✖

การเคลื่อนที่และการหยุดนิ่ง

ลองนึกภาพว่ากำลังนั่งอ่านหนังสืออยู่บนรถไฟจากกรุงเทพฯ ไปเชียงใหม่ เรากำลังเคลื่อนที่หรือไม่ คนที่นั่งตรงข้ามจะตอบว่าไม่ ตลอดทางเรานั่งอยู่ที่เดิม ห่างจากเขาหนึ่งเมตร และไม่ขยับเลยสักครั้ง แต่หญิงที่ยืนอยู่บนชานชาลาที่อยุธยาจะยืนยันว่าเรากำลังผ่านหน้าเธอไปด้วยอัตราเร็ว 160 km/h และทั้งสองคนพูดถูก

ด้านบนมองจากชานชาลา หญิงยืนอยู่และตู้รถไฟที่มีเรากับคนนั่งตรงข้ามแล่นไปทางขวา ด้านล่างเป็นสถานการณ์เดียวกันเมื่อมองจากตู้รถไฟ ตู้รถไฟหยุดนิ่ง ส่วนหญิงพร้อมชานชาลาและอาคารเคลื่อนที่ไปทางซ้าย

ด้านบนมองรถไฟจากชานชาลา ด้านล่างมองจากตู้รถไฟ ลูกศรสีแดงทั้งสองแสดงการเคลื่อนที่เดียวกัน เพียงแต่มองจากคนละที่

ภาพลวงตานี้ทุกคนที่เคยนั่งรถไฟที่จอดอยู่ในสถานีคงรู้จัก รถไฟบนรางข้าง ๆ ค่อย ๆ ออกตัว แล้วชั่วขณะหนึ่งเรารู้สึกว่ารถไฟของเราเองที่ออกตัว ต่อเมื่อมองไปที่อาคารสถานีจึงรู้ว่าเรายังจอดอยู่ ตาต้องมีสิ่งใดสิ่งหนึ่งไว้เทียบการเคลื่อนที่

กรอบอ้างอิง

วัตถุเคลื่อนที่หรือหยุดนิ่ง บอกโดยลำพังไม่ได้ ต้องบอกเสมอว่าเทียบกับอะไร วัตถุที่ใช้เทียบการเคลื่อนที่เรียกว่าวัตถุอ้างอิง สำหรับคนที่นั่งตรงข้ามบนรถไฟ วัตถุอ้างอิงคือตู้รถไฟ สำหรับหญิงบนชานชาลาคือโลก

วัตถุหยุดนิ่งเมื่อตำแหน่งของวัตถุเทียบกับวัตถุอ้างอิงไม่เปลี่ยน เมื่อเทียบกับตู้รถไฟ เราหยุดนิ่ง เมื่อเทียบกับโลก เรากำลังเคลื่อนที่ ส่วนหญิงบนชานชาลาหยุดนิ่งเมื่อเทียบกับโลก แต่เมื่อเทียบกับเรา เธอเคลื่อนที่ไปข้างหลังด้วยอัตราเร็ว 160 km/h การเคลื่อนที่และการหยุดนิ่งจึงเป็นเรื่องสัมพัทธ์ คือขึ้นกับว่ามองจากที่ใด

เพื่อบอกตำแหน่งเป็นตัวเลข เราติดระบบพิกัดไว้กับวัตถุอ้างอิง เลือกจุดหนึ่งเป็นจุดกำเนิด แล้วลากแกน x และ y ออกจากจุดนั้น เหมือนการเขียนกราฟในวิชาคณิตศาสตร์ ที่สถานีรถไฟอาจตั้งจุดกำเนิดไว้ที่นายสถานี แกน x ไปตามรางและแกน y ตั้งฉากกับราง ตำแหน่งของวัตถุจึงบอกได้ด้วยจำนวนสองจำนวน คือวัตถุอยู่ห่างเท่าใดตามแนวแกนหนึ่งและห่างเท่าใดตามแนวอีกแกนหนึ่ง บนรถไฟอาจเลือกจุดกำเนิดที่ประตูตู้รถไฟ วัตถุอ้างอิงรวมกับระบบพิกัดและนาฬิกาที่ใช้วัดเวลาเรียกว่ากรอบอ้างอิง (frame of reference)

