วิธีแก้โจทย์จลนศาสตร์และพลศาสตร์
รถไฟวิ่งบนรางตรงด้วยอัตราเร็วคงตัว 72 km/h จะใช้เวลาเท่าใดในการวิ่งได้ระยะทาง 1.8 km
เวลาคือระยะทางหารด้วยอัตราเร็ว แต่ใครที่หยิบเครื่องคิดเลขมาหาร 1.8 ด้วยเจ็ดสิบสอง จะได้ 0.025 และไม่รู้ว่าจะทำอะไรต่อ ไม่ใช่วินาทีและไม่ใช่นาทีด้วย ส่วนใครที่หาร 1,800 เมตรด้วยเจ็ดสิบสอง จะได้ 25 ซึ่งดูน่าเชื่อถือพอสมควร แต่เป็นคำตอบที่ไม่มีความหมาย โจทย์แบบนี้คำนวณได้ง่าย สิ่งที่ยากกว่าคือการไม่ทำอะไรผิด ในฟิสิกส์จึงควรแก้โจทย์ทุกข้อด้วยขั้นตอนเดียวกันทีละขั้น ลองใช้กับรถไฟขบวนนี้เลย
สิ่งที่รู้และสิ่งที่ต้องการหา
ขั้นแรกเขียนปริมาณทั้งหมดที่โจทย์กำหนด แต่ละปริมาณเขียนด้วยสัญลักษณ์ของปริมาณนั้น พร้อมตัวเลขและหน่วย ใต้ลงมาเขียนสิ่งที่ต้องการหา โดยใส่เครื่องหมายคำถามแทนตัวเลข:
ขั้นตอนนี้อาจดูเหมือนงานเอกสารที่ไม่จำเป็น แต่ความจริงช่วยลดปัญหาได้มาก เห็นทันทีว่ามีอะไรอยู่แล้วและยังขาดอะไร ในโจทย์ที่เขียนเป็นประโยค ตัวเลขมองข้ามหรือสลับกันได้ง่าย แต่ในแบบเขียนเรียงเป็นแถวไม่เป็นเช่นนั้น จากปริมาณที่อยู่ในแถวยังรู้ได้ด้วยว่าจะใช้สูตรใด ระยะทาง อัตราเร็ว และเวลา คือ s = v · t
แปลงหน่วย
อัตราเร็วเป็นกิโลเมตรต่อชั่วโมง ระยะทางเป็นกิโลเมตร ก่อนเริ่มคำนวณ เราแปลงทั้งสองเป็นหน่วยฐาน คือเมตร วินาที และเมตรต่อวินาที อัตราเร็วหารด้วย 3.6:
และระยะทางคูณด้วยหนึ่งพัน:
เติมค่าที่แปลงแล้วลงในสิ่งที่เขียนไว้ทันที:
หน่วยในวงเล็บหลังเครื่องหมายคำถามบอกว่าคำตอบจะมีหน่วยใด เมื่อแทนค่าเป็นเมตรและเมตรต่อวินาที จะได้เวลาเป็นวินาที
ต้องเป็นเมตรและวินาทีหรือไม่ ไม่จำเป็น คำนวณเป็นกิโลเมตรและชั่วโมงก็ได้ ระยะทางเป็นกิโลเมตร อัตราเร็วเป็นกิโลเมตรต่อชั่วโมง ก็จะได้เวลาเป็นชั่วโมง สิ่งสำคัญมีเพียงข้อเดียว คือห้ามใช้หน่วยปนกัน ถ้านำ 1,800 m หารด้วยอัตราเร็ว 72 ซึ่งมีหน่วยเป็นกิโลเมตรต่อชั่วโมง จะได้ 25 ของอะไรบางอย่างที่ไม่ใช่ทั้งวินาทีและชั่วโมง และนี่คือยี่สิบห้าที่ดูน่าเชื่อถือในตอนต้น
ภาพร่าง
ในโจทย์เกี่ยวกับการเคลื่อนที่ การวาดรูปแทบจะมีประโยชน์เสมอ ไม่ต้องสวยและไม่ต้องได้มาตราส่วน วาดรถไฟเป็นกล่องที่มีล้อ ลูกศรแสดงทิศที่รถไฟวิ่ง และช่วงของรางที่รถไฟต้องวิ่งผ่านก็พอ
