำหนัก แรงต้านหักน้ำหนักไปเกือบทั้งหมด บนโลกขนนกจึงร่อนลงมา ส่วนก้อนหินตก แรงต้านอากาศขึ้นกับรูปร่างและอัตราเร็วของวัตถุ ไม่ได้ขึ้นกับมวล ลูกบอลเล็กที่มีขนาดเท่ากัน ทำจากเหล็กและจากโฟม ถูกอากาศต้านเท่ากันเมื่ออัตราเร็วเท่ากัน แต่ยิ่งมวลมาก แรงต้านยิ่งหักความเร่งไปน้อย ลูกเหล็กจึงเสียความเร่งไปเพียงนิดเดียว ส่วนลูกโฟมช้าลงอย่างเห็นได้ชัด
ทำไมเบาะจึงดันหลังเรา
เมื่อรถออกตัวอย่างแรง เรารู้สึกว่าพนักพิงดันหลัง นี่คือแรงที่ทำให้เรามีความเร่งเท่ากับรถ และตอนนี้เราคำนวณแรงนี้ได้แล้ว ผู้โดยสารหญิงมีมวล 60 kg ในรถครอบครัวที่มีความเร่ง 2.8 m/s2 พนักพิงดันเธอด้วยแรง
ในรถสปอร์ตที่มีความเร่ง 9.3 m/s2 แรงนี้เป็น
เพื่อเปรียบเทียบ เบาะดันเธอจากด้านล่างด้วยแรงเท่ากับน้ำหนัก 60 kg × 9.81 m/s2 ≈ 589 N พนักพิงจึงดันหลังเกือบแรงเท่ากับที่เบาะดันจากด้านล่าง เราจึงพูดถึงแรง g เกือบ 1g ในแนวนอน อัตราส่วนของแรงทั้งสองเท่ากับอัตราส่วนของความเร่ง
กฎข้อที่สองจึงบอกว่าแรงทำอะไรกับวัตถุ ยังเหลือคำถามว่าแรงมาจากไหนและกระทำต่อใคร เมื่อเราดันรถเข็น เรารู้สึกว่ารถเข็นดันมือเรากลับ เรื่องนี้เป็นเรื่องของกฎข้อที่สามของนิวตัน
แรงที่เกิดเป็นคู่ทำงานอย่างไร จะแสดงในบทความถัดไป กฎข้อที่สามของนิวตัน