สถานีรถไฟมองจากด้านบน ราง แกน x ตามแนวราง แกน y ตั้งฉากกับราง จุดกำเนิด O ที่นายสถานี และตำแหน่งของเราในตู้รถไฟที่บอกด้วยระยะตามแกนทั้งสอง

ตำแหน่งของเราในตู้รถไฟซึ่งเป็นจุดสีดำ จึงบอกได้ด้วยระยะสีแดงตามแกน x และระยะสีน้ำเงินตามแกน y

ในชีวิตประจำวันกรอบอ้างอิงแทบจะเป็นโลกเสมอ จึงมักไม่ได้พูดถึง เมื่อบอกว่ารถยนต์วิ่ง 90 km/h หรือบ้านตั้งอยู่นิ่ง ๆ ก็หมายถึงเทียบกับโลก แต่บ้านที่ “ไม่เคลื่อนที่” ก็ไม่ได้หยุดนิ่งโดยสมบูรณ์ โลกหมุนรอบแกนของตัวเอง บ้านในประเทศไทยจึงเคลื่อนที่เป็นวงกลมยาวประมาณ 39,000 km ในหนึ่งวัน หรือกว่า 1,600 km ในหนึ่งชั่วโมง นอกจากนี้โลกยังโคจรรอบดวงอาทิตย์ด้วยอัตราเร็วประมาณ 30 km/s กว่าจะอ่านประโยคนี้จบ เราพร้อมบ้านและโซฟาก็เคลื่อนที่ไปกับโลกแล้วราวร้อยห้าสิบกิโลเมตร ดวงอาทิตย์เองก็ไม่ได้หยุดนิ่ง แต่โคจรรอบใจกลางดาราจักร วัตถุที่หยุดนิ่ง “จริง ๆ” โดยไม่ต้องบอกว่าเทียบกับอะไรนั้นไม่มีอยู่

จุดมวล

รถยนต์บนทางหลวงจากกรุงเทพฯ ไปหัวหินยาวประมาณ 4.5 m ส่วนเส้นทางทั้งหมดยาวราว 205 km ถ้าวาดทางหลวงทั้งสายลงบนกระดาษเป็นเส้นยาว 20 cm รถยนต์ในรูปนั้นจะยาวประมาณ 4 µm ซึ่งเป็นหนึ่งส่วนสิบหกของความหนาของเส้นผม ถ้าต้องการรู้ว่ารถยนต์จะถึงหัวหินเมื่อใด ความยาวของรถ ตำแหน่งพวงมาลัย หรือการเปิดหน้าต่างไม่มีผลเลย เราจึงนึกภาพรถยนต์เป็นจุดจุดเดียวที่เคลื่อนที่ไปบนแผนที่ได้

การทำให้ง่ายขึ้นแบบนี้เรียกว่าจุดมวล (point mass) คือวัตถุที่ในสถานการณ์นั้นไม่ต้องคำนึงถึงขนาด เราแทนวัตถุด้วยจุดที่มีมวลเท่ากับมวลของวัตถุทั้งก้อน ในฟิสิกส์การคำนวณกับจุดมวลง่ายกว่าการคำนวณกับวัตถุจริงมาก เพราะวัตถุจริงอาจหมุน โค้งงอ หรือเปลี่ยนรูปร่างได้

แต่จะถือว่าวัตถุเป็นจุดมวลได้หรือไม่ ไม่ได้ขึ้นกับตัววัตถุ แต่ขึ้นกับคำถามที่เราตั้ง ตอนจอดรถ รถยนต์คันเดิมไม่ใช่จุดมวล เพราะขนาดของรถเป็นตัวตัดสินว่าจะเข้าไปจอดระหว่างรถอีกสองคันได้หรือไม่ และเหลือระยะถึงขอบทางเท้ากี่เซนติเมตร ในทางกลับกันโลกเป็นจุดมวลเมื่อพิจารณาการโคจรรอบดวงอาทิตย์ เส้นผ่านศูนย์กลางของโลกประมาณ 12,700 km น้อยมากเมื่อเทียบกับระยะห่างจากดวงอาทิตย์ 150,000,000 km แต่เมื่อสนใจการเกิดกลางวันและกลางคืน ต้องคิดว่าโลกเป็นทรงกลมที่หมุนอยู่ และแทนด้วยจุดไม่ได้

