✖

แรงเสียดทาน

ลองผลักแก้วกาแฟบนโต๊ะ แก้วเลื่อนไปนิดหนึ่งแล้วหยุด รองเท้าที่ลื่นไถลบนพื้นกระเบื้องก็ไถลไปเพียงนิดเดียวแล้วหยุด ตามกฎของความเฉื่อย วัตถุที่ไม่มีแรงลัพธ์กระทำควรเคลื่อนที่ต่อไปเหมือนเดิม จึงต้องมีบางสิ่งทำให้ช้าลง สิ่งนั้นคือแรงเสียดทาน (friction) ซึ่งเป็นแรงที่ผิวสองผิวกระทำต่อกันเมื่อเลื่อนไปบนกัน หรืออย่างน้อยพยายามจะเลื่อน

แต่แรงเสียดทานไม่ได้มีแต่โทษ ถ้าไม่มีแรงเสียดทาน ฝ่าเท้าจะลื่นไปข้างหลังบนพื้น และยางจะหมุนฟรีอยู่กับที่ เราจะก้าวเดินไม่ได้แม้แต่ก้าวเดียว และรถก็จะไม่ขยับ

แรงเสียดทานสถิต

มาลีกำลังย้ายบ้าน และต้องเลื่อนตู้ไม้มวล 60 kg ไปบนพื้นไม้ เธอค่อย ๆ ดันตู้ แต่ตู้ไม่ขยับเลย ทั้งที่มีแรงในแนวนอนจากมือของมาลี F→ กระทำต่อตู้ ตู้อยู่นิ่ง แรงลัพธ์จึงต้องเป็นศูนย์ และมีแรงขนาดเท่ากันกระทำสวนกับแรงดัน นี่คือแรงเสียดทานสถิต (static friction) ซึ่งพื้นใช้ยึดก้นตู้ไว้

มาลีดันแรงขึ้น ตู้ยังอยู่นิ่ง แรงเสียดทานสถิตจึงเพิ่มขึ้นตามไปด้วย แรงนี้มีขนาดพอดีที่จะยึดตู้ไว้ที่เดิมเสมอ ไม่มากกว่าแม้แต่นิวตันเดียว ถ้ามาลีหยุดดัน แรงเสียดทานสถิตก็หายไป ตู้ไม่ได้เริ่มเคลื่อนที่สวนเข้าหาเธอเอง

แต่เป็นอย่างนี้ไปเรื่อย ๆ ไม่ได้ แรงเสียดทานสถิตมีค่าสูงสุด และเมื่อมาลีดันแรงกว่านั้น ตู้จะขยับ

แรงเสียดทานจลน์

เมื่อตู้ไถลแล้ว สิ่งที่ทำให้ตู้ช้าลงต่อไปคือแรงเสียดทานจลน์ (kinetic friction) f→ ซึ่งมีทิศสวนกับการเคลื่อนที่ และแทบไม่ขึ้นกับว่าตู้เคลื่อนที่เร็วเพียงใด มาลีสังเกตเห็นสิ่งแปลกอย่างหนึ่ง การเลื่อนตู้ง่ายกว่าการทำให้ตู้เริ่มขยับ แรงเสียดทานจลน์น้อยกว่าแรงเสียดทานสถิตสูงสุด

ทำไม แม้ผิวที่ดูเรียบ เมื่อดูด้วยกล้องจุลทรรศน์ก็เต็มไปด้วยปุ่มและหลุม เมื่ออยู่นิ่ง ปุ่มของก้นตู้กับปุ่มของพื้นจะขัดกัน และที่จุดสัมผัสวัสดุจะติดกันเล็กน้อย ใครที่ต้องการให้ตู้เริ่มขยับต้องดึงจุดติดเหล่านั้นทั้งหมดให้หลุดพร้อมกัน เมื่อไถล ปุ่มไม่มีเวลาขัดกันลึกเท่าเดิม แต่จะกระโดดข้ามกันไปมากกว่า

แรงเสียดทาน f กับแรงดัน F: ตอนแรกแรงเสียดทานสถิตเพิ่มขึ้นตามแรงดัน เมื่อเริ่มเคลื่อนที่เหลือแรงเสียดทานจลน์ที่น้อยกว่า

