ความเร่ง
ผู้ผลิตรถยนต์ชอบอวดว่ารถของตนเร่งจากศูนย์ถึงร้อยได้ในกี่วินาที สำหรับรถครอบครัวทั่วไปได้ราวสิบวินาที ตัวเลขนี้บอกอะไร ก่อนอื่นแปลงร้อยกิโลเมตรต่อชั่วโมงเป็นเมตรต่อวินาที:
ในสิบวินาทีรถจึงเพิ่มอัตราเร็วได้ 27.8 m/s ถ้าเพิ่มอย่างสม่ำเสมอ ในแต่ละวินาทีรถจะเร็วขึ้นหนึ่งส่วนสิบของค่านี้ คือ 2.78 m/s หรือปัดเป็น 2.8 m/s หลังวินาทีแรกรถจะวิ่ง 2.8 m/s หลังวินาทีที่สอง 5.6 m/s หลังวินาทีที่สาม 8.4 m/s และหลังวินาทีที่สิบก็ได้ 27.8 m/s ปริมาณที่บอกว่าความเร็วเปลี่ยนไปเท่าใดในหนึ่งวินาทีเรียกว่าความเร่ง (acceleration)
รูปแสดงถนนสองเส้นซ้อนกัน รถทั้งสองคันทิ้งเครื่องหมายสีส้มไว้ทุกวินาทีเต็ม รถด้านบนรักษาจังหวะเท่าเดิมตลอด คือ 7 m/s เครื่องหมายจึงห่างกันเท่า ๆ กัน รถด้านล่างออกตัวจากหยุดนิ่งและเร่งขึ้น 2.8 m/s ทุกวินาที ในวินาทีแรกวิ่งได้เพียงนิดเดียว แค่ราวหนึ่งเมตรครึ่ง แต่หลังจากนั้นวิ่งได้มากขึ้นทุกวินาที เพราะเร็วขึ้นเรื่อย ๆ เครื่องหมายจึงห่างกันมากขึ้นเรื่อย ๆ ห่างเท่าใดจะคำนวณในไม่ช้า ในห้าวินาทีรถทั้งสองอยู่ที่ตำแหน่งเดียวกัน ห่างจากจุดเริ่มต้น 35 m รถด้านล่างตามหลังในตอนแรก แต่สุดท้ายวิ่งเร็วกว่าและไล่ทันรถด้านบนตรงเส้นชัย
สูตรของความเร่ง
ถ้าต้องการเพียงสูตร ความเร่ง a หาได้จากการเปลี่ยนแปลงของความเร็ว Δv หารด้วยเวลา Δt ที่ความเร็วเปลี่ยนไป:
อักษรกรีก Δ แทนการเปลี่ยนแปลง การเปลี่ยนแปลงของความเร็วคือผลต่างของความเร็วตอนสิ้นสุดกับตอนเริ่มต้น ความเร็วต้นเขียนเป็น v0 และความเร็วปลายเขียนเป็น v:
เขียนสิ่งที่โจทย์กำหนดสำหรับรถในตอนต้น:
แทนค่า:
รถครอบครัวมีความเร่งประมาณ 2.8 m/s2 ในความเป็นจริงรถไม่ได้เร่งเท่ากันตลอด เมื่อเข้าเกียร์สูงขึ้นจะเร่งได้น้อยลง ค่าที่คำนวณได้จึงเป็นความเร่งเฉลี่ยตลอดสิบวินาที ความเร่งขณะหนึ่งหาได้ด้วยเทคนิคเดียวกับอัตราเร็วขณะหนึ่ง คือวัดการเปลี่ยนแปลงของความเร็วในเวลา Δt ที่สั้นพอที่ความเร่งในช่วงนั้นจะไม่เปลี่ยนอย่างเห็นได้ชัด ผู้ที่รู้จักอนุพันธ์จะเห็นว่านี่คืออนุพันธ์ของความเร็วเทียบกับเวลา a = v'(t)