ทางซ้ายรถยนต์เป็นจุดบนเส้นทางจากหัวหินไปกรุงเทพฯ ทางขวารถยนต์คันเดียวกันขณะจอดระหว่างรถอีกสองคัน

ในการเดินทางไกลทางซ้าย แทนรถยนต์ด้วยจุดก็พอ แต่ตอนจอดรถทางขวา ขนาดของรถเป็นตัวตัดสิน

แนวการเคลื่อนที่

เส้นที่จุดมวลลากผ่านขณะเคลื่อนที่เรียกว่าแนวการเคลื่อนที่ (trajectory) บางครั้งเรามองเห็นได้ด้วย เช่น เครื่องบินบนท้องฟ้าสูงทิ้งทางควันสีขาวไว้ข้างหลัง หรือรอยเท้าที่คนเดินทิ้งไว้บนผืนทราย แนวการเคลื่อนที่อาจเป็นเส้นตรง วงกลม หรือเส้นโค้งอื่นใดก็ได้

แนวการเคลื่อนที่ก็ขึ้นกับกรอบอ้างอิง เช่นเดียวกับการเคลื่อนที่และการหยุดนิ่ง พิจารณาจุกเติมลมที่ล้อหน้าของจักรยาน เมื่อคนขี่ก้มมองล้อหน้าขณะขี่ เขาเห็นล้อหมุนอยู่กับที่ และจุกเติมลมวนไปรอบ ๆ แนวการเคลื่อนที่ของจุกเติมลมจึงเป็นวงกลม แต่เพื่อนหญิงที่ยืนอยู่บนทางเท้าและมองจักรยานผ่านไปไม่เห็นวงกลมเลย ล้อกลิ้งไปข้างหน้า จุกเติมลมเคลื่อนที่ไปพร้อมกับล้อ จึงวาดเป็นส่วนโค้งต่อกันเป็นแถว

ด้านบนล้อเมื่อมองจากคนขี่ จุกเติมลมเคลื่อนที่เป็นวงกลม ด้านล่างล้อเดียวกันเมื่อมองจากทางเท้า จุกเติมลมวาดส่วนโค้งของไซคลอยด์ และล้อเคลื่อนที่ไปได้เท่ากับเส้นรอบวงของล้อในหนึ่งรอบ

ในรูปด้านบนคือล้อเมื่อมองจากคนขี่ คือในกรอบอ้างอิงที่ติดอยู่กับโครงจักรยาน จุกเติมลมสีส้มเคลื่อนที่ไปตามวงกลมสีแดง ด้านล่างคือล้อเดียวกันในกรอบอ้างอิงที่ติดอยู่กับพื้น วงกลมเส้นประสีเทาแสดงตำแหน่งของล้อเมื่อจุกเติมลมอยู่ด้านล่างติดถนน ระหว่างที่ล้อหมุนหนึ่งรอบ จุกเติมลมวาดส่วนโค้งสีแดง รูปทั้งสองส่วนแสดงการเคลื่อนที่เดียวกันของจุกเติมลมอันเดียวกัน เพียงแต่มองจากกรอบอ้างอิงสองกรอบที่ต่างกัน ภาพเคลื่อนไหวแสดงทีละขั้น ล้อด้านบนหมุนและล้อด้านล่างกลิ้งไปพร้อมกัน โดยจุกเติมลมวาดรอยทั้งสองไปพร้อม ๆ กัน

เส้นโค้งที่จุกเติมลมวาดเมื่อมองจากทางเท้าเรียกว่าไซคลอยด์ (cycloid) มียอดแหลมอยู่ด้านล่าง ตรงตำแหน่งที่จุกเติมลมแตะถนน ล้อไม่ได้ไถลไปบนถนน แต่กลิ้งไป จุดที่แตะพื้นอยู่ในขณะนั้นจึงหยุดนิ่งชั่วขณะ จุกเติมลมหยุดที่ตรงนั้นแล้วยกตัวขึ้นทันที โดยช่วงแรกเกือบจะขึ้นในแนวดิ่ง ถ้าพูดให้ละเอียด จุกเติมลมติดอยู่ที่ขอบล้อซึ่งอยู่ใกล้จุดศูนย์กลางมากกว่าผิวยางไม่กี่เซนติเมตร จึงไม่แตะถนน และเส้นโค้งของมันด้านล่างเป็นเพียงส่วนที่โค้งหักแทนที่จะเป็นยอดแหลม ไซคลอยด์ที่เกือบสมบูรณ์จะวาดได้ด้วย เช่น ก้อนกรวดเล็ก ๆ ที่ติดอยู่ในดอกยาง