ขณะที่ตู้อยู่นิ่ง แรงเสียดทานเท่ากับแรงดัน และกราฟเป็นเส้นตรงเอียงสีแดง ที่จุดสีส้ม แรงดันถึงค่าสูงสุดของแรงเสียดทานสถิต ตู้หลุดจากที่ และแรงเสียดทานลดลงเหลือค่าของแรงเสียดทานจลน์ซึ่งน้อยกว่า และคงอยู่ที่ค่านั้น ไม่ว่ามาลีจะดันอย่างไร ค่านี้แสดงด้วยเส้นในแนวนอนสีน้ำเงิน

แรงเสียดทานมีขนาดเท่าใด

ยิ่งผิวทั้งสองถูกกดเข้าหากันแรง ปุ่มยิ่งขัดกันลึกและแรงเสียดทานยิ่งมาก ตู้เปล่าเลื่อนง่ายกว่าตู้ที่มีหนังสือเต็ม แรงกดวัดด้วยแรงปฏิกิริยาตั้งฉาก N→ ที่พื้นที่รองรับดันวัตถุ และแรงเสียดทานจลน์แปรผันตรงกับแรงนี้:

f=μk⋅N

เมื่อ μk เป็นสัมประสิทธิ์ความเสียดทานจลน์ เป็นอัตราส่วนของแรงสองแรง นิวตันตัดกัน สัมประสิทธิ์จึงไม่มีหน่วย ขึ้นกับว่าผิวคู่ใดเสียดทานกันเท่านั้น และหาได้จากการวัด ขนาดของพื้นที่สัมผัสแทบไม่มีผล ตู้ที่วางตะแคงเลื่อนได้ยากเท่ากับตู้ที่ตั้งตรง

แรงเสียดทานสถิตสูงสุดคำนวณด้วยสูตรเดียวกัน เพียงแต่ใช้สัมประสิทธิ์ความเสียดทานสถิต μs ซึ่งมากกว่า ค่าโดยประมาณของสัมประสิทธิ์ความเสียดทานจลน์:

ผิว μk
ยางบนถนนลาดยางแห้ง 0.7
ยางบนถนนลาดยางเปียก 0.5
ยางบนหิมะ 0.3
ยางบนน้ำแข็ง 0.1
ไม้บนไม้ 0.3
เหล็กกล้าบนน้ำแข็ง 0.02

ค่าจริงต่างกันไปตามยาง อุณหภูมิ และความเรียบของผิว ยางบนถนนลาดยางแห้งลื่นน้อยที่สุด ใบมีดรองเท้าสเกตที่เป็นเหล็กกล้าบนน้ำแข็งลื่นมากที่สุด ในประเทศเขตหนาว ทางเท้าที่เป็นน้ำแข็งจึงโรยทราย เพื่อให้สัมประสิทธิ์บนน้ำแข็งเพิ่มขึ้น

สัมประสิทธิ์นี้วัดเองได้ วางท่อนไม้บนแผ่นกระดาน แล้วใช้เครื่องชั่งสปริงลากให้เคลื่อนที่ด้วยอัตราเร็วคงตัว เครื่องชั่งสปริงจะแสดงแรงเสียดทานจลน์ จากนั้นแขวนท่อนไม้กับเครื่องชั่งสปริงแล้ววัดน้ำหนัก ซึ่งบนกระดานในแนวนอนเท่ากับแรงปฏิกิริยาตั้งฉาก อัตราส่วนของค่าทั้งสองคือสัมประสิทธิ์ความเสียดทาน

ตู้ต้องใช้แรงเท่าใด

หาว่ามาลีต้องดันแรงเพียงใด พื้นอยู่ในแนวนอน และมาลีดันในแนวนอน ในแนวดิ่งจึงมีเพียงน้ำหนักกับแรงปฏิกิริยาตั้งฉาก ตู้ไม่ได้เคลื่อนที่ขึ้นหรือลง แรงทั้งสองจึงมีขนาดเท่ากัน:

N=W=m⋅g=60kg×9.81m/s2≈588.6N

สำหรับไม้บนไม้ μk = 0.3 แทนค่าในสูตรของแรงเสียดทาน:

f=0.3×588.6N≈177N

เพื่อให้ตู้เลื่อนไปด้วยอัตราเร็วคงตัว มาลีต้องดันด้วยแรงประมาณ 177 N แรงดันกับแรงเสียดทานจะหักล้างกัน และแรงลัพธ์เป็นศูนย์