ทำไมเป็นเมตรต่อวินาทีกำลังสอง
หน่วยของความเร่งได้จากการนำหน่วยของความเร็วหารด้วยหน่วยของเวลา การหารด้วยจำนวนเหมือนกับการคูณด้วยส่วนกลับของจำนวนนั้น:
วินาทีสองตัวในตัวส่วนดูแปลก แต่แต่ละตัวอยู่ตรงนั้นด้วยเหตุผลต่างกัน ตัวแรกเป็นของความเร็ว (รถวิ่งกี่เมตรต่อวินาที) ตัวที่สองบอกว่าความเร็วนั้นเปลี่ยนไปในเวลาเท่าใด ดังนั้นให้อ่าน 2.8 m/s2 ว่า “เร็วขึ้น 2.8 m/s ทุกวินาที”
ใครชอบคำนวณเป็นกิโลเมตรต่อชั่วโมงก็บอกได้อีกแบบหนึ่ง รถที่เร่งจากศูนย์ถึงร้อยในสิบวินาทีเพิ่มอัตราเร็ว 10 km/h ทุกวินาที ค่า 10 km/h ต่อวินาทีเป็นความเร่งที่สมบูรณ์ เพียงแต่อยู่ในหน่วยที่ไม่มีใครใช้ เพราะปนชั่วโมงกับวินาที
ระวังอย่าสับสน ความเร่งมากไม่ได้หมายถึงอัตราเร็วมาก รถบนทางด่วนที่ตั้งระบบควบคุมความเร็วอัตโนมัติไว้ที่ 130 km/h มีความเร่งเป็นศูนย์ เพราะความเร็วไม่เปลี่ยน รถที่ออกตัวเมื่อไฟเขียวมีอัตราเร็วเกือบเป็นศูนย์ในตอนแรก แต่มีความเร่งมาก ความเร่งไม่ได้บอกว่าวัตถุเคลื่อนที่เร็วเพียงใด แต่บอกว่าความเร็วของวัตถุเปลี่ยนเร็วเพียงใด
ทำไมเครื่องหมายจึงห่างกันขึ้น
ดูรถด้านล่างในรูปอีกครั้ง รถมีความเร่ง 2.8 m/s2 ในวินาทีแรกจึงเร่งจากศูนย์ถึง 2.8 m/s อัตราเร็วเพิ่มขึ้นอย่างสม่ำเสมอ ในวินาทีแรกจึงวิ่งด้วยอัตราเร็วเฉลี่ยครึ่งหนึ่ง คือ 1.4 m/s และวิ่งได้ 1.4 m ในวินาทีที่สองเร่งจาก 2.8 m/s ถึง 5.6 m/s วิ่งด้วยอัตราเร็วเฉลี่ย 4.2 m/s และวิ่งได้ 4.2 m มากเป็นสามเท่าของวินาทีแรก ในวินาทีที่สามวิ่งด้วยอัตราเร็วเฉลี่ย 7 m/s เท่ากับรถด้านบน และวิ่งได้ 7 m เท่ากัน
ทุกวินาทีอัตราเร็วเฉลี่ยเพิ่มขึ้น 2.8 m/s ระยะทางบนถนนที่วิ่งได้จึงเพิ่มขึ้น 2.8 m ระยะห่างของเครื่องหมายคือ 1.4 m 4.2 m 7 m 9.8 m และ 12.6 m ตามลำดับ เป็นอัตราส่วน 1:3:5:7:9 และรวมกันได้ 35 m รถด้านบนวิ่ง 7 m/s ตลอด และในห้าวินาทีก็วิ่งได้ 35 m เช่นกัน การที่อัตราเร็วเฉลี่ยอยู่กึ่งกลางระหว่างอัตราเร็วตอนต้นและตอนท้ายของวินาทีนั้น เป็นจริงเฉพาะเมื่ออัตราเร็วเพิ่มขึ้นอย่างสม่ำเสมอเท่านั้น เหตุผลจะอธิบายในเรื่องการเคลื่อนที่แนวตรงด้วยความเร่งคงตัว