ในหนึ่งรอบล้อเคลื่อนที่ไปได้เท่าใด ถ้าล้อไม่ไถล เส้นรอบวงทั้งหมดของล้อจะคลี่ออกไปบนถนนเหมือนเทปวัดจากตลับเมตร เส้นรอบวงของวงกลมรัศมี r คือ 2π · r เมื่อ π ≈ 3.14 ดังนั้นในหนึ่งรอบจุดศูนย์กลางของล้อเคลื่อนที่ไปได้ 2π · r ล้อจักรยานมีเส้นรอบวงยาวกว่า 2 m เล็กน้อย ในหนึ่งกิโลเมตรจึงหมุนเกือบห้าร้อยรอบ

บนรถไฟก็เป็นไปตามหลักเดียวกัน ถ้ารถไฟวิ่งด้วยอัตราเร็วคงตัวบนรางตรง แล้วเราทำแอปเปิลหล่นในตู้รถไฟ แอปเปิลจะตกลงตรงที่เท้าในแนวดิ่ง หญิงบนชานชาลาเห็นแอปเปิลตกลงและเคลื่อนที่ไปข้างหน้าพร้อมกับรถไฟ สำหรับเธอแอปเปิลจึงตกไปตามส่วนโค้งเฉียง

ทางซ้ายแอปเปิลตกในแนวดิ่งในตู้รถไฟ ทางขวาแอปเปิลลูกเดียวกันเมื่อมองจากชานชาลาตกไปตามส่วนโค้งเฉียง

ทางซ้ายคือการตกของแอปเปิลที่เราเห็นในตู้รถไฟ ทางขวาคือการตกที่หญิงบนชานชาลาเห็น

ระยะทาง

ความยาวของแนวการเคลื่อนที่ที่วัตถุเคลื่อนที่ผ่านเรียกว่าระยะทาง (distance) เขียนแทนด้วย s ระยะทางเป็นปริมาณสเกลาร์ คือจำนวนที่มีหน่วย ระยะทางวัดได้ด้วยเครื่องนับระยะทางในรถยนต์ ซึ่งนับเพิ่มทุกเมตรที่รถวิ่งไป ไม่ว่ารถจะวิ่งตรง เลี้ยว หรือถอยหลัง ระยะทางจึงไม่ลดลงเมื่อเวลาผ่านไป กลับถึงบ้านแล้วก็ไม่มีใครหักกิโลเมตรที่เดินมาออกให้

การกระจัด

นักท่องเที่ยวชื่อสมชายออกจากบ้านพัก เดิน 3 km ไปทางตะวันออก แล้วเดิน 4 km ไปทางเหนือ รวมแล้วเขาเดินได้ 7 km แต่อยู่ห่างจากบ้านพักเพียง 5 km ลูกศรจากจุดที่เขาเริ่มต้นไปยังจุดที่เขาหยุดคือการกระจัดของเขา ตอนนี้ตั้งชื่อทั้งสองปริมาณได้อย่างชัดเจน ระยะทางคือ 7 km และขนาดของการกระจัดคือ 5 km

การกระจัดเขียนได้สะดวกด้วยเวกเตอร์ ตำแหน่งของวัตถุในกรอบอ้างอิงบอกด้วยลูกศรที่ลากจากจุดกำเนิดไปยังจุดที่วัตถุอยู่ในขณะนั้น ลูกศรนี้เรียกว่าเวกเตอร์ตำแหน่ง เขียนแทนด้วย r→

เวกเตอร์ตำแหน่ง r⃗_1 และ r⃗_2 จากจุดกำเนิด O และการกระจัดระหว่างจุดปลายของเวกเตอร์ทั้งสอง