ลูกศรสีแดงคือความเร็ว v เส้นบอกขนาดสีน้ำเงินคือระยะทาง s ที่รถไฟต้องวิ่ง แต่ละส่วนของรูปเขียนสัญลักษณ์ของปริมาณกำกับ และอาจเขียนค่าไว้ด้วย สำหรับรถไฟขบวนเดียวบนรางตรง ภาพร่างแทบจะเห็นได้ชัดอยู่แล้ว แต่เมื่อมีรถสองคันวิ่งสวนกัน หรือรถไฟวิ่งผ่านอุโมงค์และความยาวของขบวนมีผล รูปมักบอกได้ก่อนการคำนวณว่าในโจทย์เกิดอะไรขึ้น
สัญลักษณ์ก่อน ตัวเลขทีหลัง
เราอยากแทนตัวเลขทันที แต่ควรแก้โจทย์ทั้งข้อในรูปทั่วไปก่อน คือใช้เพียงสัญลักษณ์ แล้วจึงแทนตัวเลขลงในสูตรที่ได้ จากสูตร s = v · t หาเวลาโดยหารทั้งสองข้างด้วยอัตราเร็ว:
ตอนนี้จึงถึงเวลาแทนค่าที่แปลงแล้ว:
รถไฟวิ่งได้ 1.8 km ในเวลา 90 s คือหนึ่งนาทีครึ่ง
ทำไมต้องมีพิธีมากมาย ในเมื่อหารกันได้ทันที ในโจทย์สั้น ๆ แบบนี้ผลต่างมีไม่มาก แต่การแก้ในรูปทั่วไปมีข้อดีหลายข้อที่จะเห็นได้ชัดในโจทย์ที่ยาวกว่า:
- จากสูตรที่เป็นสัญลักษณ์ รู้ได้ว่าสูตรสมเหตุสมผลหรือไม่ ในสูตร
ระยะทางอยู่ในตัวเศษ รางยาวขึ้นจึงใช้เวลานานขึ้น อัตราเร็วอยู่ในตัวส่วน รถไฟที่เร็วกว่าจึงถึงเร็วกว่า ทั้งสองอย่างถูกต้อง - สูตรทำให้ตรวจหน่วยได้ ซึ่งจะอธิบายในหัวข้อถัดไป
- ถ้าทำผิด ก็รู้ว่าจะหาที่ผิดได้ที่ใด ในบรรทัดที่เต็มไปด้วยตัวเลข ข้อผิดพลาดซ่อนตัวได้ดีกว่ามาก
- ใช้เครื่องคิดเลขเพียงครั้งเดียว และปัดเฉพาะคำตอบ ทำไมเรื่องนี้จึงสำคัญจะเห็นในหัวข้อข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- เมื่อโจทย์เปลี่ยน เช่น รถไฟวิ่งเร็วขึ้น ก็เพียงแทนค่าใหม่ เพราะมีสูตรอยู่แล้ว
หน่วยถูกต้องหรือไม่
เราแทนค่าพร้อมหน่วย และหน่วยก็คำนวณได้เหมือนจำนวน เมตรตัดกับเมตร และการหารด้วยเศษส่วนเหมือนกับการคูณด้วยส่วนกลับของเศษส่วนนั้น:
ได้วินาที ซึ่งเป็นหน่วยของเวลาที่ต้องการหา ถ้าใช้กิโลเมตรและชั่วโมงก็ได้ผลแบบเดียวกัน:
การตรวจหน่วยยังเผยให้เห็นสูตรที่จัดรูปผิดด้วย ใครที่สลับตัวเศษกับตัวส่วนและคำนวณ
ซึ่งไม่ใช่หน่วยของเวลา รู้ทันทีว่ามีอะไรผิด โดยไม่ต้องคำนวณอะไรเลย
ทั้งสองวิธีได้ผลเท่ากัน
ลองคำนวณรถไฟอีกครั้งเป็นกิโลเมตรและชั่วโมง เพื่อให้แน่ใจว่าใช้ได้:
นี่คือ 0.025 ที่ลึกลับในตอนต้น คราวนี้รู้แล้วว่าเป็นชั่วโมง เพราะกิโลเมตรหารด้วยกิโลเมตรต่อชั่วโมงได้ชั่วโมง แปลงเป็นวินาทีโดยแทนหนึ่งชั่วโมงด้วย 3,600 s:
ได้ 90 s เท่าเดิม วิธีใดดีกว่า ขึ้นกับโจทย์ ในจลนศาสตร์และพลศาสตร์เราแทบจะแปลงเป็นเมตรและวินาทีเสมอ เพราะความเร่งและแรงก็คำนวณด้วยหน่วยเหล่านี้ ส่วนการเดินทางด้วยรถยนต์หรือรถไฟที่ทุกอย่างเป็นกิโลเมตรและชั่วโมง ใช้หน่วยเดิมต่อไปมักสะดวกกว่า
คำตอบสมเหตุสมผลหรือไม่