การเบรก
รถวิ่งด้วยอัตราเร็ว 72 km/h คือ 20 m/s คนขับเหยียบเบรก และในเวลา 4 s รถหยุด ความเร็วปลายเป็นศูนย์ ความเร็วต้นเป็น 20 m/s:
ความเร่งเป็นลบ อัตราเร็วของรถไม่ได้เพิ่มขึ้น แต่ลดลง 5 m/s ทุกวินาที ในชีวิตประจำวันเรียกว่าการชะลอ ส่วนนักฟิสิกส์จะกล่าวว่ารถเคลื่อนที่ช้าลงด้วยความเร่ง −5 m/s2 หรือด้วยความหน่วง (deceleration) 5 m/s2 ทั้งสองแบบมีความหมายเดียวกัน
แต่เครื่องหมายลบหมายถึงอะไรจริง ๆ ความเร็วเป็นเวกเตอร์ และความเร่งก็เป็นเวกเตอร์ ลูกศรของความเร่ง
รถทั้งสองคันวิ่งไปทางขวา ลูกศรสีแดงของความเร็ว
ความเร่งในทางโค้ง
รถวิ่งรอบวงเวียน และมาตรวัดความเร็วแสดง 54 km/h ตลอด แต่ความเร็วซึ่งเป็นเวกเตอร์ก็ยังเปลี่ยน เพราะลูกศรของความเร็วเบนไปตลอดเวลา และเมื่อความเร็วเปลี่ยนก็มีความเร่ง ความเร่งซึ่งเป็นเวกเตอร์คือการเปลี่ยนแปลงของเวกเตอร์ความเร็วในหนึ่งหน่วยเวลา:
การลบเวกเตอร์สองตัวทำได้โดยย้ายลูกศรทั้งสองมาไว้ที่จุดเดียวกัน ผลต่าง
ตัวอย่าง รถวิ่งผ่านหนึ่งส่วนสี่ของวงเวียนด้วยอัตราเร็วคงตัว 54 km/h = 15 m/s ในเวลา 3 s ตอนเริ่มต้นรถวิ่งไปทางตะวันออก ตอนสิ้นสุดวิ่งไปทางเหนือ ความเร่งเฉลี่ยของรถมีขนาดเท่าใดและมีทิศใด เขียนสิ่งที่โจทย์กำหนด:
ลูกศร
ทางขวาคือลูกศรทั้งสองที่ย้ายมาไว้ที่จุดเดียวกันและทำมุมฉากกัน ผลต่างสีเขียว
ผลต่างชี้เฉียงขึ้นไปทางซ้าย คือทางตะวันตกเฉียงเหนือ เช่นเดียวกับลูกศรสีเทาทางซ้ายที่ลากจากกึ่งกลางของหนึ่งส่วนสี่รอบไปยังจุดศูนย์กลางของวงเวียน ความเร่งได้จากการเปลี่ยนแปลงของความเร็วหารด้วยเวลา การหารด้วยจำนวนเพียงทำให้ลูกศรสั้นลง ความเร่งจึงชี้เข้าหาจุดศูนย์กลางของวงเวียนเช่นกัน แทนค่า:
รถมีความเร่งเฉลี่ยประมาณ 7.1 m/s2 เข้าหาจุดศูนย์กลางของวงเวียน ซึ่งเกือบเท่ากับการเบรกกะทันหันบนถนนแห้งที่ราว 7 m/s2 ทั้งที่มาตรวัดความเร็วยังแสดง 54 km/h ตลอด นี่คือเหตุผลที่ในทางโค้งเราต้องเกร็งตัวไว้ แม้คนขับจะไม่ได้เร่งหรือเบรก ค่าที่ได้เป็นความเร่งเฉลี่ยตลอดหนึ่งส่วนสี่ของวงเวียน ความเร่งขณะหนึ่งที่แต่ละตำแหน่งของทางโค้งจะคำนวณได้อย่างแม่นยำในเรื่องความเร่งสู่ศูนย์กลาง