เส้นสีดำในรูปคือแนวการเคลื่อนที่ และจุดสีส้มคือตำแหน่งสองตำแหน่งที่วัตถุเคลื่อนที่ผ่านตามลำดับ ลูกศรสีน้ำเงินคือเวกเตอร์ตำแหน่ง r→1 แสดงตำแหน่งของวัตถุตอนเริ่มต้น และ r→2 แสดงตำแหน่งตอนสิ้นสุด ส่วนของแนวการเคลื่อนที่ระหว่างสองตำแหน่งที่เน้นด้วยสีแดงคือระยะทางที่วัตถุเคลื่อนที่ได้ ลูกศรสีเขียวที่ลากจากตำแหน่งแรกไปตำแหน่งที่สองคือการกระจัด

การกระจัดบอกว่าตำแหน่งเปลี่ยนไปเท่าใด การเปลี่ยนแปลงของปริมาณทางฟิสิกส์เขียนด้วยอักษรกรีกตัวใหญ่ Δ (เดลตา) หน้าสัญลักษณ์ของปริมาณนั้น การกระจัดจึงเขียนเป็น

Δr→

อ่านว่า “เดลตาอาร์” และทั้งหมดเป็นสัญลักษณ์เดียว ไม่ใช่ผลคูณ ทำไมจึงเป็นการเปลี่ยนแปลง ดูรูปประกอบ ลูกศรสีน้ำเงิน r→1 ต่อด้วยลูกศรสีเขียว รวมกันได้ลูกศรสีน้ำเงิน r→2 นี่คือวิธีบวกเวกเตอร์ ลูกศรที่สองเริ่มที่ปลายลูกศรแรก:

r→1+Δr→=r→2

ลบ r→1 ออกจากทั้งสองข้าง:

Δr→=r→2−r→1

การกระจัดคือผลต่างของตำแหน่งสุดท้ายกับตำแหน่งเริ่มต้น ถ้าย้ายจุดกำเนิด O ไปที่อื่น ลูกศรสีน้ำเงินทั้งสองจะเปลี่ยน แต่ลูกศรสีเขียวยังคงเดิม การกระจัดจึงไม่ขึ้นกับว่าเลือกจุดกำเนิดไว้ที่ใด แต่ขึ้นกับว่าวัตถุเริ่มต้นที่ใดและหยุดที่ใดเท่านั้น ขนาดของการกระจัด คือความยาวของลูกศรสีเขียว เขียนเป็น |Δr→|

ระยะทางกับการกระจัดต่างกันสองประการ ระยะทางเป็นปริมาณสเกลาร์ ส่วนการกระจัดเป็นเวกเตอร์ที่มีทิศทางด้วย และระยะทางนับทางทั้งหมด ส่วนการกระจัดนับเพียงจุดเริ่มต้นกับจุดสิ้นสุด ไม่ว่าสมชายจะเดินอ้อม หรือเดินย้อนกลับไปเอาโทรศัพท์ที่ลืมไว้สามครั้ง การกระจัดก็ยังเท่าเดิม เส้นที่สั้นที่สุดที่เชื่อมจุดสองจุดคือส่วนของเส้นตรง ขนาดของการกระจัดจึงไม่มีทางเกินระยะทาง |Δr→|≤s ทั้งสองจะเท่ากันก็ต่อเมื่อวัตถุเคลื่อนที่ไปตามเส้นตรงและไม่ย้อนกลับเลยสักครั้ง

วิ่งรอบสนาม

รอบสนามของโรงเรียนมีลู่วิ่งเป็นรูปวงกลมยาว 400 m พลอยออกวิ่งจากจุดเริ่มต้นและวิ่งครบหนึ่งรอบ เธอเคลื่อนที่ได้ระยะทางเท่าใด และการกระจัดของเธอเป็นเท่าใด

ทางซ้ายวิ่งครบรอบ จุดเริ่มต้นและจุดสิ้นสุดเป็นจุดเดียวกัน ทางขวาวิ่งครึ่งรอบ การกระจัดลากผ่านเส้นผ่านศูนย์กลาง รัศมี r