แรงที่กระทำต่อตู้ซึ่งไถลด้วยอัตราเร็วคงตัว: แรงดัน F⃗ แรงเสียดทาน f⃗ น้ำหนัก W⃗ และแรงปฏิกิริยาตั้งฉาก N⃗

ข้อผิดพลาดที่เกิดง่ายคือนำสัมประสิทธิ์ไปคูณกับมวลโดยตรง แต่ 0.3 × 60 kg = 18 kg ไม่ใช่แรง ยังเป็นกิโลกรัมอยู่ ในสูตรต้องใช้แรงปฏิกิริยาตั้งฉากในหน่วยนิวตัน

นอกจากนี้แรงปฏิกิริยาตั้งฉากไม่จำเป็นต้องเท่ากับน้ำหนักเสมอไป ถ้ามาลีใช้ศอกกดตู้และดันจากด้านบนด้วย พื้นจะดันตู้แรงขึ้น และแรงเสียดทานจะเพิ่มขึ้น ในทางกลับกัน ถ้าเธอดึงตู้ด้วยสายรัดเฉียงขึ้น สายรัดจะยกตู้ขึ้นเล็กน้อย แรงปฏิกิริยาตั้งฉากจะลดลง และแรงเสียดทานก็ลดลงด้วย

การทำให้ตู้เริ่มขยับต้องใช้แรงมากกว่านี้ สัมประสิทธิ์ความเสียดทานสถิตของไม้บนไม้ประมาณ μs = 0.5 แรงเสียดทานสถิตสูงสุดจึงเป็น

0.5×588.6N≈294N

ตอนแรกมาลีต้องออกแรงมากกว่าแรงที่จะใช้หลังจากนั้นประมาณสองส่วนสาม และเมื่อตู้หลุดจากที่แล้วมาลียังดันเต็มแรงอยู่ครู่หนึ่ง แรงดันจะมากกว่าแรงเสียดทานประมาณ 118 N ตามกฎของแรง แรงนี้ทำให้ตู้มีความเร่ง

a=118N60kg≈2m/s2

ตู้พุ่งไปข้างหน้า และมาลีเกือบล้มตาม คนรับจ้างขนของรู้เรื่องนี้ดี จึงไม่หยุดเฟอร์นิเจอร์หนัก ๆ จนกว่าจะถึงที่ เพราะการทำให้เริ่มขยับใหม่ยากกว่าการเลื่อนต่อไป

แรงต้านการกลิ้งและทำไมจึงมีล้อ

มาลีอาจยืมรถเข็นขนของที่มีล้อเล็ก ๆ ล้อไม่ได้ไถลไปบนพื้น แต่กลิ้งไป จุดที่ล้อสัมผัสพื้นไม่ได้เคลื่อนที่เทียบกับพื้นในขณะนั้น ปุ่มจึงไม่ต้องหลุดออกจากกันหรือกระโดดข้ามกัน แต่ล้อที่กลิ้งก็หยุดในที่สุดเช่นกัน ล้อและพื้นที่รองรับบุบลงเล็กน้อยที่จุดสัมผัส ล้อจึงเหมือนต้องขึ้นจากหลุมเล็ก ๆ อยู่ตลอดเวลา สิ่งนี้เรียกว่าแรงต้านการกลิ้ง (rolling resistance)

แรงนี้คำนวณคล้ายกับแรงเสียดทาน เพียงแต่สัมประสิทธิ์น้อยกว่ามาก สำหรับล้อแข็งบนพื้นเรียบประมาณ 0.02 สำหรับยางที่สูบลมแล้วบนถนนลาดยางราว 0.01 และสำหรับล้อเหล็กของรถไฟบนรางเพียงประมาณ 0.002 ถ้าวางตู้บนรถเข็นซึ่งไม่คิดมวล มาลีจะดันด้วยแรง

0.02×588.6N≈12N

ซึ่งเป็นหนึ่งส่วนสิบห้าของแรงเมื่อลากไถล ด้วยเหตุนี้สินค้าจึงขนด้วยล้อ และกระเป๋าเดินทางจึงมีล้อ ยางที่ลมอ่อนจะยุบตัวมากขึ้น แรงต้านการกลิ้งเพิ่มขึ้น และรถจะกินน้ำมันมากขึ้น