แรง g
ความเร่งของรถรู้สึกได้ด้วยร่างกายของเราเอง รถสปอร์ตตอนออกตัวจะดันเราจมลงไปในเบาะ แรงเพียงใดจะเปรียบเทียบกับความเร่งโน้มถ่วง g ≈ 9.81 m/s2 ก้อนหินที่ปล่อยจากมือตกลงด้วยความเร่งนี้ ถ้าอากาศไม่ได้ต้านไว้ รถสปอร์ตเร่งจากศูนย์ถึงร้อยได้ในสามวินาที จึงมีความเร่ง
เกือบเท่ากับก้อนหินที่กำลังตก
แรง g (g-force) บอกว่าเบาะ พื้น หรือพนักพิงดันตัวเราแรงกว่าตอนนั่งเฉย ๆ กี่เท่า ขณะนี้ที่นั่งอยู่บนเก้าอี้ แรง g เท่ากับ 1g แม้จะไม่ได้มีความเร่ง แรง g จึงไม่ใช่สิ่งเดียวกับความเร่ง ที่ 4g เบาะจะดันเราแรงกว่าปกติสี่เท่า เหมือนกับว่าเรามีน้ำหนักมากขึ้นสี่เท่า
ในรถสปอร์ตเมื่อเหยียบคันเร่งสุด พนักพิงดันหลังเราแรงเกือบเท่ากับที่เบาะดันจากด้านล่าง เพราะรถเร่งเกือบเท่ากับก้อนหินที่ตก บนรถไฟเหาะ ที่จุดต่ำสุดของหุบหรือของห่วง แรง g 3 ถึง 4g จะกดเราติดกับเบาะ ตรงนั้นรถเปลี่ยนทิศอย่างรวดเร็วจากการวิ่งลงเป็นการวิ่งขึ้น ซึ่งเป็นความเร่งขนาดใหญ่ที่มีทิศขึ้นข้างบน
ขณะวิ่งลง เบาะดันแรงน้อยกว่าตอนนั่ง ที่จุดต่ำสุดของหุบดันแรงประมาณสามเท่า
นักบินเครื่องบินขับไล่ในการเลี้ยวที่แคบทนได้ถึง 9g แต่ต้องสวมชุดพิเศษที่ช่วยไม่ให้เลือดไหลจากศีรษะลงไปที่ขา คนที่ไม่ได้ฝึกจะหมดสติในไม่กี่วินาทีเมื่อเจอแรง g ขนาดนี้ ที่น่าสนใจคือในการตกอย่างอิสระเราไม่รู้สึกอะไรเลย แม้จะมีความเร่ง ไม่มีอะไรดันเรา แรง g เป็นศูนย์ และร่างกายอยู่ในสภาพไร้น้ำหนัก ทำไมเราจึงรู้สึกถึงความเร่งเป็นแรงดันของเบาะ จะอธิบายในพลศาสตร์ ซึ่งเป็นส่วนที่ว่าด้วยแรง
การเคลื่อนที่ที่ง่ายที่สุดคือการเคลื่อนที่ที่ความเร่งไม่เปลี่ยนเลย เหมือนรถด้านล่างในรูปแรก ความเร็วจะเพิ่มขึ้นเท่ากันทุกวินาที และระยะทางกับความเร็วที่ขณะใดก็ได้คำนวณได้ด้วยสูตรง่าย ๆ การเคลื่อนที่แบบนี้เป็นเรื่องของบทความถัดไป การเคลื่อนที่แนวตรงด้วยความเร่งคงตัว