ระยะทางเห็นได้ชัด แนวการเคลื่อนที่ทั้งหมดยาว 400 m ดังนั้น s = 400 m แต่พลอยวิ่งกลับมาถึงจุดที่เธอออกวิ่ง จุดเริ่มต้นกับจุดสิ้นสุดทับกัน และลูกศรจากจุดหนึ่งไปยังจุดเดิมไม่มีความยาว จึงเป็นเวกเตอร์ศูนย์:

Δr→=0→

พลอยวิ่งได้สี่ร้อยเมตร แต่การกระจัดของเธอเป็นศูนย์ ถ้าเธอยืนอยู่ที่จุดเริ่มต้นตลอดเวลา การกระจัดก็ออกมาเท่ากัน ดังนั้นอย่าสับสนระยะทางกับการกระจัด

คราวนี้พลอยวิ่งเพียงครึ่งรอบ ระยะทางคือครึ่งหนึ่งของ 400 m คือ s = 200 m พลอยไปหยุดที่อีกฝั่งของวงกลม ตรงข้ามกับจุดเริ่มต้น ลูกศรสีเขียวของการกระจัดผ่านจุดศูนย์กลางของวงกลม ความยาวจึงเท่ากับเส้นผ่านศูนย์กลาง คือสองเท่าของรัศมี r รัศมีหาได้จากเส้นรอบวง เส้นรอบวงของวงกลมคือ 2π · r และรู้ว่ายาว 400 m:

2π⋅r=400m/:2πr=400m2π

ขนาดของการกระจัดเป็นสองเท่าของรัศมี 2 ในตัวเศษตัดกับ 2 ในตัวส่วน:

|Δr→|=2⋅r=2×400m2π=400mπ

แทน π ด้วยค่าประมาณ 3.14:

|Δr→|≈400m3.14≈127m

หลังวิ่งครึ่งรอบ พลอยอยู่ห่างจากจุดเริ่มต้นประมาณ 127 m แม้จะวิ่งไปแล้ว 200 m ส่วนรัศมีของลู่วิ่งเท่ากับครึ่งหนึ่งของค่านี้ คือประมาณ 63.7 m

แล้วหนึ่งส่วนสี่รอบเป็นอย่างไร ระยะทางคือหนึ่งส่วนสี่ของ 400 m คือ s = 100 m คราวนี้การกระจัดไม่ได้ผ่านจุดศูนย์กลาง แต่ลากเฉียง

หนึ่งส่วนสี่รอบ รัศมี r สองเส้นทำมุมฉากกัน การกระจัดเป็นด้านตรงข้ามมุมฉากของรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก

ลากเส้นเชื่อมจุดเริ่มต้นและตำแหน่งใหม่ของพลอยกับจุดศูนย์กลางของวงกลม รัศมีสีน้ำเงินทั้งสองเส้นตั้งฉากกัน เพราะพลอยวิ่งไปหนึ่งส่วนสี่ของวงกลม และประกอบกับการกระจัดเป็นรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก รัศมีเป็นด้านประกอบมุมฉาก และการกระจัดเป็นด้านตรงข้ามมุมฉาก ใช้ทฤษฎีบทพีทาโกรัสเหมือนการเดินของสมชาย:

|Δr→|2=r2+r2=2⋅r2

ถอดรากที่สอง รากที่สองของ r2 คือ r ดังนั้น

|Δr→|=2⋅r

แทนรัศมี 63.7 m และ 2≈1.414:

|Δr→|≈1.414×63.7m≈90m

สรุปทั้งสามกรณี:

ช่วง s |Δr→|
หนึ่งส่วนสี่รอบ 100 m 90 m
ครึ่งรอบ 200 m 127 m
ครบรอบ 400 m 0 m

ระยะทางเพิ่มขึ้นตลอด แต่ขนาดของการกระจัดเพิ่มขึ้นก่อนแล้วลดลงจนเป็นศูนย์ พลอยอยู่ไกลจากจุดเริ่มต้นที่สุดเมื่อวิ่งได้ครึ่งรอบ และเมื่อจบก็กลับมาอยู่ที่จุดเริ่มต้นอีกครั้ง