ทำไมรถบนน้ำแข็งจึงใช้ระยะเบรกยาวมาก

ตอนนี้อธิบายได้แล้วว่าทำไมรถบนน้ำแข็งจึงเบรกได้แย่กว่าบนถนนแห้งมาก รถมวล m เบรกบนถนนในแนวนอน ไม่คิดแรงต้านอากาศ จึงเหลือแรงในแนวนอนเพียงแรงเดียว คือแรงเสียดทานระหว่างยางกับถนน ถนนอยู่ในแนวนอน แรงปฏิกิริยาตั้งฉากจึงหักล้างน้ำหนัก N = m · g และแรงเสียดทานคือ

f=μk⋅m⋅g

ในที่นี้แรงเสียดทานเป็นแรงลัพธ์ของแรงทั้งหมด ตามกฎของแรงจึงเท่ากับมวลคูณขนาดของความเร่ง คือความหน่วง |a|:

m⋅|a|=μk⋅m⋅g

หารด้วยมวล:

|a|=μk⋅g

มวลตัดกัน รถที่หนักกว่ากดถนนมากกว่าและมีแรงเสียดทานมากกว่าก็จริง แต่ก็ต้านการชะลอมากขึ้นในสัดส่วนเดียวกัน รถเล็กกับรถตู้ที่บรรทุกเต็มซึ่งใช้ยางแบบเดียวกันจึงชะลอได้เท่ากัน

แทนค่าถนนลาดยางแห้ง:

|a|=0.7×9.81m/s2≈6.9m/s2

ปัดเป็น 7 m/s2 ซึ่งเป็นความหน่วงปกติบนถนนแห้ง สำหรับถนนลาดยางเปียกได้ 4.9 m/s2 หิมะ 2.9 m/s2 และน้ำแข็ง

|a|=0.1×9.81m/s2≈1m/s2

ในสูตรของระยะเบรก ความหน่วงอยู่ในตัวส่วน:

sb=v22⋅|a|=v22⋅μk⋅g

สัมประสิทธิ์ที่เป็นหนึ่งส่วนเจ็ดจึงทำให้ระยะเบรกยาวเป็นเจ็ดเท่า ลองดูรถที่วิ่งบนถนนสายรองด้วยอัตราเร็ว 80 km/h คือ 803.6m/s≈22.2m/s บนถนนลาดยางแห้ง:

sb=(803.6m/s)22×0.7×9.81m/s2≈36m

บนน้ำแข็ง ในตัวส่วนเป็น 0.1 แทน 0.7 และระยะเบรกจะได้ประมาณ 252 m หนึ่งส่วนสี่กิโลเมตร เบรกแบบใดก็ช่วยไม่ได้ เพราะสิ่งที่ต้องเบรกรถจริง ๆ คือถนน

สัมประสิทธิ์ในตารางเป็นสัมประสิทธิ์ความเสียดทานจลน์ จึงใช้กับล้อที่ล็อกและไถลไปบนถนน รถยนต์มีระบบ ABS ซึ่งไม่ให้ล้อล็อก ยางจึงยังกลิ้งต่อไป และยึดกับถนนด้วยแรงเสียดทานสถิตซึ่งมากกว่า รถจึงหยุดได้เร็วกว่าเดิมอีกช่วงหนึ่ง และยังบังคับเลี้ยวได้ด้วย

เครื่องคิดเลขแรงเสียดทาน

ใส่มวลของวัตถุที่วางอยู่บนพื้นที่รองรับในแนวนอน และสัมประสิทธิ์ความเสียดทานจากตาราง เครื่องคิดเลขจะคำนวณแรงเสียดทาน f = μk · m · g ถ้าใช้สัมประสิทธิ์ความเสียดทานสถิต (สำหรับไม้บนไม้ประมาณ 0.5) จะได้แรงที่ต้องใช้ในการทำให้วัตถุเริ่มเคลื่อนที่

ตู้และรถทั้งหมดที่ผ่านมาอยู่บนพื้นในแนวนอน ซึ่งแรงปฏิกิริยาตั้งฉากหักล้างน้ำหนักได้ทั้งหมด บนเนินเขาไม่เป็นเช่นนั้นแล้ว และเลื่อนจะไถลลงไปหรือแรงเสียดทานจะยึดไว้ ขึ้นกับว่าทางลาดเอียงมากเพียงใด

น้ำหนักบนทางลาดแยกออกอย่างไร และเลื่อนจะมีความเร่งเท่าใด แสดงในบทความถัดไป พื้นเอียง