สุดท้ายประมาณว่าคำตอบสมเหตุสมผลหรือไม่ อัตราเร็ว 72 km/h หมายถึง 72 km ในหกสิบนาที คือ 1.2 km ต่อนาที ระยะทาง 1.8 km ยาวเป็น 1.5 เท่า รถไฟจึงใช้เวลา 1.5 เท่าของหนึ่งนาที หนึ่งนาทีครึ่ง ถูกต้อง ตอบ รถไฟวิ่งได้ 1.8 km ในเวลาหนึ่งนาทีครึ่ง
บ่อยครั้งใช้เพียงประสบการณ์ธรรมดาก็พอ พิมพ์เดินไปโรงเรียนระยะทาง 1.5 km และใช้เวลา 18 min เธอเดินด้วยอัตราเร็วเท่าใด ใครที่นำเมตรหารด้วยนาทีจะได้
และถ้าลืมว่านี่คือเมตรต่อนาที ไม่ใช่เมตรต่อวินาที แล้ว “แปลง” เป็นกิโลเมตรต่อชั่วโมง จะได้ 83.3 × 3.6 ≈ 300 พิมพ์จะเดินไปโรงเรียนด้วยอัตราเร็ว 300 km/h เร็วกว่ารถไฟด่วนพิเศษเสียอีก คำตอบแบบนี้ผิดแน่นอน แม้จะยังไม่รู้ว่าผิดที่ใด ที่ถูกต้องคือแปลงนาทีเป็นวินาที 18 × 60 s = 1,080 s แล้วจะได้
เมื่อคูณด้วย 3.6 จะได้ประมาณ 5 km/h ซึ่งเป็นการเดินธรรมดา สำหรับการตรวจสอบคร่าว ๆ ใช้ตารางอัตราเร็วได้ คนเดินราว 5 km/h คนขี่จักรยานราว 20 km/h รถยนต์บนทางด่วน 130 km/h รถยนต์ที่วิ่ง 3,000 km/h หรือรถไฟที่วิ่งหนึ่งกิโลเมตรในสามวินาที เป็นสัญญาณชัดเจนว่าต้องหาที่ผิด
สรุปขั้นตอน
เราได้ทำครบทุกขั้นตอนกับรถไฟแล้ว สรุปได้ดังนี้:
1. เขียนสิ่งที่โจทย์กำหนด เขียนสิ่งที่รู้ แต่ละปริมาณด้วยสัญลักษณ์ ตัวเลข และหน่วย และสิ่งที่ต้องการหาพร้อมเครื่องหมายคำถาม
2. แปลงหน่วย แปลงทุกอย่างเป็นหน่วยเดียวกัน ปกติคือเมตร วินาที และเมตรต่อวินาที
3. วาดภาพร่าง วาดสิ่งที่เกิดขึ้น และเขียนปริมาณกำกับในรูป
4. แก้ในรูปทั่วไป จากสูตร หาปริมาณที่ต้องการโดยใช้เพียงสัญลักษณ์
5. แทนค่า แทนตัวเลขพร้อมหน่วยลงในสูตรที่ได้ แล้วคำนวณคำตอบ
6. ตรวจหน่วย ตรวจว่าได้หน่วยของปริมาณที่ต้องการหา
7. ประมาณคำตอบ ถามตัวเองว่าคำตอบสมเหตุสมผลหรือไม่ แล้วตอบคำถามของโจทย์เป็นประโยคเต็ม
เราจะใช้ขั้นตอนเดียวกันในตัวอย่างต่อ ๆ ไปทั้งหมด รวมทั้งในพลศาสตร์ ซึ่งจะมีแรงเพิ่มเข้ามาในปริมาณต่าง ๆ และภาพร่างจะยิ่งสำคัญ เพราะต้องวาดว่าแรงแต่ละแรงกระทำในทิศใด
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
แทนนาทีเป็นชั่วโมง คนเดินด้วยอัตราเร็ว 5 km/h ในเวลา 15 min จะเดินไปได้ไกลเท่าใด ใครที่แทน 15 ลงใน s = v · t ทันที จะได้
และเนื่องจากอัตราเร็วเป็นกิโลเมตรต่อชั่วโมง จึงเขียนว่า 75 km ซึ่งหมายความว่าในสิบห้านาทีคนเดินจะเดินจากกรุงเทพฯ ได้เกือบถึงอยุธยา อัตราเร็วเป็นกิโลเมตรต่อชั่วโมง เวลาจึงต้องเป็นชั่วโมง สิบห้านาทีคือหนึ่งส่วนสี่ชั่วโมง 0.25 h:
ข้อผิดพลาดแบบนี้มองข้ามได้ง่ายเมื่อแทนตัวเลขโดยไม่มีหน่วย ถ้าใส่หน่วยด้วยจะได้กิโลเมตรต่อชั่วโมงคูณนาที ซึ่งตัดกันไม่ได้
ทศนิยมของชั่วโมงไม่ใช่นาที เช่น 1.5 h ไม่ใช่หนึ่งชั่วโมงห้าสิบนาที แต่เป็นหนึ่งชั่วโมงสามสิบนาที เพราะหนึ่งชั่วโมงมีหกสิบนาที ไม่ใช่ร้อยนาที ในทำนองเดียวกัน 0.25 h ไม่ใช่ยี่สิบห้านาที แต่เป็นสิบห้านาที ส่วนที่เป็นทศนิยมของชั่วโมงแปลงเป็นนาทีได้โดยคูณด้วยหกสิบ:
การปัดผลลัพธ์ระหว่างทาง ดูรถไฟที่คำนวณเป็นชั่วโมงอีกครั้ง เราได้ 0.025 h ใครที่ชินกับการปัดเป็นทศนิยมสองตำแหน่งจะเขียน 0.03 h แล้วคำนวณต่อ:
แทนที่จะได้ 90 s กลับได้ 108 s มากกว่าเดิม 18 s คลาดเคลื่อนถึงยี่สิบเปอร์เซ็นต์ เพียงเพราะการปัดครั้งเดียวที่ดูไม่มีพิษภัย เราเพิ่มเพียงห้าส่วนพันของชั่วโมงเท่านั้น แต่ 0.025 เป็นจำนวนน้อย และห้าส่วนพันเป็นถึงหนึ่งส่วนห้าของจำนวนนี้ เมื่อคูณด้วย 3,600 ห้าส่วนพันของชั่วโมงกลายเป็น 18 s ดังนั้นอย่าปัดผลลัพธ์ระหว่างทางเลย หรืออย่างน้อยให้เก็บตัวเลขไว้มากกว่าที่ต้องการในคำตอบสักสองสามหลัก วิธีที่แน่นอนที่สุดคือการแก้ในรูปทั่วไป ซึ่งคำนวณด้วยตัวเลขในตอนท้ายเท่านั้น และปัดเพียงครั้งเดียว คือปัดคำตอบสุดท้ายในหน่วยที่ต้องการ
คนขี่จักรยานตั้งแต่ต้นจนจบ
สุดท้ายลองทำตัวอย่างหนึ่งข้อให้ครบทุกขั้นตอน คนขี่จักรยานปั่นไปตามทางจักรยานด้วยอัตราเร็วคงตัว 18 km/h จะใช้เวลาเท่าใดในการปั่นได้ระยะทาง 4.5 km
เขียนสิ่งที่รู้และสิ่งที่ต้องการหา:
ระยะทางเป็นกิโลเมตรและอัตราเร็วเป็นกิโลเมตรต่อชั่วโมง หน่วยไม่ได้ปนกัน คราวนี้จึงไม่ต้องแปลง และจะได้เวลาเป็นชั่วโมง เพื่อตรวจสอบเราจะคำนวณเป็นวินาทีอีกครั้ง ภาพร่างเกือบเหมือนของรถไฟ:
คำตอบในรูปทั่วไปรู้แล้วจากรถไฟ คือ
หน่วยถูกต้อง กิโลเมตรหารด้วยกิโลเมตรต่อชั่วโมงได้ชั่วโมง หนึ่งส่วนสี่ชั่วโมงเท่ากับ
คราวนี้ทำแบบเดียวกันด้วยหน่วยฐาน แปลงหน่วย:
แล้วแทนค่า:
หนึ่งนาทีมีหกสิบวินาที ดังนั้น
คำตอบสมเหตุสมผลหรือไม่ ในหนึ่งชั่วโมงคนขี่จักรยานจะปั่นได้ 18 km ในหนึ่งส่วนสี่ชั่วโมงจึงได้หนึ่งส่วนสี่ คือ 4.5 km เท่ากับที่ต้องปั่น เขียนคำตอบเป็นประโยคเต็ม ตอบ คนขี่จักรยานปั่นได้ 4.5 km ในเวลา 15 min
ขั้นตอนเดียวกันใช้กับโจทย์ปัญหาการเคลื่อนที่ได้ด้วย ซึ่งมีรถสองคันวิ่งมาพบกันหรือคันหนึ่งไล่ตามอีกคัน ในโจทย์แบบนั้นภาพร่างและการแก้ในรูปทั่วไปมีประโยชน์จริง ๆ