ประเภทของการเคลื่อนที่

การเคลื่อนที่แบ่งได้ตามเกณฑ์สองอย่าง อย่างแรกคือรูปร่างของแนวการเคลื่อนที่ เมื่อแนวการเคลื่อนที่เป็นเส้นตรง เรียกว่าการเคลื่อนที่แนวตรง เช่น การเคลื่อนที่ของลิฟต์ หรือแอปเปิลที่ตกจากต้น เมื่อแนวการเคลื่อนที่เป็นเส้นโค้ง เรียกว่าการเคลื่อนที่แนวโค้ง การเคลื่อนที่แนวโค้งที่สำคัญที่สุดคือการเคลื่อนที่แบบวงกลม เช่น บนม้าหมุน หรือปลายเข็มนาฬิกา

เกณฑ์ที่สองคือวัตถุเคลื่อนที่เร็วเพียงใด เมื่อวัตถุเคลื่อนที่ได้ระยะทางเท่ากันเสมอในช่วงเวลาที่เท่ากัน (ทุกวินาทีเท่ากัน และทุกหนึ่งส่วนสิบหรือหนึ่งส่วนร้อยวินาทีก็เท่ากัน) การเคลื่อนที่นั้นเป็นการเคลื่อนที่สม่ำเสมอ เช่น บันไดเลื่อนในสถานีรถไฟฟ้า หรือม้าหมุนที่หมุนอยู่ เมื่อระยะทางในช่วงเวลาที่เท่ากันไม่เท่ากัน คือวัตถุเร็วขึ้นหรือช้าลง การเคลื่อนที่นั้นเป็นการเคลื่อนที่ไม่สม่ำเสมอ แอปเปิลที่ตกจะเร็วขึ้นเรื่อย ๆ ลิฟต์ออกตัวแล้วชะลอก่อนถึงชั้น และรถยนต์ในรถติดค่อย ๆ คลานไปสักพักแล้วหยุดสักพัก

เกณฑ์ทั้งสองนำมารวมกันได้ทุกแบบ:

การเคลื่อนที่ แนวการเคลื่อนที่ อัตราเร็ว
บันไดเลื่อน แนวตรง สม่ำเสมอ
ลิฟต์ แนวตรง ไม่สม่ำเสมอ
แอปเปิลที่ตก แนวตรง ไม่สม่ำเสมอ
ม้าหมุนที่หมุนอยู่ แนวโค้ง สม่ำเสมอ
ปลายเข็มนาฬิกา แนวโค้ง สม่ำเสมอ
รถยนต์ในเมือง แนวโค้ง ไม่สม่ำเสมอ

ข้อควรระวังคือ การแบ่งนี้ก็ขึ้นกับกรอบอ้างอิงเช่นกัน เมื่อมองจากคนขี่จักรยานที่ขี่ด้วยอัตราเร็วคงตัว จุกเติมลมเคลื่อนที่สม่ำเสมอเป็นวงกลม แต่เมื่อมองจากทางเท้า การเคลื่อนที่ของจุกเติมลมเป็นแนวโค้งและไม่สม่ำเสมอ ตอนอยู่ติดถนนจุกเติมลมเกือบหยุด ส่วนตอนอยู่ด้านบนจะพุ่งไปเร็วเกือบสองเท่าของจุดศูนย์กลางล้อ เพราะด้านบนการเคลื่อนที่ของจุกเติมลมรอบจุดศูนย์กลางมีทิศไปข้างหน้าเช่นกัน จึงบวกเข้ากับการเคลื่อนที่ไปข้างหน้าของล้อ ส่วนด้านล่างมีทิศไปข้างหลังและเกือบหักล้างการเคลื่อนที่ของล้อ จุกเติมลมยังเป็นอันเดิม เพียงแต่มองจากคนละที่

ที่ผ่านมาเราแยกการเคลื่อนที่สม่ำเสมอกับไม่สม่ำเสมอเพียงจากระยะทางที่วัตถุเคลื่อนที่ได้ในช่วงเวลาที่เท่ากัน ยังขาดตัวเลขที่บอกว่าบันไดเลื่อนเคลื่อนที่เร็วเท่าใด และจุกเติมลมด้านบนเร็วกว่าด้านล่างเท่าใด ตัวเลขนั้นคืออัตราเร็ว ซึ่งเป็นเรื่องของบทความถัดไป อัตราเร็วและความเร็ว